राम गुरुङ

राम गुरुङका लेखहरु :

समृद्धिनिम्ति व्यवस्थित सहर

नेपालजस्ता गरिब देशलाई माथि उकास्न सहरीकरण सही रणनीति मानिन्छ । यसले आर्थिक वृद्धिलाई बल पुर्‍याउँछ । केन्द्रीकृत जनसंख्या, एकीकृत आर्थिक प्रणाली र व्यवस्थित बसोबास, आर्थिक वृद्धिका मुख्य आधार हुन्, जसलाई नेपालमा नगर विस्तारमार्फत भइरहेको सहरीकरणले साथ दिने अपेक्षा गरिएको छ । तर सहरीकरणको लय घरपरिवार र भविष्यका सहरका लागि भने चुनौतीपूर्ण बन्दै छ ।

‘पृथ्वीको ब्रह्मनाल’ बन्दै सहर

मान्छेको अर्थतन्त्रमा ‘सहर’ घुसेको झन्डै ६,५२० वर्ष भयो । गएको ७०० वर्षदेखि सहर सुख र समृद्धिको विम्ब बनेको छ । जागिर खाने, व्यापार/व्यवसाय गर्ने र सम्पत्ति कमाउँदै त्यसको उपभोग गर्नेबाहेक अहिलेका लागि सहरको अर्को विकल्प छैन । गाउँमै बस्नेले पनि आफ्ना चीजबीज सहरमा बेचेर सुख आर्जन गर्ने प्रयत्न गरिरहेका छन् ।

संकटमा मान्छे

मार्च १६, २०२० मा ‘यूएसए टुडे’ ले एउटा रिपोर्ट छाप्यो । डल्भिन ब्राउनको उक्त रिपोर्टिङ कोरोनाले अत्तालिएको अमेरिकी जनजीवनबारे थियो । यसमा सर्वसाधारणका महामारी–मनोदशा समेटिएका थिए । ट्वाइलेट पेपर मात्र होइन, बन्दुक किन्नसमेत लाइनमा बसिरहेका अमेरिकनको कोरोना असरको प्रतिक्रिया, खबरको विषय थियो । बन्दुक किन्ने ग्राहकको तर्क थियो- घरमा बन्दुक नभए महामारीका बेला आफ्नो सम्पत्ति लुटिन सक्छ । त्यसबाट मान्छे महामारीभन्दा मान्छेसँगै डराएको बुझ्न सकिन्छ ।

पृथ्वीको बेचबिखनले ब्युँतिएको महामारी

इम्पेरियल कलेज लन्डनका अनुसन्धानकर्ताहरूले विश्व स्वास्थ्य संगठनलाई मार्च २६, २०२० मा बुझाएको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ— यदि बेलैमा नियन्त्रण नभए कोरोनाको महामारीले विश्वका ७ अर्ब मानिसलाई संक्रमण गर्नेछ ।

कसरी बन्दैछन् सहर ?

सहर बनाउन जति कठिन छ, त्योभन्दा गाह्रो यसलाई बचाउनुमा छ । विविध र विशिष्ट उत्पादन, व्यवस्थित र अनुशासित बजार, सक्षम र लालायित उपभोक्ता, सुनिश्चित रोजगार तथा व्यवस्थित बासबिना सहर बाँच्दैन । जसले सहर बनाउँछ । एउटा कुरामात्रै खस्किए पनि सहर सहरजस्तो हुँदैन । बजारजस्तो हुन्छ । यसर्थ सुविधायुक्त, व्यवस्थित र अवसरपूर्ण सहर अहिलेको आवश्यकता हो । 

निर्विकल्प इतिहासको फरक व्याख्या

बर्सेनि पुस २७ गतेको अघिपछि, नेपाल निर्माता पृथ्वीनारायण शाहमाथि विविध बहस हुन्छन् । राष्ट्र र राष्ट्रियतामाथि औंला सोझिन्छन् । उनको योगदानको पक्ष–विपक्षमा हुने बहसका आ–आफ्नै विशेषता छन् । कोही अति प्रशंसा त कोही निर्मम आलोचना । तर अति प्रशंसा र आलोचना दुवैले ऐतिहासिक घटनाको तथ्य र परिवेशलाई बुझ्न सघाउँदैन ।

सिद्धान्तविमुख विश्वविद्यालय

समाजशास्त्री म्याथ्यु डेसमन्डले सन् २०१७ लाई अमेरिकी समाजशास्त्रको इतिहासमा विशेष वर्ष बनाइदिए । कारण थियो— उनको बहुचर्चित पुस्तक ‘एभिक्टेड’ (निकाला) । पुस्तकले ठूला सिद्धान्त प्रतिपादन वा घटनाको खोज गरेर चर्चा कमाएको भने होइन । समयमा घरभाडा तिर्न नसक्दा दु:ख भोगिरहेका गरिब अफ्रिकी–अमेरिकी र समयमा घरभाडा नपाउँदा कष्ट झेलिरहेका अफ्रिकी–अमेरिकी, मध्यमवर्गीय घरधनीको समस्यालाई उनले इथ्नोग्राफिक (जनजातीय) अध्ययनमार्फत पेस गरे ।

दलाल होइन, वाणिज्य पुँजीवाद

नेपालको आफ्नै उत्पादन छैन । अरूका माल बेचेर अर्थतन्त्र चलेको छ । यसैले केही निष्कर्षले हाम्रो अर्थतन्त्र, ‘दलाल अर्थतन्त्र’ भन्छन् । तर यी निष्कर्ष, राष्ट्रिय/अन्तर्राष्ट्रिय परिस्थिति मान्य छैनन् । यी दलीय नेता/कार्यकर्ता र साना बजारिया आर्थिक क्रियाकलापमाथि मात्र उभिएका छन् ।

लोकतान्त्रिक राजनीतिको खोजी

बितेका दुई दशकयता विश्व राजनीति नाटकीय ढंगले चलिरहेको छ । लोकतन्त्र यसलाई रुचाउने/नरुचाउने सबैले उत्तम मानेको राजनीतिक व्यवस्था हो । तर आर्थिक–सामाजिक सवालमा राजनीतिक दलहरू चुके । भ्रष्टाचार, दण्डहीनता र असन्तुलित विकासले गर्दा लोकतन्त्रभित्रै लोकतन्त्र खोज्न थालिएको छ ।

साम्यवादको अन्त्येष्टि

अबदेखि वाम इतिहासमा असार २४ ऐतिहासिक दिन हुने भयो । २०७६ सालको यही दिन, २००६ मा कम्युनिस्ट जन्माउने–हुर्काउने, यिनलाई बढाउँदै जीउभरि बोसो लाइदिने ‘साम्यवाद’ नेकपाको दस्ताबेजबाट सधैंका लागि बाहिरिएको छ । सांगठनिक हिसाबमा यसको विधिवत् अन्त्येष्टि गरिएको छ ।