सुजित मैनाली

सुजित मैनालीका लेखहरु :

भीमसेन–जंगबहादुर : को विभूति, को क्रूर ?

नेपालको इतिहासमा भीमसेन थापा (विसं १८३२–१८९६) लाई नायक र जंगबहादुर राणा (विसं १८७४–१९३३) लाई खलनायकका रूपमा चित्रण गरिएको छ । इतिहाससम्बन्धी आम बुझाइ तथ्यमा मात्र आधारित हुँदैन । शासन व्यवस्था, अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध र तीसँग गाँसिएको अर्थराजनीतिले पनि इतिहाससम्बन्धी आम दृष्टिकोणलाई आकार दिइरहेका हुन्छन् । त्यसैले इतिहासका तथ्यसँगै इतिहास लेखनको अर्थराजनीतिक धरातललाई पनि उधिन्न सकियो भने इतिहास लेखनको पृष्ठभूमिले ओझेल पारेका तथ्यहरूसमेतको आलोकमा विगतको समग्र चित्र कोर्न सकिन्छ ।

वर्णव्यवस्था : योनिमाथिको अंकुश

हिन्दु समाजमा आजका मितिसम्म विद्यमान सम्भवतः सबैभन्दा पुरानो र जब्बर सामाजिक प्रणाली वर्णव्यवस्था हो । नारीको स्वतन्त्रतालाई अस्वीकार गर्ने र घरपालुवा जनावरलाई झैं उनीहरूलाई विशुद्ध उपयोगितावादी दृष्टिले हेर्ने पुरुषकेन्द्रित सामाजिक चिन्तन वर्णव्यवस्थाभन्दा पनि प्राचीन र जब्बर छ ।

नुनको (बै)गुन

मरिमराउमा नुन बार्नुलाई सामान्यतः धार्मिक प्रचलन मान्ने गरिन्छ । पहाडी हिन्दुहरूले मरिमराउ र सुतक परेको बेला नुन बार्ने गर्छन् । नेवार, गुरुङ, तामाङ, राई, लिम्बू आदिले पनि मरिमराउमा नुन बार्छन् । झट्ट हेर्दा खसभाषी हिन्दुहरूको सिको गरेर पहाडी भेगका अन्य समुदायले पनि मर्दापर्दा नुन बार्न सुरु गरेका हुन्जस्तो देखिन्छ ।

रामायणको ऐतिहासिकता

प्रधानमन्त्री केपी ओलीले मर्यादापुरुषोत्तम भनी रामायणमा वर्णित रामको जन्मभूमि अयोध्याको ठोरीमा पर्छ भनेपछि यसले विवादसँगै यथेष्ट चर्चा पायो । भारतको न्यायालयले उत्तर प्रदेशको अयोध्यास्थित बाबरी मस्जिद भएको ठाउँ नै राम जन्मभूमि भएको फैसला सुनाएको एक वर्ष नबित्दै हिन्दूबहुल अर्को देशका प्रधानमन्त्रीले असली अयोध्या नेपालमा छ भनी दाबी गरेपछि यसबारे विवाद र चर्चा हुनु अनपेक्षित थिएन ।

मर्यादाको मूल

मर्यादा बकसमा हासिल हुने चीज होइन । यो चाँदीको किस्तीमा अरूले श्रद्धावश अर्पण गर्ने भेटी पनि होइन । यो आर्जन गरिने चीज हो, जुन व्यक्ति र राज्य दुवैको हकमा लागू हुन्छ । राज्य अमूर्त हुने भएकाले यसको मर्यादा यसलाई प्रतिनिधित्व गर्ने व्यक्तिमा निर्भर रहन्छ । मर्यादा कसरी आर्जन हुन्छ भन्ने थाहा पाउन यसको मूल स्रोत केलाउनुपर्ने हुन्छ ।

नेपाल-चीन सम्बन्ध र भारत

भारतको विदेश–नीति बेलायती उपनिवेशको अनुभवमा धेरै हदसम्म आधारित छ भन्नेमा अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धका अध्येताहरूबीच मतैक्य छ । सुरक्षासम्बन्धी मामिलामा भारतीयहरूमाझ औपनिवेशिक प्रशासकहरूको धारणा अझ बढी प्रभावी रहँदै आएको छ ।

दानको प्रचार : कति जायज ?

विपत्ति मान्छेलाई संकटमा पार्नै आउँछ, महामारी होस् वा अनिकाल । अरू नै प्राकृतिक तथा मानवसिर्जित विपत्ति पनि हुन सक्छ । तर, यस्तै विषम स्थितिले मानिसलाई हार्दिक बन्ने अवसर पनि दिलाइरहेको हुन्छ । र, यो हार्दिकता नियाल्ने प्रमुख माध्यम हो– दान ।

महामारी-धर्म सम्बन्ध

कारोना भाइरसको महामारी नेपाल छिर्नै लाग्दा नेपाल राजकीय प्रज्ञा प्रतिष्ठानका उपकुलपति डा. जगमान गुरुङले फेसबुकमा लेखे, ‘कोरोना भाइरस शान्तिका लागि रोगको कीटाणु नास गर्ने मन्त्र प्रकाश गर्दछु- ॐ किच वँ वँ गच तितिये स्वाहा । गच वँ वँ गचि तितिये स्वाहा । थिँ धरति सदुमते ज्वल रँ पये स्वाहा ।’

विगतका महामारी

अमेरिकी लेखक जेरेड डायमन्डले आफ्नो किताब ‘द वर्ल्ड अन्टिल यस्टर्डे (२०१२)’ मा परम्परागत समाजमा मानिसको मृत्यु हुने प्रमुख चार कारणबारे चर्चा गरेका छन्– वातावरणीय समस्या, मानवीय हिंसा, सरुवा तथा परजीवी जीवाणुको संक्रमण र भोकमरी । 

किताबमाथिको करको विकल्प

आयात गरिने किताबमा १० प्रतिशत भन्सार महसुल लगाउने सरकारको निर्णय विरुद्ध किताब प्रकाशक, किताब बिक्रेता र बौद्धिकहरू असन्तुष्ट छन् । अधिकांश प्रकाशन उद्योगी र किताब बिक्रेताहरूको व्यवसाय पूर्णतः पारदर्शी नरहेको चर्चा चलिरहेको सन्दर्भमा उनीहरूले किताबमाथि कर लगाउने सरकारको निर्णय विरुद्ध सशक्त नैतिक दबाब सिर्जना गर्न सकेनन् ।