राम गुरुङ

कसरी बन्दैछन् सहर ?

सहर बनाउन जति कठिन छ, त्योभन्दा गाह्रो यसलाई बचाउनुमा छ । विविध र विशिष्ट उत्पादन, व्यवस्थित र अनुशासित बजार, सक्षम र लालायित उपभोक्ता, सुनिश्चित रोजगार तथा व्यवस्थित बासबिना सहर बाँच्दैन । जसले सहर बनाउँछ । एउटा कुरामात्रै खस्किए पनि सहर सहरजस्तो हुँदैन । बजारजस्तो हुन्छ । यसर्थ सुविधायुक्त, व्यवस्थित र अवसरपूर्ण सहर अहिलेको आवश्यकता हो । 

निर्विकल्प इतिहासको फरक व्याख्या

बर्सेनि पुस २७ गतेको अघिपछि, नेपाल निर्माता पृथ्वीनारायण शाहमाथि विविध बहस हुन्छन् । राष्ट्र र राष्ट्रियतामाथि औंला सोझिन्छन् । उनको योगदानको पक्ष–विपक्षमा हुने बहसका आ–आफ्नै विशेषता छन् । कोही अति प्रशंसा त कोही निर्मम आलोचना । तर अति प्रशंसा र आलोचना दुवैले ऐतिहासिक घटनाको तथ्य र परिवेशलाई बुझ्न सघाउँदैन ।

सिद्धान्तविमुख विश्वविद्यालय

समाजशास्त्री म्याथ्यु डेसमन्डले सन् २०१७ लाई अमेरिकी समाजशास्त्रको इतिहासमा विशेष वर्ष बनाइदिए । कारण थियो— उनको बहुचर्चित पुस्तक ‘एभिक्टेड’ (निकाला) । पुस्तकले ठूला सिद्धान्त प्रतिपादन वा घटनाको खोज गरेर चर्चा कमाएको भने होइन । समयमा घरभाडा तिर्न नसक्दा दु:ख भोगिरहेका गरिब अफ्रिकी–अमेरिकी र समयमा घरभाडा नपाउँदा कष्ट झेलिरहेका अफ्रिकी–अमेरिकी, मध्यमवर्गीय घरधनीको समस्यालाई उनले इथ्नोग्राफिक (जनजातीय) अध्ययनमार्फत पेस गरे ।

दलाल होइन, वाणिज्य पुँजीवाद

नेपालको आफ्नै उत्पादन छैन । अरूका माल बेचेर अर्थतन्त्र चलेको छ । यसैले केही निष्कर्षले हाम्रो अर्थतन्त्र, ‘दलाल अर्थतन्त्र’ भन्छन् । तर यी निष्कर्ष, राष्ट्रिय/अन्तर्राष्ट्रिय परिस्थिति मान्य छैनन् । यी दलीय नेता/कार्यकर्ता र साना बजारिया आर्थिक क्रियाकलापमाथि मात्र उभिएका छन् ।

लोकतान्त्रिक राजनीतिको खोजी

बितेका दुई दशकयता विश्व राजनीति नाटकीय ढंगले चलिरहेको छ । लोकतन्त्र यसलाई रुचाउने/नरुचाउने सबैले उत्तम मानेको राजनीतिक व्यवस्था हो । तर आर्थिक–सामाजिक सवालमा राजनीतिक दलहरू चुके । भ्रष्टाचार, दण्डहीनता र असन्तुलित विकासले गर्दा लोकतन्त्रभित्रै लोकतन्त्र खोज्न थालिएको छ ।

राम गुरुङका लेखहरु :

साम्यवादको अन्त्येष्टि

अबदेखि वाम इतिहासमा असार २४ ऐतिहासिक दिन हुने भयो । २०७६ सालको यही दिन, २००६ मा कम्युनिस्ट जन्माउने–हुर्काउने, यिनलाई बढाउँदै जीउभरि बोसो लाइदिने ‘साम्यवाद’ नेकपाको दस्ताबेजबाट सधैंका लागि बाहिरिएको छ । सांगठनिक हिसाबमा यसको विधिवत् अन्त्येष्टि गरिएको छ ।

समाजवादी दलदलमा मार्क्सवाद

७० वर्षयता धेरै समाजवादीको रूप र चरित्र बदलियो । समाजवादका धेरै हाँगाबिँगा पलाए, झरे । प्रतिसामन्त तथा उत्तर–पुँजीवादीको बीचबाट असंख्य सहरिया नवधनाढ्यको उदय भयो । पुँजीवादको विकल्प खोज्दै उठेका दलहरू नै पुँजीपति क्लब बने । अहिले यही पुँजीपति क्लबले समाजवादी आन्दोलन र समाजवाद–उन्मुख सत्ताको व्याख्या गरिरहेको छ । 

वंशको वर्ग, नश्लको नालीबेली

१४ औं शताब्दीमा शासकले पेसालाई ब्राह्मण, क्षत्री, वैश्य र शूद्र बनाइदिएपछि रैतीले जातको भारी बोके । मुलुकी ऐन १८५४ मा शुद्ध र अशुद्ध बनाइएको उही जात, १९९० पछि खस–आर्य र जनजाति भए । मजदुर, किसान, व्यापारी र दलितको विभाजन भयो । र भौगोलिक एवं जैविक जनसंख्याको एउटा हिस्सा, वंशप्रधान अर्थ–राजनीतितिर लागे । 

खस्कँदै देश, फस्टाउँदै नेतृत्व

नेकपा अध्यक्ष प्रचण्ड अमेरिका गए । जोन हप्किन्स अस्पतालमा पत्नीको उपचार गराए । उपचारमा जति खर्च गरे, त्यो औसत नेपाली हैसियतभन्दा धेरै बढी छ । उनको सम्पत्ति विवरण, आम्दानीको स्रोत र खर्चिलो क्षमता नमिलेको भन्दै सर्वत्र आलोचना भयो । यसले चर्चा नभएका सवाल ब्युँताएको छ ।

सुख हार्ने समृद्धि

शासकले गर्ने रजाइँ र लुट विरुद्ध उभिने प्रश्न र आलोचना अराजक हुन्छ । शासकीय ज्यादतीको ‘पोष्टमार्टम’ गर्दै खबरदारी गर्छ । यसैले शासकको बयानमा यो अलोकतान्त्रिक र समृद्धिको वैरी हुन्छ ।डिक्सनरीको धन : म्यारियम वेबस्टर डिक्सनरीमा धन थुपार्नु समृद्धि हो । यसलाई जति नै राम्रो भनौं । यो अकुत धन–आर्जनबिना सम्भव छैन । कमिसन, भ्रष्टाचार, ठूलो परिमाणमा हुने करछली जस्ता बर्जित बाटा यसका मुख्य आधार हुन् ।