भीमसेन थापा इतिहासका एउटा यस्ता व्यक्ति र सन्दर्भ हुन्, जसले नेपालमा सत्ता र शक्तिको केन्द्रमा पुग्न रचिने षड्यन्त्र र काटमारको प्रयोगलाई उजागर गर्छ । यद्यपि, यो न पहिलो घटना थियो, न अन्तिम । थापा शासनको केन्द्रमा आएयताका २१९ वर्षमा ४३ जना व्यक्ति प्रधानमन्त्री/मुख्तियार भइसकेका छन् । तर, प्रधानमन्त्री बन्नका लागि रचिने कडा वा नरम षड्यन्त्र भने निरन्तरै छ ।

प्रधानमन्त्रीको कुर्सीमा रहँदा थापाको बानी थियो– हरेक निर्णयमा दरबारको अनौपचारिक पूर्वसहमति लिने अनि सिंहदरबारमा चाहिँ ती निर्णयमा नारायणहिटी दरबारको कुनै भूमिका नरहेको देखाउने । अरू प्रधानमन्त्री भन्ने गर्थे, ‘दरबारले मान्छ कि मान्दैन ?’ तर थापा दरबारतिर कहिल्यै संकेत गर्दैनथे ।

सामान्य परिवारमा जन्मिनुभएका कृष्णप्रसाद भट्टराई सही अर्थमा ‘सर्वहारा’ नेता हुनुहुन्थ्यो । कुलीन मिथ्याविरुद्ध सामान्य नेपालीको आत्मसम्मानका लागि निरन्तर संघर्षमय जीवन बिताउनुभयो उहाँले ।

सरकार जनताप्रति जिम्मेवार हुनुपर्छ, त्यो जिम्मेवारी बहन गरिरहेको प्रमाण जनताले देख्नुपर्छ र व्यवहारमा हेर्न पाउँनुपर्छ भन्ने कुरामा मनमोहन अधिकारीको सधैं जोड हुन्थ्यो

कमीकमजोरी त बीपीका पनि थिए, तर उनको शासकीय क्षमताको पूर्ण परीक्षा नै हुन पाएन ।

बलियो संगठन र सञ्जाल भएको एमालेलाई राजनीतिक अनि सामाजिक मनोविज्ञानमा कमजोर पार्टीका रूपमा ‘डिमोसन’ गराउने पात्र ओली नै हुन् ।

गिरिजाप्रसाद कोइराला लोकतन्त्रप्रति अटल विश्वास भएका नेता थिए । प्रजातन्त्रका लागि उनले जीवनमा कहिल्यै कसैसाग सम्झौता गरेनन् । उनको कार्यकालमा जेजति गल्ती र कमजोरी भए– त्यसको मुख्य कारण उनको सत्ताकेन्द्रित राजनीति थियो ।

पुष्पकमल दाहालले तीन पटक सरकारको नेतृत्व गरे तर दोस्रो र तेस्रो कार्यकाल मात्रै सम्झनलायक भयो ।

देश जलिरहेका बेला ‘फायर फाइटर’ को भूमिकामा आएकी सुशीला कार्कीले आगो निभाइन् र प्रणाली जोगाइन् । तर, जसरी उनले धूँवा–खरानी पन्छाएर नयाँ र स्वच्छ नेपालको जग बसाल्नुपर्ने थियो, त्यहाँ उनी परम्परागत राजनीतिको पुरानै र धमिलो आहालमा डुब्न पुगिन् ।

विगतमा वालेन्द्र शाहले ‘बलिदान’ शीर्षकको र्‍यापमा नेतालाई ठाडै ‘चोर’ भन्दै देश लुटेको आरोप लगाएका थिए । सामाजिक सञ्जालमा ‘नयाँ, पुराना सबै चोर हुन्’ भन्दै स्ट्याटससमेत लेखेका थिए । यस्तोमा उनले आफूलाई कस्तो प्रधानमन्त्रीका रूपमा उभ्याउनेछन् ? त्यो भविष्यले नै बताउनेछ ।

भारतमा सैनिक विद्रोह हुँदा नेपालका प्रधानमन्त्री जंगबहादुर स्वयं नेपाली सैनिक टोलीको नेतृत्व गर्दै दमन गर्न गए । अंग्रेजहरू उनीबाट खुसी हुँदै इनामस्वरूप सुगौली सन्धिमा गुमेको भूभागमध्ये बाँके, बर्दिया, कैलाली र कञ्चनपुर नेपाललाई फिर्ता दिए । नेपालको कानुनलाई संहिताबद्ध बनाएर मुलुकी ऐन जारी हुनुमा उनै जंगबहादुरको योगदान छ भने नेपालले भोटसँगको युद्ध जित्नुको श्रेय पनि उनलाई नै जान्छ ।

भीमसेनको मुख्तियारीमा नेपालको भारत र तिब्बतसँगको व्यापारमा प्रशस्त वृद्धि भएको थियो । सैनिक सुधारमा पनि उनले धेरै काम गरे । उनले फ्रान्सेली सैनिक विशेषज्ञ झिकाएर आधुनिक तालिम सुरु गरे । नेपाली सेनाको बर्दी पनि फ्रान्सेली शैलीको बनाए । उनले प्रशासनिक व्यवस्थालाई पनि भरपर्दो र चुस्त बनाउने प्रयास गरे ।

कसैका निम्ति चन्द्रशमशेर देशभक्त महापुरुष थिए भने कसैका निम्ति धूर्त, अति क्रूर शासक । एउटा तथ्यमा भने सबै अतीत–विद्वान् सहमत छन् : नेपालको आधुनिकीकरणमा उनको उल्लेख्य भूमिका छ ।