सुनकोसीमा किन खस्यो पहाड- विचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

सुनकोसीमा किन खस्यो पहाड

डा. सुबोध ढकाल

काठमाडौ — नेपालमा यो वर्षको सबैभन्दा ठूलो जनधनको क्षति हुनेगरी र चुनौतीपूर्ण हिसाबको प्राकृतिक प्रकोप...

नेपालमा यो वर्षको सबैभन्दा ठूलो जनधनको क्षति हुनेगरी र चुनौतीपूर्ण हिसाबको प्राकृतिक प्रकोप सिन्धुपाल्चोकको जुरेमा देखियो र भोगियो। नदी नै थुनिनेगरी पहाडै खस्ने र नदीको तल्लो तटमा बस्ने नेपालका मात्र नभई भारतका बिभिन्न ठाउँमा पनि बाढीको जोखिम एक्कासी बढाइदिने यो पहिरो अलि भिन्न खालकै देखिन्छ। पहिरोले खोला थुनिई तल्लो भेगमा बाढी आउने यो प्रक्रियालाई वैज्ञानिक भाषामा ल्यान्डस्लाइड ड्याम्ड आउटबस्र्ट फ्लड भनिन्छ। हुन त नेपालको अन्य ठाउँमा पनि पहिरोले नदी थुनिएको घटना हामीमध्ये धेरैले देखेको र भोगेको पनि हुनसक्छ। जस्तो कि कालीगण्डकी खोलाको केही भागमा पहिरो आई नदी थुनिएको र तल्लो तटमा बाढी आएको वैज्ञानिक आधारहरू पनि छन्। सन् १९९८ मा सात घन्टासम्म थुनिएको तातो पानीको पहिरो यसको एउटा उदाहरण हो, जसले धेरै ठूलो क्षतिचाहिँ गर्न पाएन, किनकि त्यो थोरै समयका लागिमात्र थुनिएको थियो। त्यस्तो प्रक्रिया अन्य खोलाहरूमा पनि भएको हुनसक्छ। तर यस्तो प्रकोप नेपालमा धेरै सामान्यचाहिँ होइन। अहिलेको सुनकोसी नदीमा आएको पहिरोको मुख्य कारण र प्रक्रिया त विस्तृत अनुसन्धानपछि नै भन्न सकिएला, तर प्रारम्भिक सूचना, भू-बनोट र पहिरोको प्रकृतिलाई नियाल्दा यो निकै पुरानो र ठूलो पहिरोमा अहिले फेरि पहिरो गएको हुनसक्ने देखिन्छ। यो पहिला कहिले गएको पहिरोको भाग हो भनेर ठ्याक्कैचाहिँ अहिले नै भन्न सकिँदैन। तर ठूलठूला मेगा पहिरोहरू ठूलो क्षेत्रफलमा फैलिएको हुने हुँदा विशेषतः त्यो ठाउँमा चट्टान र माटोका प्रकृति र संरचना फरक-फरक हुन्छन्। त्यस्तै पहिरोको गति पनि ठाउँअनुसार फरक—फरक हुनसक्छ। असन्तुलित भएको पहाड कुनै बेला थोरैमात्र तलतिर बगे पनी केही समयका लागि सन्तुलित हुनसक्छ। तर त्यो पुरै सन्तुलित भैसकेको चाहिँ हुदैन। त्यसैले त्यो पछि कुनै बेला फेरि बग्न सक्छ।
यो प्रक्रियालाई हामी सामान्य प्रयोगबाट पनि बुझ्न सक्छौं। जस्तो कि हामीले कुनै पहाडको टुप्पोमा गएर एउटा ठूलो ढुङ्गालाई हावामा उड्न नदिइकन भित्तामा घिसारेर विस्तारै तल झारिदियौं भने त्यो ठूलो ढुङ्गा विस्तारै तल र्झछ। तर पहाडसम्म परेको नभई कुनै ठाउँमा भित्र पसेको त कुनै अर्को ठाउँमा बाहिर निस्केको हुन्छ। त्यो बाहिर निस्केको उडिल्को परेको भागले हामीले पहाडको टुप्पोबाट खसालेको अघिको ठूलो ढुङ्गालाई खस्न नदिई थामेर राख्छ। त्यो उडिल्को कुनै कडा चट्टान, ठूलो बोल्डर अथवा कुनै ठूलो रूख पनि हुनसक्छ। हामीले खसालेको ढुङ्गा कति समयसम्म त्यो उडिल्कोमा अड्किन सक्छ भन्ने कुरा त्यो ढुङ्गाको घनत्व, भार र त्यसको घाम—पानीजस्ता बाहिरी वातावरणसगको प्रतिक्रियाजस्ता कुराहरू अनि त्यसलाई रोक्ने अब्स्ट्रक्सनको पनि यी सबै गुणहरू र भार थाम्ने क्षमतामा भर पर्छ। जब खसालिएको ढुङ्गाको भारलाई अब्स्ट्रक्सनले थाम्न सक्दैन, त्यो ढुङ्गा फेरि पहाडको तलतिर र्झछ। झारिएको ढुङ्गालाई अब्स्ट्रक्सनले रोकेर राखे पनि अब्स्ट्रक्सनको प्रकृति हेरी केही न केही मात्रामा बगिरहेको हुनसक्छ, जुन हामीलाई तुरुन्तै अनुभव नहुन सक्छ। यो प्रयोग र अहिलेको सुनकोसी नदी थुन्ने पहिरोमा फरक यत्ति हुन्छ कि हामीले खसालेको ठूलो ढुङ्गाको ठाउँमा प्राकृतिक रूपमा झरेको ठूलो पहाड हुन्छ र सानो अब्स्ट्रक्सनको ठाउँमा चट्टान र माटोसहितको ठूलो जमिनको भाग नै हुन्छ। त्यसैले सुनकोसीको पहिरो पनि एक्कैचोटी गएको नभई धेरै पहिलेदेखिको अति सूक्ष्म गतिको भीर बग्ने प्रक्रियापछि तलको चट्टान र माटोले भार थाम्न नसकेपछि ठूलो गतिमा पहाड तल झरेको हुनसक्ने सम्भावना बलियो छ।
यस्तो सूक्ष्म गतिमा जमिन बग्ने प्रक्रियालाई प्राविधिक भाषामा 'कृपिङ' भनिन्छ। पुरानो पहिरोमा कृपिङ हुने प्रक्रिया सुनकोसी पहिरोको सुरुवात हुने मुख्य कारण भए पनि चट्टान र माटोको असमान संरचनाको कारण सम्पूर्ण क्षेत्रभरि एकै किसिमको पहिरो देखिँदैन। यो पहिरोमा संसारमा चलेका ल्यान्डस्लाइड क्लासिफिकेसन अन्तर्गका पहिरोका धेरै प्रकारहरू मिसिएको देखिन्छ। यसमा अर्थ फ्लोदेखि रक स्लाइट, कृपिङ, डेबृस स्लाइड, डेबृस फ्लोजस्ता पहिरोका सबै किसिमहरू मिसिएका छन्। साथै यसमा ल्यान्डस्लाइड क्लासिफिकेसन अन्तर्गत धेरैले बिर्सिएका र बाहिर पनि धेरैले नबुझ्ने 'ग्रेनुलर फ्लो' पनि मिसिएको पाइएको छ, जसमा ढुङ्गा—माटोका कणकण बीचको टकरावबाट भीरमा बगेको टुक्राहरू धेरै तलसम्म पुग्न सक्छ। त्यसैले सुनकोसीको यो पहिरोलाई असाधारण र जटिल अथवा प्राविधिक भाषामा 'कम्प्लेक्स ल्यान्डस्लाइड' भन्न सकिन्छ। यो लेखमा भनिएका कुरा अहिलेसम्मको प्रारम्भिक तर प्रबल अनुमान हो, यो कुरालाई विस्तृत अध्ययनपछि मात्र पुष्टि गर्न सकिन्छ। यस्ता प्रकोपको कारण राम्रोसँग पत्ता नलगाई गरिने रोकथामका कामहरू प्रभावकारी हुनसक्दैनन्। तर हाम्रो विडम्बना यस्ता छन् कि हामी कारण जान्नै नखोजिकन खर्चिला उपायहरू रोज्छौं। अनुसन्धानमा वास्तै गर्दैनौं, जसले जुन विषय पढेकै हुँदैन, उसैलाई उक्त विषयको विशेषज्ञ मान्छां,ै अनि उक्त विषय पढेका, जानेकाहरूलाई कुनै पनि जिल्लास्तरीय सरकारी निकायमा राख्दैनौं। सही ठाउँमा सही विधाका व्यक्तिहरू नहुँदा जति पैसा खर्च गरे पनि नतिजाचाहिँ बालुवामा पानी हालेसरह नै भैरहेको छ।
ढकाल त्रिचन्द्र क्याम्पस भूगर्भ विभागका उपप्राध्यापक हुन्।

प्रकाशित : श्रावण २१, २०७१ ०८:३०
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

चुरे विनाशका कारण र समाधान

डा. सुबोध ढकाल

वनजङ्गल फँडानी, बालुवा-गिट्टीको अवैध दोहन तथा जलवायु परिवर्तनको असरले चुरे विनाशलाई बढावा दिइरहेका छन् ।

अहिले नेपालमा चुरे क्षेत्रले संसददेखि सडकसम्म अनि सर्वसाधारणदेखि सरोकारवालासम्म सबैको ध्यानाकर्षण गराएको छ । राष्ट्रपतिले यो क्षेत्रको संरक्षणमा पहल गर्न सरोकार राखेको पनि धेरै भैसक्यो । तर पनि चुरे क्षेत्रको विनाश रोकिनुको सट्टा झन्-झन् तीव्र गतिमा बढिरहेको छ । चुरे विनाशको असर चुरेको पहाडी क्षेत्रमा मात्र नभई योभन्दा दक्षण्िामा रहेको तराई क्षेत्रमा यसको असर झन् बढी परिरहेको छ र भविष्यमा यस्तो असर झन् बढ्ने निश्चित छ । यो विनाशले चुरे र तराईमा बस्ने लाखौँ जनता, कृषयिोग्य जमिन, वन, पानीका स्रोत तथा सम्पूर्ण वातावरण उच्च जोखिममा परेका छन् ।
चुरे विनाशको पहिलो र मुख्य कारण यो क्षेत्रको भौगर्भिक बनोट नै हो । यो क्षेत्र अति नै नयाँ र अति नै कमजोर चट्टानहरूले बनेको छ । अति नै कमजोर र सूक्ष्म माटोका कणहरूबाट बनेका मडस्टोन, बालुवाबाट बनेका स्यान्डस्टोन र बिभिन्न आकारका ग्राभलहरूबाट बनेका कोङग्लोमेरेटजस्ता चट्टानहरू यो क्षेत्रको भूगर्भको मुख्य संरचना हो । यी चट्टानहरू घाम, पानी र अन्य बाहिरी वातावरणको प्रभावबाट सजिलै टुक्रने र कुहिने प्रकृतिका हुन्छन् । यसले गर्दा चुरेका चट्टानहरू धेरै ठाउँमा टुक्रा-टुक्रा भई माटोमा नै परिणत भैसकेका छन् । धेरै ठाउँमा यी चट्टानहरूको माथितिर सतहमा उत्तरी हिमाली भागबाट सुरु भई बगेका खोला तथा चुरेकै माथिल्लो भागबाट सुरु भई बग्ने खहरे खोलाहरूले बगाएर ल्याएका बिभिन्न आकारका ग्राभल, बालुवा र स-साना माटोका कणहरूले ढाकेको छ, जुन वर्षायाममा पर्ने घनघोर वर्षाले सजिलै बगाएर लैजान सक्छ । सारांशमा बुझ्दा चुरेको सतह र गर्भ अति नै कमजोर भैसकेको अवस्था छ । अर्को कुरा चट्टानको बनोट पनि चुरे क्षेत्रभरि उस्तै प्रकारको छैन । एकै ठाउँमा मडस्टोन र स्यान्डस्टोनका पत्रहरू एकमाथि अर्को गरेर बसेका छन् ।
साधारणतया यी दुई चट्टानमध्ये मडस्टोन अति कमजोर र स्यान्डस्टोन त्योभन्दा अलि बलियो हुने कारणले मडस्टोन सजिलै खिइने र टुक्रा पर्ने तर स्यान्डस्टोन तत्कालै टुक्रा नपर्ने हुन्छ । यो प्रक्रियामा स्यान्डस्टोनको बस्ने आधार मडस्टोन पानी पर्दा भूक्षय भई बगेर गएपछि स्यान्डस्टोनको बस्ने जग भत्किन जान्छ र यो पनि पहिरोका रूपमा तल खस्छ । यो प्रक्रियाको अतिरिक्त अति कमजोर चट्टान भएको धरातलमा पानीको निकास पनि अति नै कमजोर भएकाले पानी जथाभावी बग्छ र घनघोर वर्षा हुँदा पानीले ठाउँ-ठाउँमा भूक्षय गरी आफ्नो बाटो आफैं बनाउँछ । केही वर्षासम्मको यस प्रकारको लगातार प्रक्रियाले ठूलो मात्रामा पहिरो जाने र भूक्षय हुने कारणले चुरेको जमिन विनाश हुनगई दक्षण्िा तराईमा बाढीको प्रकोप बढ्ने र ढुङ्गा-माटो थुप्रने प्रक्रिया बढेर गएको छ । यसले गर्दा तराईका लाखौँ जनता जोखिममा परेका छन् भने खेतीयोग्य जमिन बगरमा परिणत भएका छन् । तराईका कति ठाउँमा त गाउँहरू खोलाको सतहभन्दा धेरै तल परिसकेको अवस्था छ, जसले बाढीको जोखिम झन् बढेर गएको छ ।
अहिले भैरहेको सडक निर्माण प्रक्रियाले चट्टान टुक्रने, खिइने र भूक्षय हुने प्रक्रिया झन् बढेर गएको छ । द्रुतमार्गका लागि खनिएका सडक संरचनाहरूबाट ठाउँ-ठाउँमा थुप्रै पहिरो गएका छन् भने यस्ता पहिरोको उच्च जोखिममा रहेका भूभागहरू प्रशस्तै छन् । कति ठाउँमा पहिरोको कारणले खोलाहरू थुनिएका छन् भने यस्ता घटनाहरू अझै बढ्न सक्ने वैज्ञानिक अधारहरू छन् । पहिरोले थुनिएका खोलाहरूबाट दक्षण्िा तराईमा बाढीको जोखिम बढेको छ । यो सम्पूर्ण प्रक्रियामा वनजङ्गल फँडानी, बालुवा-गिट्टीको अवैध दोहन तथा जलवायु परिवर्तनको असरले चुरे विनाशलाई अझै बढावा दिइरहेका छन् । बाढी, पहिरो र भूक्षय बाहेक चुरे क्षेत्रमा पाइने जैविक विविधतामा पनि चुरे विनाशले नकारात्मक असर पारिराखेको छ ।
चुरे विनाशका यी सबै कारण थाहा पाइसकेपछि यो विनाशलाई रोक्न गर्नुपर्ने कामबारे जान्नु र त्यही अनुसार काम गर्नु जरुरी हुन्छ । चुरे क्षेत्रको भूगर्भलाई हामी परिवर्तन गर्न सक्दैनौँ, तर यसलाई कमजोर बनाउने बाहिरी वातावरणलाई हामीले वैज्ञानिक तरिकाबाट धेरै हदसम्म आफ्नो नियन्त्रणमा राख्न सक्छौँ । सर्वप्रथम सम्पूर्ण चुरे क्षेत्रको जमिन विनाशको मापन गरी अति जोखिममा रहेका जमिन छुट्याई विनाश न्युनीकरण कार्यक्रमहरू प्राथमिकतासाथ लागु गर्नु जरुरी छ । अन्य स्थानहरूमा पनि यी कार्यक्रमहरू विस्तारै कार्यान्वयन गर्दै लैजानुपर्छ । चुरे बचाउन गर्नुपर्ने सुरुवाती कार्यक्रमहरूमा चुरे क्षेत्रमा भएका प्राकृतिक स्लोप -भीरहरू) र मानव सिर्जित स्लोपहरूमा पानी निकासका लागि वैज्ञानिक निकास नालाहरू बनाउनु जरुरी छ । यसले गर्दा भीरमा जथाभावी पानी बगेर चट्टान टुक्रने, खिइने र भूक्षय हुने प्रक्रियामा कमी आउँछ । यसो गर्दा भीरमा भएका माटो र चट्टानबाट पानी छिरी उत्पन्न हुने अतिरिक्त चापमा कमी आई पहिरो जाने क्रम घट्छ । अर्को महत्त्वपूर्ण कुरा हामीले बनाउने सडक संरचनाहरू अति वैज्ञानिक र प्राविधिक हिसाबले दुरुस्त हुनु जरुरी छ । चुरे क्षेत्रको चट्टानी भीरमा खनिएका सडक मार्गका अनेक ठाउँमा पहिरो र भूक्षयको समस्या विकराल छ । अब यस्ता सडकहरू खन्दा पहिरो जान नदिन खनिएका स्लोपको डिजाइन वैज्ञानिक हुनु जरुरी छ । कम्तीमा पनि स्लोपको उचाइ कति राख्नुपर्ने र कति डिग्रीमा स्लोप काट्नुपर्ने भन्ने कुराको राम्ररी लेखाजोखा गरी पानी निकासका वैज्ञानिक संरचनाहरू सँगसँगै बनाउनु जरुरी छ । यो भन्दा पहिला खनिएका सडक संरचनामा पनि तुरुन्तै यस अनुसारको स्लोप डिजाइन र पानी निकासका संरचनाहरू बनाइहाल्नु जरुरी छ, नभए सडक त भत्कियो-भत्कियो, पहिरो र भूक्षयको प्रकोप बढ्नगई चुरे झन् विनाश हुने निश्चित छ । त्यस्तै जोखिममा रहेका चट्टानी स्लोपहरूमा सम्भावना हेरी 'रक बोल्टिङ' गरी ढुङ्गाका 'स्ल्याब'हरू चिप्लिएर खस्ने प्रक्रियालाई घटाउन सकिन्छ । निकास नाला, स्लोपलाई थाम्न बनाइने रिटेनिङ वाल र ढुङ्गा-माटो सुहाउँदो वनस्पति वृक्षरोपणको एकीकृत रूप बायोइन्जिनियरिङलाई पनि कार्यान्वयन गर्नुपर्छ ।
भिरालोपन घटाउन स्लोपको ठाउँ-ठाउँमा बेन्चिङ गर्नुपर्छ । साथै खोलाको कटान धेरै हुने स्लोपहरूमा कटान हुने ठाउँ पहिचान गरी ढुङ्गा भरिएको तारजाली -गेबिन वाल) अथवा ठूलठूला ढुङ्गाका बोल्डरहरू थुपारी खोलाको कटान गर्ने शक्ति घटाउनुपर्छ । त्यस्तै वनजङ्गल फँडानी भई नाङ्गिएका ठाउँमा स्थानीय माटो सुहाउँदो वृक्षरोपण गरी वनजङ्गल जोगाउनु जरुरी छ । यसले जैविक विविधता प्राकृतिक रूपमा कायम राख्न सहयोग गर्छ । साथै अनियन्त्रित रूपमा भैरहेको बालुवा-गिट्टी दोहनलाई तुरुन्तै रोकी यसलाई वैज्ञानिक ढङ्गबाट चलाउनु जरुरी छ । ढकाल भूगर्भशास्त्र विभाग, त्रिचन्द्र क्याम्पसका उपप्रध्यापक हुन् ।

प्रकाशित : वैशाख २६, २०७१ ०८:५१
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
x
×