सर्लाही — ०७९ को प्रतिनिधिसभा चुनावताका कांग्रेसमा सभापति थिए शेरबहादुर देउवा । तत्कालीन महामन्त्री गगन थापा अर्थविद् तथा राष्ट्रिय योजना आयोगका पूर्वउपाध्यक्ष स्वर्णिम वाग्लेलाई कुनै न कुनै क्षेत्रमा कांग्रेसको उम्मेदवार बनाउन चाहन्थे । आफू उठ्दै आएको काठमाडौं–४ वाग्लेका लागि छाड्नसमेत तयार भए ।

आफ्नो लागि विकल्पमा रोजे सर्लाही–४ । देउवाले थापाको प्रस्ताव सुन्दै सुनेनन्, बरु काठमाडौं–४ को टिकट नेविसंघका पूर्वअध्यक्ष नैनसिंह महरलाई दिए । प्रधानमन्त्री निवास बालुवाटारबाट महरले टिकट लिएर हिँडेको थाहा पाउनेवित्तिकै थापाका शुभचिन्तकले खबर गरे र जसले गर्दा महरले उम्मेदवारी दर्ता गर्न पाएनन् । त्यसपछि थापा काठमाडौं–४ मै रोकिए । टिकट वितरणको त्यो दिन थियो– २३ असोज ०७९ । 

करिब ३ वर्ष ४ महिनापछि थापा पार्टी सभापति छन् । अघिल्लो निर्वाचनमा थापाको काठमाडौं–४ बाट देउवाले जसलाई टिकट दिएका थिए, अहिले थापाले देउवाको परम्परागत निर्वाचन क्षेत्र डडेलधुराबाट उनैलाई टिकट दिएका छन् । नैनसिंह महरले डडेलधुरामा टिकट पाएका छन् । आफैं निर्वाचन क्षेत्र रोज्न पाएपछि थापा भने सर्लाही–४ झरेका छन् । 

विशेष महाधिवेशन हुनुअघि नै सबै निर्वाचन क्षेत्रबाट कांग्रेस उम्मेदवारको सिफारिस आएको थियो । थापाका लागि तेह्रथुम, धनकुटा, सर्लाही–४, काठमाडौं–४, कपिलवस्तु–१ र रोल्पा गरी ६ ठाउँबाट सिफारिस आएको थियो । नेपाली कांग्रेस केन्द्रीय कार्यसमितिले भावी प्रधानमन्त्रीका रूप सभापति थापालाई अघि सारेपछि सर्लाही–४ र समग्र देशको चुनावी माहोल तातिएको छ । 

पहिलो पटक २०६४ मा समानुपातिकमा निर्वाचित थापा काठमाडौं–४ बाट लगातार तीन पटक विजयी भइसकेका छन् । उनको प्रतिस्पर्धामा रहेकामध्ये एक हुन् अमरेशकुमार सिंह, जसले सर्लाही–४ बाट लगातार तीन पटक चुनाव जितेका छन् । अमरेश २०६४ को चुनावमा पराजित भएका थिए भने २०७० र २०७४ मा कांग्रेसबाटै चुनाव जितेका थिए । २०७९ मा पनि आकांक्षी थिए तर जिल्लाबाट सिफारिस भएनन्, केन्द्रले पनि टिकट दिएन । त्यसपछि स्वतन्त्र उम्मेदवारी दिए, तर कांग्रेस–माओवादी गठबन्धनलाई पराजित गरे । यसपालि भने उनी रास्वपाको तर्फबाट उम्मेदवार छन् । 

कांग्रेस उम्मेदवार २०७९ मा पराजित भएको क्षेत्रमै प्रतिस्पर्धा गर्ने जोखिम थापाले किन मोलिरहेका छन् त भन्ने चासो अहिले सर्लाही–४ मा मात्र सीमित छैन । पुख्र्यौली घर सोलुखुम्बु भएका र काठमाडौंमा हुर्केका थापाले ‘कोर मधेश’ रोज्नु आफैंमा चुनौतीपूर्ण छ । त्यस क्षेत्रबाट यसअघि कुनै पनि ‘पहाडिया’ उम्मेदवार मुख्य प्रतिस्पर्धी थिएनन् । 

२०७९ मा कांग्रेसले चार निर्वाचन क्षेत्र रहेको सर्लाहीमा एक सिट पनि जितेन । स्वतन्त्र उम्मेदवार अमरेश २० हजार १७ मत ल्याएर विजयी हुँदा निकटतम प्रतिद्वन्द्वी कांग्रेसका नागेन्द्र कुमारले १८ हजार २ सय ५३ मत ल्याएका थिए । त्यतिबेला कांग्रेसलाई तत्कालीन माओवादी, एकीकृत समाजवादीलगायत दलले समेत सघाएका थिए । २०७४ मा पनि कांग्रेस झिनो मतले विजयी भएको थियो । कांग्रेसका अमरेशले २९ हजार ६ सय ७५ मत ल्याएर चुनाव जित्दा निकटतम प्रतिद्वन्द्वी राजपाका राकेशकुमार मिश्रले २८ हजार १ सय ३६ मत पाएका थिए । 

कांग्रेस सभापति थापा भने समग्र राष्ट्रलाई बुझ्न र राष्ट्रिय दृष्टिकोण बनाउन सर्लाही ओर्लिएको बताउँछन् । ‘कांग्रेस पार्टी सभापतिको जिम्मेवारी निर्वाह गरिरहँदा मैले राष्ट्रिय दृष्टिकोण राख्नुपर्छ । पहाडको मानिस हुँ । काठमाडौंमा हुर्के, बढेको हुँ । मधेशमा आफूलाई नडुबाइ, यसलाई महसुस नगरी सिंगो देशको भाव बुझ्न सक्दिनँ भन्ने लागेरै सर्लाही–४ आएको हुँ । मलाई थाहा छ, यो जोखिमपूर्ण निर्णय हो । गाह्रो हुन्छ भनेर थाहा पाएरै आएको हो । सुझबुझका साथ निर्णय लिएको हुँ,’ थापाले कान्तिपुरसँग भने । 

पार्टीका साथीहरूले अघिल्लो पटकदेखि नै बोलाइरहेकाले सर्लाही रोजेको उनको भनाइ छ । तर यसमा कांग्रेस सर्लाहीका नेताहरू सुरेन्द्र–वीरेन्द्र सिंह दाजुभाइ र अमरेश सिंहबीचको ‘इगो’ ले पनि काम गरेको कतिपयको विश्लेषण छ । वीरेन्द्र कांग्रेस मधेश प्रदेशका उपसभापति हुन् । २०७४ मात्र होइन, ०७९ मा प्रतिनिधिसभामा अमरेशले विद्रोही बनेर जित्दा पनि वीरेन्द्र सर्लाही–४ (१) बाट प्रदेशसभा सदस्यमा निर्वाचित भएका थिए । उनी मधेश प्रदेश सरकारमा मन्त्री पनि भए । उनका दाजु सुरेन्द्र २०७८ देखि पार्टीको जिल्ला सभापति थिए । भ्रष्टाचार मुद्दामा सर्वोच्च अदालतबाटै दोषी ठहर भइसकेपछि उनले गत भदौमा सभापति पदबाट राजीनामा दिएका छन् । यस पटक क्षेत्रीय समितिबाट उम्मेदवार सिफारिस गर्दा गगन थापासँगै वीरेन्द्रको पनि नाम पठाइएको थियो । 

कांग्रेस सभापति थापासँग प्रतिस्पर्धा गरिरहेका अमरेश सिंह ०६२/६३ जनआन्दोलनपछि उदाएका नेता हुन् । उनी बीपी र गिरिजाप्रसाद कोइरालाको विचारबाट प्रभावित भएर राजनीतिमा सक्रिय भएको बताउँछन् । भारतको जवाहरलाल नेहरू विश्वविद्यालयमा पीएचडी गर्दै उनले भारतीय संस्थापन पक्षसँग सम्बन्ध बनाएका थिए । पछि कोइराला परिवारसँग पनि नजिकिए । अमरेश ०६२/६३ को जनआन्दोलन र शान्ति प्रक्रियामा ‘ब्याक च्यानल’ वार्ताकारका रूपमा सक्रिय थिए । उनी कांग्रेसमा महन्थ ठाकुर र कृष्ण सिटौलाको निकट मानिन्थे । २०६३ को अन्तरिम संसद्मा कांग्रेसबाट १० जना मनोनीत हुँदा अमरेश पनि थिए । ०६४ सालको पहिलो संविधानसभा निर्वाचनमा उनी उम्मेदवार बने तर तेस्रो मत ल्याए । 

सर्लाही–४ पुराना नेता महन्थ ठाकुरले समेत राजनीति गरेको क्षेत्र हो । करिब–करिब यही भूगोल रहेको तत्कालीन सर्लाही–५ बाट ठाकुरले ०४८, ०५१ र ०५६ को चुनाव जितेका थिए । ०६४ को चुनाव आउँदा ठाकुरले कांग्रेस छाडेर आफ्नै नेतृत्वमा तराई–मधेश लोकतान्त्रिक पार्टी (तमलोपा) गठन गरिसकेका थिए । त्यतिबेला निर्वाचन क्षेत्र बढ्दा पहिलेको सर्लाही–५ को अधिकांश क्षेत्र समेटेर सर्लाही–६ कायम गरिएको थियो । त्यही क्षेत्रमा चुनाव उठ्दा ठाकुर पराजित भए । त्यसपछि ठाकुर सर्लाहीबाट उठेनन्, महोत्तरीतिर लागे । 

०६४ को पहिलो संविधानसभा निर्वाचनमा ठाकुर र सिंहलाई हराउने नेता थिए तत्कालीन मधेशी जनअधिकार फोरमका उम्मेदवार शिवपूजन राय यादव । यादवले १५ हजार ६ सय ८८ मत ल्याउँदा ठाकुरको १५ हजार ४ सय १६ र अमरेशको ११ हजार ९ सय ७१ मत थियो । त्यतिबेला यादव र अमरेशबीच ‘बुथ क्याप्चर’ को होडबाजी चलेको थियो । मतदाता प्रभावित पार्न विभिन्न मतदान केन्द्र बाहिर विस्फोट गराइएको थियो । 

गढैया मतदान केन्द्र बाहिर विस्फोट हुँदा अमरेशका दाजु शम्भु सिंहको मृत्यु भएको थियो । यस घटनालाई लिएर अमरेश र शिवपूजनबीच आरोप–प्रत्यारोप चल्दै आएको छ । दाजुको हत्या शिवपूजनले गराएको अमरेशको आरोप छ । शिवपूजन भने शम्भु आफैंले बोकेको बम विस्फोट हुँदा मारिएको दाबी गर्छन् । त्यस्तै अर्नाहा मतदान केन्द्रमा पनि बुथ कब्जाको प्रयास भएपछि प्रहरीले हवाई फायर गरेको थियो । 

पहिलो संविधानसभा निर्वाचनमा विजयी भएको तीन वर्ष पनि नपुग्दै शिवपूजनविरुद्ध कूटनीतिक राहदानी दुरुपयोगको मुद्दा लाग्यो, निलम्बित भए । त्यसयता उनी संसद्मा प्रवेश गर्न पाएका छैनन् तर राजनीति उत्तिकै सक्रिय छन् । २०७० को दोस्रो संविधानसभा निर्वाचनमा शिवपूजन तराई–मधेश सद्भावना पार्टीबाट उम्मेदवार भए, तर चुनाव जित्न सकेनन् । ०७४ मा उनी माओवादीबाट उम्मेदवार भए । तर राहदानी मुद्दामा विशेष अदालतबाट दोषी ठहर भइसकेका कारण उनको उम्मेदवारी रद्द भयो । अमरेश सिंहले सारा शक्ति प्रयोग गरेर आफ्नो उम्मेदवारी रद्द गराइदिएको शिवपूजनको आरोप छ । 

०७९ को निर्वाचनमा माओवादीले कांग्रेसलाई समर्थन गरेको थियो । शिवपूजनले छोरी मधुमालाकुमारी यादवलाई स्वतन्त्र उम्मेदवार बनाए । १४ हजार ६ सय २२ मत ल्याएर उनी तेस्रो भइन् । यसपालि पनि मधुमालाकुमारीले स्वतन्त्र उम्मेदवारी दिएकी छन् । उनका छोरा २७ वर्षीय अमनीशकुमार भने त्यही क्षेत्रबाट एमालेका उम्मेदवार छन् । शिवपूजनले छोरा र छोरीलाई सँगै उम्मेदवार किन बनाए ? यसमा दुई वटा तर्क छन्, एक– उनको नयाँ दल एमालेले कुनै बेला धोका दिएमा छोरीको उम्मेदवारी सक्रिय बनाउने, दुई– दुवै जनाको उम्मेदवारी कायम रहेमा चुनावी प्रचार र वुथ एजेन्टमा सुविधा लिने ।

शिवपूजनका बुबा अमिरी राय यादव पञ्चायतकालमा तत्कालीन गड्हिया गाउँ पञ्चायतका प्रधानपञ्च थिए । उनी २०४९ को स्थानीय निकाय निर्वाचनमा कांग्रेसका तर्फबाट गाविस अध्यक्ष भएका थिए । शिवपूजनका कान्छा छोरा राजाबाबु यादव रामनगर गाउँपालिकाको अध्यक्ष छन् । प्रतिनिधिसभा सदस्य उम्मेदवार छोरा अमनीश जेन–जी युवा भएकाले सबैको रोजाइमा पर्ने शिवपूजनको दाबी छ ।

यहाँ सुरुमा एमालेबाट रविशंकर कुशवाहाले टिकट पाएका थिए । उम्मेदवारी दर्ताको दिन अमनीशकुमारलाई अघि सारिएको हो । यहीकारण पनि केही एमाले नेता–कार्यकर्ता रुष्ट छन् । गएको चुनावमा एमालेले प्रत्यक्षमा जसपालाई सघाएको थियो, जसपाका राकेशकुमार मिश्रले ५ हजार ८ सय १३ मात्र मत ल्याएका थिए । समानुपातिकमा भने एमालेको ९ हजार ४ सय ७१ मत थियो । 

अमरेश र शिवपूजनको शक्ति संघर्षका बीच कांग्रेस सभापति थापाको प्रवेशले सर्लाही–४ को चुनाव पेचिलो बनाइदिएको छ । ६ माघमा वारेसमार्फत मनोनयन दर्ता गराएका थापा सोमबारदेखि सर्लाहीमा चुनावी अभियान चलाइरहेका छन् । धनकौल गाउँपालिका–२ मा चुनावी अभियान सुरु गर्ने क्रममा उनले भने, ‘म नेता होइन, बेटा बन्न आएको हुँ ।’ 

मधेशको शिक्षा सुधारलाई प्राथमिकतामा राखेर सूचना प्रविधिमा आधारित शिक्षा प्रणाली विकास गर्ने र स्वदेशमै अवसर सिर्जना गर्ने लक्ष्यसहित सर्लाही–४ रोजेको पनि उनको भनाइ छ । यस क्षेत्रको भाषा संस्कृतिलाई प्रेरणाका रूपमा लिँदै मधेशको भरोसामा चुनाव जित्ने आँटले आएको थापा बताउँछन् । 

थापा सर्लाही आएको दिन सोमबार अमरेश सिंह भने मानपुर गाउँमा मत माग्दै थिए । उम्मेदवारी दर्ताको अघिल्लो दिन ५ माघमा रास्वपा प्रवेश गरेका अमरेश वरिष्ठ नेता बालेन्द्र शाह प्रधानमन्त्री नबने आफूले आत्मदाह गर्ने अभिव्यक्ति दिएर पनि विवादमा आएका छन् । 

अमरेश विवादास्पद अभिव्यक्ति र गतिविधिका कारण बेलाबेला चर्चामा आइरहेका नेता हुन् । १५ वैशाख ०८० मा उनले प्रतिनिधिसभाको बैठकमा आकस्मिक समय माग गर्दा सभामुखले नदिएपछि त्यसको विरोधमा सर्ट र गन्जी खोलेर विरोध जनाए । अमरेश मधेशका अधिकार, किसानका समस्या, भ्रष्टाचारलगायत विषयमा खुलेर बोल्ने गरेका छन् । 

अघिल्लो पटक स्वतन्त्र रूपमा निर्वाचित अमरेश यसपालि स्वतन्त्र पार्टीबाट उम्मेदवार छन् । अमरेशले स्वतन्त्र रूपमा उम्मेदवारी दिएर जितेको ०७९ को निर्वाचनमा सर्लाही–४ का रास्वपा उम्मेदवारको जमानत जफत भएको थियो । रास्वपाका धीरज ठाकुरले ३ सय ६ मत ल्याएका थिए । समानुपातिकमा भने ११ सय ९९ मत परेको थियो ।

तर लामो समयदेखि उनको ‘खम्बा’ का रूपमा काम गर्दै आएका रमेश सिंह, मनोज मोहनप्रसाद सिंह, कमलेश्वर सिन्हा, दिनेश कुशवाहा, श्याम साह, सीताराम सिंह अहिले उनको साथमा छैनन् । पहिले अमरेशको साथमा रहेका कमलेश्वर सिन्हा अहिले गगन थापाको पक्षमा खुलेर लागेका छन् । ‘विगतमा हामी नै थियौं अमरेशलाई जिताउने, रातदिन खट्ने,’ सिन्हा भन्छन्, ‘अहिले उनको साथमा कोही छैनन् । उनी कमजोर भइसके ।’

यही कारण उनी यस पटक कमजोर रहेको शिवपूजनको दाबी छ । ‘यी पिलर फेरि अमरेशतिरै गए भने चुनावको नतिजा फेरि पनि उनकै पोल्टामा जान सक्छ,’ उनी भन्छन्, ‘तर समयले कोल्टो फेरिसकेको छ । यस पटक उनी रास्वपा प्रवेश नगरेको भए नामोनिसान मेटिन्थ्यो ।’

सर्लाही–४ मा बलरा नगरपालिकाका ११, गोडैता नगरपालिकाका १२, विष्णु गाउँपालिकाका ४, बसबरिया गाउँपालिकाका ३, रामनगर गाउँपालिकाका ७, धनकौल गाउँपालिकाका ७ र बरहथवा नगरपालिकाका ७ वडा पर्छन् । विष्णु गाउँपालिका अध्यक्षमा कांग्रेसका जवाहरलाल यादव छन् । गोडैता नगरपालिका प्रमुखमा लोसपाबाट देवेन्द्रकुमार यादव विजयी भएका थिए, अहिले उनी जसपा नेपालमा छन् । बलरा नगरप्रमुख रामशंकरप्रसाद कुशवाहा तत्कालीन माओवादी केन्द्रबाट निर्वाचित हुन् ।

रामनगर गाउँपालिकाका अध्यक्ष राजाबाबु यादव पूर्वसांसद शिवपूजनका कान्छा छोरा हुन् । धनकौल गाउँपालिकाका अध्यक्ष रामआश्रय साहले कांग्रेसबाट जितेका हुन् । बसबरिया गाउँपालिका अध्यक्ष रामसिंहासन राय जसपामा आबद्ध छन् । बरहथवा नगरपालिका प्रमुख कल्पनाकुमारी कटुवाल एमालेबाट निर्वाचित हुन् ।

कांग्रेस मधेश प्रदेशका उपसभापति वीरेन्द्र पहिले अन्तै गएका झन्डै २ हजार कार्यकर्ता कांग्रेसमा फर्किसकेका कारण चुनाव जितिने दाबी गर्छन् । ‘धनकौल गाउँपालिकाको अध्यक्ष नै कांग्रेसका हुन्, बलरा नगरपालिकामा वडा नं १, ३, ४, ५, ७ र ८ गरी ६ वटा वडाका अध्यक्ष कांग्रेसबाटै निर्वाचित भएका हुन् । त्यसैले बलियो मत पाउँछौं,’ उनी भन्छन् । 

जिल्लाको दक्षिणपश्चिममा पर्ने सर्लाही–४ मा मधेशी मूलका मतदाताको बाहुल्य छ । १ लाख २१ हजार १२ मतदाता रहेको यस क्षेत्रमा जातीय समीकरणले ठूलो प्रभाव पार्छ । यहाँ यादव र दलित समुदायको जनसंख्या धेरै छ । सिंह (राजपुत), ब्राह्मण, कोइरी (कुशवाहा) र मुस्लिम समुदायको पनि राम्रो उपस्थिति छ । हरेक निर्वाचनमा ‘स्वजातीय’ भोट तान्ने होडबाजी चल्छ । 

एमालेका तत्कालीन अध्यक्ष एवं पूर्वप्रधानमन्त्री झलनाथ खनाल ०७० को संविधानसभा निर्वाचनमा सर्लाही–१ बाट उठेका थिए तर पराजित भए । राप्रपाका तत्कालीन अध्यक्ष एवं पूर्वप्रधानमन्त्री सूर्यबहादुर थापा २०५१ मा सर्लाही–२ बाट उम्मेदवारी दिएर पराजित भएका थिए । मधेशकै सप्तरीमा जन्मिएका सद्भावना पार्टीका संस्थापक अध्यक्ष गजेन्द्रनारायण सिंह पनि ०५६ को प्रतिनिधिसभा निर्वाचनमा सर्लाही–५ बाट उम्मेदवार थिए तर पराजित भए । तत्कालीन तराई–मधेश लोकतान्त्रिक पार्टी अध्यक्ष भएपछि महन्थ ठाकुरसमेत सर्लाहीबाट पराजित भए ।

अमरेशको रास्वपा प्रवेश र बालेन्द्र शाहप्रतिको आकर्षणले युवाको रुझान चुनाव चिह्न घण्टीतिर देखिएको स्थानीय युवा जगदीश सिंह बताउँछन् । ‘अमरेशले यस पटक पनि राम्रै मत ल्याउने मेरो अनुमान छ,’ उनी भन्छन्, ‘कांग्रेस सभापति थापा पनि युवा र पाकाबीच निकै लोकप्रिय छन् । भावी प्रधानमन्त्रीका रूपमा घोषणा गरिएका थापालाई जसरी पनि यस क्षेत्रबाट चुनाव जिताएर पठाउने जनमत पनि त्यत्तिकै जबर्जस्त देखिएको छ  ।’

सर्लाहीको निर्वाचन सुरक्षाका दृष्टिले अति संवदेनशील मानिन्छ । पहिलेका निर्वाचनमा बम विस्फोट गराएर मतदातालाई तर्साउने गरिन्थ्यो । सक्नेले ‘बुथ क्याप्चर’ गर्थे । ०७० यता भने हिंसात्मक घटना नभएको स्थानीय राजकिशोर यादवले सुनाए । ‘विगतका चुनावको कुरै नगर्नुस् । बमबारुदबाहेक केही हँुदैनथ्यो,’ उनले भने, ‘अहिले समय फेरिएको छ । सबै सचेत भइसके । पछिल्ला निर्वाचनहरूमा मतदाताले निर्धक्क मतदान गरेका थिए ।’

जिल्ला प्रहरी प्रमुख एसपी योगेन्द्रकुमार खड्काले निर्वाचनका लागि सुरक्षा व्यवस्था मजबुत बनाइने बताउँछन् । ‘हामी कुनै हालतमा अप्रिया घटना हुन दिन्नौं । सुरक्षामा कुनै किसिमको सम्झौता हुँदैन ।’

राष्ट्रिय तथ्यांक कार्यालयका अनुसार तराई–मधेशका २१ जिल्लामध्ये सबैभन्दा न्यून ३९.५ प्रतिशत समग्र साक्षरता दर भएको जिल्ला हो सर्लाही । हुलाकी राजमार्गले केही राहत दिए पनि भित्री सडकको अवस्था दयनीय छ ।

पूर्व–पश्चिम राजमार्गबाट १४ किलोमटर दक्षिण झरेपछि मात्रै सर्लाही–४ निर्वाचन क्षेत्र प्रारम्भ हुन्छ । यो क्षेत्रलाई बागमती नदीले रौतहटसँग छुट्याएको छ । बर्खामा बागमतीको बाढीले सडक कटान गर्दा धेरै गाउँ यातायात सम्पर्कबाट विच्छेद हुन्छन् ।

यस क्षेत्रका लागि बागमती नदी वरदान र अभिशाप दुवै भएको स्थानीय सुकैयादेवी पासवानले बताइन् । उनले भनिन्, ‘सिँचाइका लागि बागमतीको पानी उपयोगी भए पनि हरेक वर्ष कटान र डुबानले ठूलो क्षति पु¥याउँछ ।’ प्रत्येक निर्वाचनमा उम्मेदवारहरू बाढी, डुबान र कटानको समस्या समाधान गर्ने वाचा गर्दै भोट माग्न आउँछन् । यस पटक पनि उम्मेदवारहरूले यही विषय उठाउन थालेका छन् ।

५० को दशकसम्म यस क्षेत्रका अधिकांश गाउँबस्तीको निर्भरता भारतमाथि थियो । सदरमुकाम आउन सहज यातायात सुविधा थिएन । पछिल्लो दशकमा सडक र बिजुली सुविधामा केही सुधार भए पनि शिक्षा, स्वास्थ्य, कृषि, गरिबी तथा बेरोजगारीको समस्या ठूलो छ ।