विद्यानाथ कोइराला

विद्यानाथ कोइरालाका लेखहरु :

आइतबारे बिदा : केही झार्ला त ?

बिदाको इतिहासले के भन्छ ?यहुदीहरू बाइबलको ओल्ड टेस्टामेन्ट मान्छन् । त्यहीँ जेनिसिसको १ र २ ले भन्छ- परमेश्वरले पहिलो दिन उज्यालो र अँध्यारोको सृष्टि गरे । दोस्रो दिन स्वर्ग र पृथ्वीको । तेस्रो दिन जमिन र बिरुवाको । चौथो दिन दिन र रातको । पाँचौं दिन समुद्र र हावाको । छैटौं दिन अरू जीवको । सातौं दिन परमेश्वरले साबाथ लिए । साबाथ भनेको आरामको दिन हो । त्यसैले यहुदीले त्यस दिनलाई सुत्ने दिन माने । आरामको दिन । क्रमशः उनीहरूले शुक्रबारको सूर्यास्तदेखि आइतबारको सूर्यास्तसम्मलाई बिदाको दिन बनाए । साबाथको दिन । 

केमा निरन्तरता, केमा क्रमभंग ?

ऐतिहासिक नेपालको निरन्तरता अथर्ववेदको परिशिष्टमा नेपालको नाम उल्लेख छ । अथर्वशीर उपनिषद्मा पनि नेपालको नाम छ । नामको व्याख्याले भन्छ— नेपाल ज्ञानभूमि हो । शान्तिभूमि हो । तपोभूमि हो ।

निजी शिक्षाले समाजमा विभेद ल्याएको छ

निजी विद्यालयबाट क्रिमिलियर (आर्थिक रुपमा सम्पन्न मानिसको जमात)लाई मात्र फाइदा भएको छ । क्रिमिलियरहरू निजी विद्यालयका सञ्चालकहरू हुन् । घाटाको कुरा गर्दा सामाजिक हिसाबले दरार सिर्जना भएको छ । हुने र नहुनेको स्कुल फरक फरक हुन्छ भन्ने स्थिति हाम्रो समाजमा देखा पर्‍यो । सामाजिक दरार घाटा हो भने व्यक्तिगत र क्रिमिलियरलाई फाइदा भएको नाफा हो ।

जोड्ने भाष्यको खोजी

दलीय भाष्य बदल्ने कि ?एकअर्को दललाई राजनीतिक हिलो छ्याप्न सबै सिपालु भयौं । त्यसका निम्ति सिंगो संरचना बन्यो । बनायौं । समर्पित संरचना । दलहरू आफैं स्थिर संरचना भयौं । तिनका भ्रातृ/भगिनी संगठनहरू शाखा संरचना भयौं । शिक्षकका । प्राध्यापकका । विद्यार्थीका । कर्मचारीका । यसरी हामीले संरचनागत टकरावको भाष्य सिर्जना गर्‍यौं । यो टकरावी भाष्यलाई विषयगत संवादले जोडे के हुन्छ ? त्यसका निम्ति जान्नुपर्छ, दलहरूको राज्य सञ्चालनसम्बन्धी मिल्दो डिजाइन के हो ? कृषि विकासको मिल्दो डिजाइन के हो ? फरक डिजाइन के हो ?

नमिलेको कृषि र कुर्सी

फरक जमिन, एककाँधे विज्ञताहिमाल र पहाडको जमिनमा माटो फरक छ । कतै ढुंग्यान छ । कतै दोमट । कतै फुस्रो छ । कतै चिस्यान । मधेसको माटोमा कतै भिट । कतै सिञ्चित । कतै धाप । कतै बालुवा । कतै सिमसार । यसले गर्दा एकै व्यक्तिका थरीथरी जमिन हुनु नेपालीको नियति हो । 

पढाइ र सिकाइ जोड्ने कि ?

पढाइ कि सिकाइ : हामीले खोजेको के हो ? हामी पढाउन अभ्यस्त छौं । शिक्षक त्यही हौं । प्राध्यापक त्यही हौं । तालिम दिने पनि त्यही कोटिका हौं । पढाउने तालिम दिने । अभिभावक त्यही कोटिका छौं । पढाइ तथा सिकाइमा भेद नजान्ने ।

दलीय रडाकोको दीर्घकालीन मल्हमपट्टी

बुझाइको पीडावर्ग । रक्तिम क्रान्ति । सर्वहाराको जित । साम्यवादीको समाज बुझ्ने मन्त्र यही हो । नारी र पुरुषको भेद खोजे पनि । धनी र गरिबको भेद खोजे पनि । दलित र गैरदलितको सम्बन्ध खोजे पनि । मधेस, पहाड र हिमालको कुरा गरे पनि । जनजाति र बाहुन–क्षत्रीबीचको सम्बन्धको कुरा गरे पनि । जहाँ पनि यही मन्त्र लगाए हुन्छ । सर्वाैषधि मन्त्र । वर्गीय मन्त्र । जहाँ पनि वर्गीय समाज छ । वर्गीय शोषण छ । वर्गीय असमानता छ । हेर्ने चस्मा यही बनाए हुन्छ । वर्गीय खाडल पुर्नुपर्छ । सर्वहारा वर्गको उत्थान गर्नुपर्छ । यति भनेपछि जहाँ भाषण गरे पनि हुन्छ । यसो हुनुमा निश्चयवादी सोचको भरिया बन्ने दीक्षा छ ।

देशले खोजेको दस्ता

सुरक्षा/आक्रामक वा समालोचक दस्ता खोज्ने ?हो र हैन भन्नेहरू सुरक्षादस्ता (भ्यानगार्ड) हुन् । राजनीतिक नेताका संरक्षक । तिनका विचार तथा गराइका संरक्षक । लेनिनले खोजेको त्यही हो । माओले हुर्काएको आक्रामक दस्ता (रेडगार्ड) पनि त्यही हो । उनको सुरक्षादस्ता पनि त्यही हो । नेताको भत्खौरो पनि त्यही हो । मार्क्सले खोजेको पनि पुँजीपति वर्गविरुद्ध लाग्ने दस्ता हो । त्यो पनि संरक्षक दस्ता हो । आक्रामक दस्ता हो । भत्खौरा हो । यसको अर्थ हो— साम्यवादी सिद्धान्त तथा व्यवहारले राजनीतिक दलको क्लास लाइनका लागि सुरक्षादस्ता चाहन्छ ।

नभेटिएका राजनेता र मन्त्री

राजनेताको वैदिक कसीराजनेता निर्वाचित हुन्छ । ऋग्वेद (१०।१७।३) त्यसै भन्छ । अथर्ववेद (३।३) त्यसै भन्छ । त्यो बेलाको राजा नै राजनेता हो । जनताको दु:ख–सुखको साथी । आफैं लडाइँमा जाने । शत्रुलाई जित्ने । मित्रलाई बचाउने । त्यस्तो राजनेता हँसमुख हुन्छ (ऋग्वेद, १०।१७४) । जनसेवी हुन्छ (यजुर्वेद, १।८।१६) ।

शैक्षिक सत्र खेर नफाल्ने व्यावहारिक उपाय

नियति झन्डै एकतिहाइ नेपालीहरू स्कुल, कलेज तथा विश्वविद्यालय जान्छन् । तथ्यांक त्यसै भन्छ । तिनका भाग्यनिर्माता भने सय जना पनि छैनौं । शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालयका केही कर्मचारी र मन्त्री । विश्वविद्यालयका कुलपति र तिनै अन्तर्गतका कार्यकारी समिति र तिनका केही सल्लाहकार ।