कोरोना संकटमा अवसर

राम्रो राजनीतिक नेतृत्वले कुनै पनि आपत्कालीन अवस्थालाई खेर जान दिँदैन । विपत्ले नै पहिला नसोचेका, गर्न नभ्याएका वा चाहेर पनि गर्न नपाएका कामहरू भिन्न शैलीमा गर्ने मौका दिन्छ ।
डा. विमला राई पौड्याल

भनिन्छ, प्रत्येक कालो बादलमा एउटा चाँदीको घेरा हुन्छ । अर्थात्, जतिसुकै अप्ठ्यारो परिस्थिति वा विपतको अवस्थाले पनि केही न केही राम्रो पक्ष ल्याएकै हुन्छ । तर अचेल रेडियो, पत्रिका, टीभी र सामाजिक सञ्जाल, घरपरिवार र साथीभाइको कुराकानी कोरोना भाइरसबाट सुरु हुन्छ र यसैको वरिपरि सकिन्छ । हुँदाहुँदा मोबाइलको रिङटोनमा पनि कोरोनासम्बन्धी सन्देश नै सुनिन्छ । क्वारेन्टिन, आइसोलेसन, पीपीईजस्ता प्राविधिक शब्दहरू जनजिब्रोमा झुन्डिएका छन् ।

हो, विद्यमान अवस्थामा कोरोना भाइरसको संक्रमण विश्वव्यापी स्वास्थ्य संकट बनेको छ । हामीभन्दा धेरै विकसित, ठूला अर्थतन्त्र भएका र राम्रो स्वास्थ्य उपचारको व्यवस्था भएका भनिएका देशहरू पनि यो संकटबाट नराम्ररी थला परिरहेका छन् । नेपाल आफैं पनि संक्रमणको उच्च जोखिममा छ । त्यसैले संक्रमणबाट बच्न, संक्रमण फैलन नदिन र संक्रमितको पहिचान तथा उपचारको व्यवस्था मिलाउन पनि यसबारे सबै तहमा छलफल हुनु र काम गर्नु जरुरी छ । तर यो महामारीले ल्याएको अवसरचाहिँ के हो ? कतै भाइरस संक्रमणरूपी कालो बादलको मात्रै कुरा गर्दा, हामीले चाँदीको घेराको बेवास्ता त गरेका छैनौं ? यो लेख कोरोना भाइरस संक्रमणबाट बच्न हाम्रो देशले लिइरहेको रणनीति र संक्रमणकै कारण बदलिँदै गएको विश्व अर्थराजनीतिले ल्याउन सक्ने सम्भावनाको खोजीमा केन्द्रित छ ।


(क) लकडाउनको विशेष समय, पुनर्सिञ्चनको अवसर

हालसम्म नेपालमा आत्तिइहाल्ने गरी संक्रमण फैलिएको देखिँदैन, तर संक्रमित व्यक्तिहरूको पहिचान हुने क्रम रहेकाले सम्भावित फैलावट रोक्न सरकारले लामै लकडाउनको सुझबुझपूर्ण निर्णय गरेको छ । यो लकडाउनले सधैं कामको धपेडीमा रहेका हामीलाई घरपरिवारसँग गुणस्तरयुक्त मय बिताउने, ‘पर्ख, हेर र अघि बढ’ भनेजस्तै आफ्नै व्यक्तिगत, पारिवारिक र पेसागत जीवनशैलीबारे आत्मविश्लेषण गर्ने र आवश्यक सुधार गर्ने, मन परेका किताब पढेर ज्ञान बढाउने, करेसाबारीमा काम गर्ने, पेन्टिङ, संगीत, साहित्य वा यस्तै अनेक रचनात्मक काम गर्ने समय दिएको छ, जसले हामी कामकाजीहरूलाई पुनर्सिञ्चित गर्छ । यो आजको युगको सन्दर्भमा एक दुर्लभ अवसर हो ।

लकडाउनकै कारण गाडी नगुड्दा धूवाँधूलो कम भएर काठमाडौंलगायतका सहरी क्षेत्रमा धेरै पछि आकाश नीलो र सफा देखिएको छ, प्रदूषण घटेको छ, वातावरण स्वच्छ र सफा हुन पाएको छ । हरवासीको फोक्सोलाई केही राहत मिलेको छ । अर्कातिर, न्यून आय भएका, दैनिक मजदुरी गरेर आफू र परिवारको भरणपोषण गर्दै आएका गरिब, साना व्यापार व्यवसाय गरिखाने, वैदेशिक रोजगारीबाट प्राप्त रेमिट्यान्समा निर्भर वा सेवा क्षेत्रमा विभिन्न सीप बेचेर दैनिक जीवनयापन गर्नेजस्ता जोखिममा रहेका समुदायलाई लकडाउनले निकै अप्ठ्यारो पारेको छ । यो समुदायलाई तत्काल राहत दिएर संरक्षण गर्न सकिएन भने देशको ठूलो जनसंख्या पोषण, शिक्षा, स्वास्थ्यजस्ता विकासका महत्त्वपूर्ण सूचकमा तल पर्न सक्छ । नागरिकका लागि सरकार अभिभावक हो, जिम्मेवार र सक्षम अभिभावकको दायित्व पूरा गर्न सरकार चुक्नु हुँदैन । लकडाउनले दिएको पुनर्सिञ्चित हुने अवसरबाट भने हामीले आफूलाई अझै दक्ष, आत्मविश्वासी र सकारात्मक बनाउन सक्छौं ।

(ख) विश्व आर्थिक मन्दीबाट बचेर आत्मनिर्भर अर्थतन्त्र बनाउने अवसर

कोरोना महामारीले विश्वकै अर्थतन्त्र ठप्प पार्नाले छाएको आर्थिक मन्दीको असर नेपालमा पनि पर्ने निश्चित छ । पर्यटन, निर्माण, वैदेशिक रोजगारी र उद्योगमा आर्थिक मन्दीको प्रत्यक्ष असर पर्ने देखिन्छ । चालु आर्थिक वर्ष २०७६–७७ को सुरुमा नेपाल सरकारले . प्रतिशत आर्थिक वृद्धिदर प्रक्षेपण गरेको थियो, जुन अहिलेको अवस्थामा पूरा हुन सक्ने देखिँदैन । तर अनुभवले देखाउँछ, ठूला अर्थतन्त्र भएका मुलुकहरूमा भन्दा नेपालजस्तो सानो अर्थतन्त्र भएका मुलुकमा विश्व आर्थिक मन्दीको प्रभाव कम पर्छ । त्यसमाथि विगतको जनयुद्ध, लामो राजनीतिक अस्थिरता, भूकम्प, नाकाबन्दी र प्राकृतिक विपत्सँग जुझेको नेपाली अर्थतन्त्रसँग हाम्रोजस्तै आकारको अर्थतन्त्र भएका अन्य मुलुकको दाँजोमा अप्ठ्यारो अवस्थासँग जुझ्ने शक्ति बढी छ । दुःखले दुःखसँग जुझ्न सिकाउँछ । २०६३ सालको जनआन्दोलनताका देश बारम्बारको बन्द र लगातार कफ्र्युको मारमा पर्दा साना किसान, घरेलु उद्योग, साना पसल, व्यापार, व्यवसाय र साना आपूर्तिकर्ता नै सबैभन्दा छिटो दैनिकीमा फर्किएको हाम्रो अनुभव छ । त्यसैले देशको अर्थतन्त्रमा सामान्यतः नदेखिने तर आन्तरिक रोजगारी सिर्जना गर्न, स्थानीय उपभोक्ताको माग र आपूर्तिलाई सहज बनाइराख्न र ग्रामीण तथा साना सहरको अर्थतन्त्र चलायमान बनाइराख्न पारिवारिक खेती, अनौपचारिक घरेलु उद्योगधन्दा, साना तथा मझौला व्यापारीहरूले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन् । विपत्को समयमा यो क्षेत्रलाई संरक्षण गरेर मर्न नदिने हो भने हाम्रो अर्थतन्त्रले विश्व आर्थिक मन्दीको ठूलो लामो असर भोग्नु पर्दैन ।

नेपाली अर्थतन्त्रलाई बलियो र आत्मनिर्भर बनाउन घरेलु उत्पादनलाई बढावा दिने र आयात निरुत्साहन गर्ने नीति पनि सरकारले लिएको छ । महामारीले यो रणनीतिको कार्यान्वयनमा उपयुक्त वातावरण दिएको छ । आयात प्रायः ठप्प हुँदा नेपाली बजार र नेपाली उपभोक्ताले चाहेर वा नचाहेरै पनि स्वदेशी उत्पादनको प्रयोग गर्नैपर्छ । यति बेला सरकारलाई स्वदेशी उत्पादनलाई राहतमुखी प्याकेजले संरक्षण गर्ने अनि उत्पादकलाई उपभोक्ताको चाहना बुझ्ने सोहीअनुरूप आफ्ना उत्पादनलाई परिमार्जन गर्ने एवं कम्तीमा पनि विदेशबाट आयातित वस्तुसरह गुणस्तर कायम राख्ने मौका मिलेको छ । योसँगै उपभोक्ताले पनि ‘टाढाको देवताभन्दा नजिकको भूत काम लाग्छ’ भन्ने उखानलाई सम्झेर सकेसम्म स्वदेशी उत्पादन नै प्रयोग गर्ने बानी बसाले आत्मनिर्भर अर्थतन्त्रतर्फको हाम्रो यात्रा सहज हुन्छ ।

(ग) वैदेशिक रोजगारीको विकल्प, आत्मनिर्भर कृषि

केही दशकयता दिगो अर्थतन्त्रमा सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण स्थान ओगटेको तर व्यवहारमा सबैभन्दा बढी हेपिएको उत्पादनको क्षेत्र भनेको कृषि हो । हुन सरकारले कृषिलाई सधैं प्राथमिकतामा राखेको भन्ने गरेको , वर्तमान सरकारले प्रधानमन्त्रीकै नाममा पनि कृषि आधुनिकीकरण कार्यक्रम सञ्चालन गरेको छ । सिद्धान्ततः हेपिएको जस्तो लाग्दैन । तर व्यवहारमा कृषिमा आउनुपर्ने नवीन प्रविधि आउनै नसक्नु, परम्परागत खेतीमा उत्पादन लागत बढ्ने हुँदा आकर्षण घट्नु, सरकारले कृषिलाई न्यूनतम बजेट दिनु, प्राविधिक सेवा र मलबीउमा कृषकको पहुँच नगण्य रहनु अनि सबैभन्दा महत्त्तवपूर्ण ‘म कृषक हुँ, मेरा छोराछोरी कृषिकर्म गर्छन्’ भनेर गौरव गर्ने वातावरण नबन्नुले व्यवहारमा कृषि हेपिएकै क्षेत्र बनेको छ । यसैको परिणाम हो— थुप्रै युवा गाउँ छोडेर खाडी मुलुक छिमेकी देशमा खेती गर्न ऊँट चराउन गएका छन्, नेपालमा बाबुआमाले मात्रै धान्न नसक्दा खेतबारी बाँझै छ । आफ्नो खेतबारीचाहिँ बाँझै राख्ने अनि अरूका देशमा विषम जोखिमपूर्ण अवस्थामा खेती नै गर्ने, रेमिट्यान्सले बजारको आयातित खाद्यान्न किनेर नेपालमा रहेका परिवार पालिने ! यो विडम्बनाको अवस्था अन्त गर्ने उपायको खोजी भइरहेका बेला कोरोना भाइरसको संक्रमण एउटा कारक बन्न सक्छ । यो संक्रमणले वैदेशिक रोजगारीमा जान ठिक्क परेका युवाहरूलाई देशमै रोकेको भने विदेशमा कार्यरत युवाहरूले रोजगारी गुमाउँदै छन् ।

अन्तर्राष्ट्रिय श्रम संगठनले कोरोना संक्रमणको महामारीका कारण विश्वमा करिब ५५ लाख रोजगारी गुम्न सक्ने अनुमान गरिसकेको छ । ब्रिटिस एयरवेजलगायतका नाफामा चलेका ठूला कम्पनीले पनि थुप्रै संख्यामा कर्मचारी कटौती थालिसकेका छन् । नेपालीहरू विदेशमा गएर काम गर्ने होटल, विमानस्थल, सार्वजनिक यातायात, खाद्यान्न उत्पादन, ठूला व्यापारिक मल र उद्योग अनि निर्माण क्षेत्र यो महामारीका कारण बन्द हुँदै छन् । यो अवस्थामा हामीले चाहे पनि नचाहे पनि, वैदेशिक रोजगारीमा गएका लाखौं नेपाली युवा फर्कने निश्चित छ । यति धेरै युवालाई रोजगारी दिन हामीसँग कृषि केही निर्माण क्षेत्रबाहेक तुरुन्तै अर्को विकल्प छैन ।

विदेशमा गएका युवा खाली हात आउँदैनन् । उनीहरूसँग नयाँ सीप, नयाँ ज्ञान र ‘नेपालमै केही गरी खानुपर्छ’ भन्ने संकल्प पनि हुन्छ । कृषि उत्पादन बढाउन निर्माणलाई तीव्रता दिन सबैभन्दा आवश्यक यो मानवपुँजीलाई खेर जान दिनु हुँदैन । तत्कालै संघ, प्रदेश र स्थानीय सबै तहमा श्रमिकको कमी तथा व्यवस्थापकको कमजोरीले लथालिंग परेको कृषिका पकेट क्षेत्रहरूलाई पहिचान गरी गाउँघर फर्कने युवालाई काम गर्ने वातावरण बनाउनुपर्छ । यसका लागि सरकार, निजी क्षेत्र, समुदाय र गैरसरकारी क्षेत्र सबैले गृहकार्य गरी मौका छोप्नुपर्छ ।

(घ) पूर्वीय संस्कृतिको पुनरागमन र नयाँ पर्यटन क्षेत्रको सम्भावना

कोरोना भाइरसको संक्रमण मुख, नाक र आँखाबाट सर्छ, त्यसैले कसैलाई भेट्दा अंकमाल गर्ने, चुम्बन गर्ने, हात मिलाउने नगरी टाढै रहेर नमस्कार गरौं र बारम्बार साबुनपानीले हात धोऔं’ भन्ने सन्देश अहिले विश्वभर फैलिएको छ । वैज्ञानिक आधारको पुष्टि त भइसकेको छैन, तर केही जनस्वास्थ्यविज्ञ भन्छन्— छिमेकी देशबाटै सुरु भएको संक्रमणले युरोप, अमेरिका र अस्ट्रेलियामा महामारीको रूप लिइसक्दा पनि नेपालमा अहिलेसम्म धेरै संक्रमण नफैलिनुको एउटा कारण नेपालीको बारम्बार हात धुने संस्कार हुन सक्छ । हाम्रो खाना पकाउने, खाने, दिसापिसाब गर्ने, लुगा धुने सबै काममा हातकै प्रत्यक्ष प्रयोग हुन्छ र यी सबै काममा हात धोइन्छ नै । बारम्बार साबुन–पानीले हात धुँदा भाइरस मुख, नाक र आँखाबाट सर्ने माध्यम र चक्र बीचमै टुट्छ भन्नेमा वैज्ञानिक आधार पाइन्छ । यस्तै, कसैलाई भेट्दा वा सम्मान गर्दा टाढैबाट नमस्कार गर्ने हाम्रो परम्परा छ । आधुनिकताका नाममा अचेल हामीले नमस्कार छोडेर अंकमाल गर्ने, चुम्बन गर्ने अनि हातले खाना खान छोडेर चम्चाले खान थालेका छौं । अरूको नक्कल गरेर आधुनिक बन्न खोज्ने, अनि आफ्नै राम्रा परम्परा र संस्कृतिलाई चटक्क बिर्सिने हामीलाई कोरोना महामारीले झकझकाइदिएको छ । हामी नमस्कार गर्ने हात धुने आफ्नै पुरानो परम्परामा फर्कंदै छौं । लाग्छ, विश्वले नै अब हाम्रो सिको गर्नेछ ।

अझ हाम्रा कति यस्ता राम्रा परम्परागत कुरा होलान्, जसलाई पुनर्जीवन दिन सकिन्छ । विश्व स्वास्थ्य संगठनले महामारीका प्रथम पाँच जोखिमपूर्ण देशको सूचीमा नेपाललाई राखेको यतिका दिन भइसक्दा पनि हाम्रो देश अझै पनि तुलनात्मक रूपमा सुरक्षित नै रहनुको कारण सरकारले अपनाएको रणनीति र हाम्रा परम्परागत शैली र संस्कृति पनि त हुन् । अनि यदि हामीले कोरोनाको संक्रमणलाई यतिमै रोक्न सक्यौं भने नेपाल विश्वकै लागि पनि परीक्षण सिकाइ केन्द्र बन्न सक्दैन ? हाम्रो देशको भौगोलिक, जातीय, धार्मिक र सांस्कृतिक विविधता अनि प्राकृतिक सुन्दरता पर्यटनका लागि आकर्षण केन्द्र हुन् । यीसँगै हाम्रा परम्परागत शैली, व्यवहार, मूल्य र मान्यता अनि कोरोना जस्तो स्वास्थ्य महामारीसँग यिनको सम्बन्धबारे अवलोकन, अनुसन्धान, विश्लेषण अर्को पर्यटनको क्षेत्र बन्न सक्छ । नेपाललाई विश्वमा फेरि चिनाउने पर्यटनको क्षेत्र फराकिलो पार्ने यो अवसर पनि हामीलाई महामारीले नै दिँदै छ ।

(ङ) डिजिटल कार्यशैलीले ल्याउने चुस्तता र पारदर्शिता

लामो लकडाउनले सबै सरकारी र निजी सेवा केन्द्र, बैंक, पसल र व्यापारिक केन्द्र बन्द हुँदा मौलाएको अर्को एउटा क्षेत्र हो— इन्टरनेट, मोबाइल बैंकिङ र अनलाइन सपिङ । इन्टरनेटका माध्यमले बिजुली, खानेपानी, बिमा आदिको शुल्क तिर्ने र खाद्यान्नलगायतका सामान घरमै मगाउने कार्य पनि यो समयमा व्यापक रूपमा बढेको छ । डिजिटल प्रविधिका विज्ञ सञ्चालकका अनुसार लकडाउन अवधिमा इसेवाजस्ता फोनपे र मोबाइल बैंकका एपहरू डाउनलोड हुने र यिनको प्रयोग गर्ने रफ्तार बढेको छ । उपभोक्ताले घण्टौं लामो लाइनमा बसेर लिनुपर्ने सेवा दसवटा सामान किन्न दस ठाउँमा पुग्नुपर्ने अवस्थालाई डिजिटल कार्यशैलीले सहज र छरितो बनाएको छ । एउटा बैंकबाट अर्को बैंकको खातामा पैसा पठाउने, दाल, चामल र नुनतेल किन्ने, बत्ती पानीको बिल तिर्ने, नानीहरूको स्कुल फी र कर्मचारीको तलब जम्मा गर्नेदेखि सेवाका लागि आवश्यक फारम भर्नेजस्ता घरबाहिर जानुपर्ने र अति नै समय खपत हुने कामहरू अब अनलाइनबाटै घरबाट ननिस्की केही मिनटमै हुन थालेका छन् । कोरोनाबाट संक्रमितलाई ट्र्याकिङ गर्ने काममा पनि डिजिटल प्रविधि प्रयोग भइरहेको छ ।

सरकारले डिजिटल नेपाल बनाउने उद्घोष गरेको दुई वर्ष भइसके पनि यसलाई व्यापकचाहिँ महामारीले नै बनाइदिएको देखिन्छ, जुन राम्रो कुरा हो । तर डिजिटल कार्यशैलीको प्रयोग सर्वसाधारण र सेवाग्राहीमा जसरी बढेको छ, त्योअनुरूप सेवाप्रदायकहरू भने तयार भइसकेका देखिँदैनन् । डिजिटल प्रविधिको प्रयोगका लागि आवश्यक डिजिटल संरचना सिस्टम अनि जनशक्ति चाहिन्छ, जसमा निजीका तुलनामा सरकारी सेवाप्रदायकहरू धेरै पछाडि छन् । डिजिटल प्रविधिबाट हुने आर्थिक कारोबार पैसारहित पारदर्शी हुने हुँदा भ्रष्टाचार र कमिसनखोरीमा कमी आउँछ, अनि समय लगाएर कर्मचारी र सेवाप्रदायकलाई खुसी पारी सेवा लिनुपर्ने बाध्यता नहुने हुँदा सेवा छिटो र सरल हुन्छ । समग्रमा सुशासनको अभिवृद्धि हुन्छ । डिजिटल प्रविधिको प्रयोग गरेर सेवा लिनेको माग बढ्दै जाँदा सेवाप्रदायकको क्षमता बढाउनुको विकल्प हुँदैन र लकडाउनले यो क्षेत्रमा आवश्यक सुधार गर्ने अवसर हामी सबैलाई दिएको छ ।

कुनै पनि विपत् आउनु राम्रो हुँदै हैन । विपत्ले ठूलो धनजनको क्षति गर्छ, सबैलाई दुःख दिन्छ । अझ विपन्न महिला, बालबालिका, अपांगता भएका, वृद्धवृद्धाहरूजस्ता जोखिममा रहेको वर्गमा विपत्को नकारात्मक असर बढी हुन्छ । तर हामी सबै प्रकारको विपत्लाई सधैं रोक्न सक्दैनौं । कोरोना भाइरसको संक्रमण यस्तै विपत् हो, जसलाई रोकथाम गर्नु र सामना गर्नुको विकल्प छैन । यति बेला हिम्मतले अन्य देशको सिकाइबाट अझै सावधान हुँदै, स्थानीय परिवेशअनुसारको उपाय अपनाउनुपर्छ, जुन हामीले गरिरहेका छौं । योसँगै जोखिममा परेका वर्ग/समुदाय र माथि उल्लेख गरेजस्तो भोलिको हाम्रो अर्थतन्त्रलाई उकास्न महत्त्वपूर्ण योगदान दिने क्षेत्रलाई बेलैमा संरक्षण गर्नुपर्छ ।

राम्रो राजनीतिक नेतृत्वले कुनै पनि आपत्कालीन अवस्थालाई खेर जान दिँदैन । विपत्ले नै पहिला नसोचेका, गर्न नभ्याएका वा चाहेर पनि गर्न नपाएका कामहरू भिन्न शैलीमा गर्ने मौका दिन्छ । पाँच वर्षअगाडिको महाभूकम्प संविधान निर्माणपछिको नाकाबन्दीकै उदाहरण हेरौं न । भूकम्पबाट ठूलो जनधनको क्षति भयो, तर यो विपत्का कारण भत्किएका संरचनाका ठाउँमा पहिलाभन्दा राम्रा, बलिया र भूकम्प प्रतिरोधि संरचना बन्दै छन् । अझ साच्चै भन्ने हो भने, देशको संविधान बनाउने विषयमा कुरो नमिलेर ६ वर्षदेखि चारतिर टाउको फर्काएर संवादविहीन अवस्थामा बसेका हाम्रा राजनीतिक दलहरूलाई भूकम्पले ल्याएको संकटले नै एक ठाउँमा आउन बाध्य पारेको र त्यसपछि नै संविधान बन्ने र जारी हुने बाटो सहज बनेको तथ्य हामीबाट लुकेको छैन । त्यस्तै, संविधान निर्माणपछि भारतले लगाएको नाकाबन्दीले बजारमा ग्यास र पेट्रोलको अभाव हुँदा हामीले ग्यासको विकल्पमा बिजुलीचुलो र पेट्रोलको विकल्पमा बिजुलीगाडी प्रयोग गर्न सिक्यौं । यसले थोरै मात्रामा भए पनि हाम्रो व्यापार घाटा घटाउन मदत गरेकै हुनुपर्छ ।

कोरोना संक्रमणले विश्वमा पारेको असर, यसबाट हामीले सिक्नुपर्ने कुरा र हाम्रै देशमा आउँदै गरेको यो संक्रमणबाट बच्न भौतिक र मानसिक रूपमा सबै पक्ष तयार रहने कुरा त छँदै छ, त्योसँगै यो महामारीले हामीलाई के अवसर दिँदै छ, त्यसको पहिचान गर्न र उपयोग गर्न अब ढिलो गर्नु हुँदैन ।

पौड्याल राष्ट्रिय सभा सदस्य हुन् । प्रकाशित : चैत्र २६, २०७६ ०९:३५

ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

बथान–उन्मुक्तिको प्रतीक्षा

राजनीतिकर्मीहरूका लागि कारागारको वास विश्वविद्यालयको छात्रावासजस्तै हुन्छ । झन्डै चौध वर्षको जेल जीवनले त्यस अर्थमा ओलीलाई व्यावहारिक राजनीतिमा महाविद्यावारिधिको उपाधिले सुसज्जित हुनुपर्ने पात्र बनाएको छ ।
सीके लाल

काठमाडौँ — विगत केही दिनदेखि प्रधानमन्त्री खड्गप्रसाद शर्मा ओली असामान्य रूपले चुप थिए । यी पंक्ति लेखिरहँदा मंगलबारका दिन उनले देशवासीका नाममा सम्बोधन गरे । यतिबिघ्न लामो निःशब्दता उनको चारित्रिक विशेषता होइन । उनी बोल्न रुचाउँछन् । उखानटुक्का सुनाउन खप्पिस छन् । बोली बिक्ने ठाउँमा पनि छन् । समसामयिक राजनीतिका सबभन्दा सफल पात्र भएकाले उनको भूमिका बहुआयामिक छ ।

अर्धसंसदीय संविधानअनुसार उनी कार्यपालिकाका प्रमुख हुनुका साथै संसद्का नेता छन् । त्यस्तो गहन जिम्मेवारीमा सी चिनफिङ विचारधाराप्रति समर्पित सत्ताधारी नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (नेकपा) अध्यक्षको प्राधिकारसमेत थपिएपछि त्यो पद स्वतःसर्वाधिकारसम्पन्न सर्वोच्च राज्य सञ्चालकमा रूपान्तरित हुन्छ । त्यति मात्र कहाँ हो , उनी कम्तीमा पनिसन् २०१५ देखि नेपालको विवादित संविधानले बाहुन, क्षत्री एवंदशनामी (बाक्षेद) समुदायलाई जनाउन विशेष तवरले सृजना गरिएको समूहका नृजातीयमुख्तियार पनि रहँदै आएका छन् । आफ्नो मुख्तियारलाई बौद्धिक जमातले समेत उच्च आसनमा विराजमान गराउने नै भयो । उनी पहिलोपटक प्रधानमन्त्री पदमा आसीन रहँदा ‘डोली मिडिया’ भन्न मिल्ने सञ्चारकर्मीहरूले उनको पाल्की बोकेर सवारी चलाउने गर्थे । झाडु लिएर नृजातीय अगुवाहरूबाटो सफा गर्दै हिँड्थे । स्वजातीय बुद्धिजीवीहरू पछुवा बनेर पछिपछि ‘पोछा’ लगाउँदै फोहर पुछ्ने गर्थे । उनी भने कहिले ‘आँप झरेको’ कहिले ‘माकाफुईं’ जस्ता पदावली प्रयोग गरेर अधीनस्थ सामान्यजनलाई हाकाहाकी होच्याउँथे । उनका प्रशंसकहरू भने दलीय नुशासनको परिधिबाहिर गएर समेत परर्रताली बजाउँथे । अहिले उनको चट्टानी मौनता पक्कै पनि परिस्थितिजन्य बाध्यताको उपज हुनुपर्छ ।

सर्वेसर्वा शर्मा ओली आफ्नो बहुआयामिक भूमिकालाई सुहाउने बहुमुखीप्रतिभाले पनि सम्पन्न छन् । नेपाल विज्ञान तथा प्रविधि प्रतिष्ठानको बयालीसौं प्राज्ञ सभालाई सम्बोधन गर्दा उनले आनुवंशिक स्मृति (जेनेटिकमेमोरी) अवधारणाको उपयोगितालाई उजागर गरेका थिए । बाहुन कुलमा जन्मिएकाले वेद–पुराणमा पोख्त हुनु उनको आनुवंशिक स्मृतिकै कमाल हो । पुर्खाहरू गोर्खाली साम्राज्यसँग जोडिएकाले उनी कुमाउँदेखि लिम्बुवान र मधेस हुँदै नेवा–ताम्सालिङप्रदेशको रैथाने कहलिन पाएका हुन् । गोर्खालीहरूको शासकीय गुणदोष उनमा प्राकृतिक रूपमा आउने नै भयो । झापा अभियानताका सीमापारिबाट आयातित नक्सलपन्थकोदीक्षाले गर्दा नैतिक मूल्य एवं मान्यतानिरपेक्ष निनैतिक दाउपेच (एमोरल पालटिकिङ)उनलाई असहज लाग्ने कुरा भएन । आपराधिक प्रवृत्तिका व्यक्ति एवं राजनीतिकर्मीहरूका लागि कारागारको बास विश्वविद्यालयको छात्रावासजस्तै हुन्छ । झन्डै चौध वर्षको जेल जीवनले त्यस अर्थमा सर्वेसर्वा शर्मा ओलीलाईव्यावहारिक राजनीतिमा महाविद्यावारिधिको उपाधिले सुसज्जित हुनुपर्ने पात्र बनाएकोछ । उनी प्राणीविज्ञानका जानकार हुन्, त्यसैले एकसिंगेगैंडा नेपालबाहिर कतै पाइँदैन भनी ठोकुवा गर्न सक्छन् । भाषाविज्ञानमा पनि दखल राख्ने भएकाले गैंडालाई अंग्रेजीमा ‘राइनो’ भन्न नमिल्ने उर्दीजारी गर्न सक्छन् । तत्क्षण कविता कोर्न सक्नेआशुकवि हुन्, अनि त सात मिनेटभित्र ‘मरे पनि केही छैन, त्यसपछि पनिसपना देख्न पाऊँजस्तो गूढ अर्थ बोकेको सरल पंक्ति सृजना गर्न सक्छन् । आफैंले ‘मुटु नभएका’ संज्ञाले सिँगारेका सम्पादकहरूलाई रिझाउन बालुवाटारमा सारंगी रेट्न सक्छन्, बाँसुरीबजाउन सक्छन् । कीर्तिनिधि विष्ट, मरीचमानसिंह श्रेष्ठ एवं मोदनाथ प्रश्रितजस्ता दिग्गज राष्ट्रवादीहरूबाट उत्प्रेरणा पाएकासर्वेसर्वा शर्मा ओलीको अन्तर्निहित क्षमतामा कसैले शंका गर्न सक्दैन ।

विरोधाभासपूर्ण विगत

सर्वेसर्वा शर्मा ओली अहिले स्वास्थ्यवर्द्धक आराममा छन् । चिकित्साशास्त्रका ज्ञाताहरूअनुसार मृगौला प्रत्यारोपणपछिको तीनमहिने अवधि अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ । शरीरको स्वाभाविक प्रतिरोधक क्षमता रोक्ने

ओखतीले गर्दा स्वास्थ्यलाभ गरिरहेका व्यक्ति संक्रमणको अत्यधिकजोखिममा रहन्छन् । त्यस्तो व्यक्तिले सकभर भेटघाट घटाउनुपर्छ रमानसिक तनावबाट जोगिनुपर्छ । झन् अहिले कोरोना विषाणुको सन्त्रास फैलिएको बेला दोस्रोपटक मृगौला फेरिएको व्यक्तिले महाव्याधिनियन्त्रणको कमान सम्हाल्ने प्रश्नै उठ्दैन आफूसँग सवाल गर्नेलाई भने सर्वेसर्वा शर्मा ओली मुखभरिको जवाफ फर्काउन सक्छन् । उनी चुप किन छन् भने, उनलाई प्रश्नगर्नेहरूको हैसियत राम्रोसँग थाहा छ । एकपटक तत्कालीन भारतीय प्रधानमन्त्री मनमोहन सिंहलेसंसद्मा उभिएर उर्दू शायर अयाज झांसवीको एक पंक्तिलाई केही संशोधन गरेर पढ्दैप्रतिपक्षका राजनीतिकर्मीहरूलाई विस्मित तुल्याएका थिए— ‘हजारों जवाबों से बेहतरहै मेरी खामोशी, न जाने कितने सवालों की आबरू रख ली ।’ सर्वेसर्वा शर्मा ओली पनि आफूसँग प्रश्न गर्नेलाईखुमार बाराबंकवीको शेर सुनाएर चुप लगाउन सक्छन्— ‘दूसरों पर अगर तब्सिरा (समीक्षा)कीजिए, सामने आइना रख लिया कीजिए।’ सर्वेसर्वा शर्मा ओली को हुन् र के हुन् भन्ने कुरा थाहानपाएर उनलाई नेपालको सर्वोच्च राष्ट्रिय नेता बनाइएको होइन । उनी जे हुन् जे गर्नेछन् भन्ने कुरा साबित गरेरै नेतृत्व ग्रहण गरेको हुँदा सर्वेसर्वा शर्मा ओलीले कसैलाई सफाइ दिइराख्नुपर्दैन ।


सार्वजनिक दाबी जेजस्तो भए पनि कुनै पनि प्रतिबद्ध कम्युनिस्टराजनीतिकर्मीले लोकतन्त्रका लागि संघर्ष गरेको हुँदैन । सर्वहाराको अधिनायकवादआकाशको फलजस्तो हुन गएपछि मात्र आँखा तरी मर्नुको साटो सलल बगिरहेको लोकतान्त्रिक चेतनाप्रवाहमा गंगास्नान गर्छन् । अंग्रेजीमा परस्पर विरोधी शब्दको असंगत संयोजनलाई आक्सिमोरन’भन्ने गरिन्छ । प्रजातान्त्रिक साम्यवादी त्यस्तै किसिमको ‘गूढमूढ’ शब्द हो । सर्वेसर्वा शर्मा ओलीले पनि प्रजातन्त्र स्वीकार गरेका थिए, गणतन्त्र अंगीकार गर्न बाध्य भएका छन्,संघीयतालाईआत्मसात् गर्न सकेका छैनन् एवं समानुपातिक समावेशितालाई निस्तेज तुल्याउन कटिबद्धछन् । उनका लागि लोकतन्त्रको एक मात्र अर्थ जसरी भए पनि निर्वाचनद्वारा बहुमत जुटाएर बहुसंख्यकवादीवर्चस्वलाई निरन्तरता दिनु हो । दोस्रो संविधानसभाको निर्वाचन परिणामपछि जनादेश एवं मतादेश समानार्थी शब्द हुन् भन्ने मान्यता कन्दनी कसेर साबित गर्न लागिपरेका यथास्थितिका क्षमायाचक बुद्धिजीवीहरूसँग अत्यधिक बहुमतले निर्वाचित सर्वेसर्वासँग प्रश्न गर्ने नैतिकअधिकार छैन ।


सर्वेसर्वा शर्मा ओलीको राजनीतिक कार्य सम्पादन वा शासकीय उपलब्धिकोअभिलेख (ट्र्याक रेकर्ड) समेत खासै उत्साहवद्र्धक रहेको देखिँदैन । कारागारमुक्त भएपछि तत्कालीन मालेलेसायद उनलाई लुम्बिनी क्षेत्र हेर्न खटाएको थियो । सन् १९९० को आन्दोलनताका लुम्बिनीतिरका माले कार्यकर्ताहरू पञ्चायत व्यवस्थाकोसाटो नेपाली कांग्रेसको विरोध गर्नमा आफ्नो सम्पूर्ण ऊर्जा खर्च गर्ने गर्थे । सन् १९९४–९५ तिर मनमोहन अधिकारीको नौमहिने अल्पमत सरकारको मुख्य मतादेश मदन भण्डारी एवं जीवराज आश्रित मृत्यु प्रकरणको पर्दाफास गर्नुथियो । गृहमन्त्रीका रूपमा काम गर्ने अवसर पाएका भए पनि शर्मा ओलीले त्यस प्रकरणकोछेउटुप्पो पहिल्याउन सकेनन् । सन् २००६ को ‘गुराँस क्रान्ति’ ताका उनी बार्दलीमा उभिएर आन्दोलनकारीहरूकोखिसी गर्ने गर्थे— बयलगाडा चढेर अमेरिका पुगिन्छ ?’सम्झौताकोराजनीतिक बाध्यताले गर्दा उनी गिरिजाप्रसाद कोइराला मन्त्रिमण्डलमाउपप्रधानमन्त्री तथा परराष्ट्रमन्त्री बन्न सफल भए । त्यस्तो अहं पदमा रहेर सम्झनयोग्य कुनैकाम गरेको जानकारी सार्वजनिक वृत्तमा उपलब्ध छैन । स्वाभाविक हो, गणतन्त्रको हुरीले उनीजस्ता कतिपययथास्थितिवादी राजनीतिकर्मीलाई पहिलो संविधानसभाको निर्वाचनमार्फत इतिहासकोकुडादानी (डस्टबिन) तिर हुत्त्याइसकेको थियो । सेतो कमिजवालाहरूको प्रायोजितआन्दोलन (एस्ट्रोटर्फ मुभमेन्ट) एवं अदालतको आदेशद्वारा उत्प्रेरित सत्तापलटलेगर्दा स्थायी सत्ताको प्रमुखता पुनःस्थापित भयो एवं सुशील कोइराला तथा कृष्णसिटौलाजस्ता राजनीतिकर्मीहरूसँगै एमालेका उदीयमान व्यक्तित्व शर्मा ओलीका पनि दिनफिरे ।

भण्डारी एवं आश्रित मृत्यु प्रकरणताका तत्कालीन एमालेले अभ्यास गरेको‘संकटको समयलाई अवसरमा बदल्ने’ कौशललाई गोरखा भुइँचालोको परकम्पका बीच सबभन्दाराम्रोसँग सर्वेसर्वा शर्मा ओलीले प्रयोग गरेका हुन् । अमेरिकी पिसकोरका स्वयंसेवकसँग सिकेको अंग्रेजी एवं गिरिजाप्रसाद कोइरालामार्फत स्थापितअन्तर्राष्ट्रिय सम्पर्कले उनलाई आफ्नो महत्त्वाकांक्षाका लागि वैदेशिक सहयोग जुटाउनमद्दत गर्यो । क्षमताभन्दा धेरै बढी महत्त्वाकांक्षा भएका तत्कालीन प्रधानमन्त्रीसुशील कोइराला एवं आत्मसमर्पण गरेर भए पनि राजनीतिक अस्तित्व जोगाउन आतुर पुष्पकमलदाहाललाई झुक्याउन स्थार्यी सत्ताको प्रियपात्रलाई गाह्रो हुने कुरा भएन । प्रधानमन्त्री बन्ने चाहना पूरा गर्न राष्ट्रिय संकटको घडीमातीव्रपथद्वारा प्रतिद्वन्द्वी दलको अध्यक्षमार्फत विवादित संविधान जारी गराउनसक्नु सर्वेसर्वा शर्मा ओलीको राजनीतिक जीवनको सबभन्दा ठूलो सफलता थियो । त्यस पराक्रमका तुलनामा कहिल्यै नभएको हुन नसक्ने ठानिएको स्टालिनवादी एवं माओवादीहरूकोसंयुक्त मोर्चाका रूपमा नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीको गठन पनि गौण लाग्न सक्छ । सन् २०१५ मा प्रधानमन्त्री भएपछि उनको दृढताको खुबै प्रशंसा भएको थियो । तर, उनले हाँकेकोभन्ठानिएको गाडीको नियन्त्रण छद्म बुद्धिजीवीहरूले सृजना गरेको ‘क्लाउडइन्टेलिजेन्स’ द्वारा पृष्ठपोषित स्थायी सत्ताको स्वचालित ‘अटोपाइलट’ संयन्त्रकोहातमा थियो । सर्वेसर्वाशर्मा ओलीको मूल जिम्मेवारी दक्षिणबाट उत्तर फर्काउने भूराजनीतिक पथान्तरबाट ध्यानमोड्न राजनीतिक कौतुक सृजना गर्नु थियो त्यो काम उनले खोक्रो राष्ट्रवादको हल्ला मचाएर मज्जाले गरे । अहिले उनले हासिल गरेको मुकाम त्यही भूमिका सम्पादनको पारितोषिक हो । त्यसर्थ उनले यती होस् वा ओम्नी, आफ्नो सरकारको कुनै पनि ‘ओलिगार्की’ सञ्चालकहरूसँगको संलग्नताबारेकसैलाई स्पष्टीकरण दिइराख्नुपर्दैन ।

जनरञ्जक वर्तमान

भनिन्छ, जनोत्तेजक प्रियतावादीहरू (डेमगाजिक पाप्युलिस्ट्स) वक्तृत्वकलामानिपुण हुन्छन् । स्वपरिभाषित‘आफ्ना’ एवं बहिष्कृत ‘अरू’ बीच ध्रुवीकरण गर्न सिद्धहस्त हुन्छन् । सामान्यजनलाई इतिहास, परम्परा एवं राष्ट्रिय गौरवको दुहाईदिएर सजिलै फुक्र्याउन सक्छन् । प्रतिद्न्द्वीलाई होच्याउन कुनै कसर बाँकीराख्दैनन् । गम्भीर मुद्दाहरूबारे ढुलमुले अस्पष्ट हुनु तिनको चारित्रिक विशेषता हुन्छ । आश्वासन बाँड्न तम्तयार रहन्छन् तर वचनका कच्चा हुन्छन् । सामान्यजनलाई सम्झाउनुको साटो उत्तेजित तुल्याउने प्रवृत्तिले गर्दा जनरञ्जक राजनीतिकर्मीहरू नश्लीय, नृजातीय,धार्मिक,जातीयवा वर्गीय पूर्वाग्रह भड्काउन पछि पर्दैनन् सत्ताका लागि सिद्धान्त परित्याग गर्न ती कति पनि धक मान्दैनन् । स्थायित्व, निश्चितता एवं समृद्धिको शब्दाडम्बरपस्किएर आफ्नो नेतृत्वको औचित्य साबित गर्न खप्पिस हुन्छन् । तिनमा आत्ममुग्धताको हदसम्म आत्मश्लाघा हुन्छ । ती सामान्यजनलाई सतर्क गर्नुको साटो चिन्तित तुल्याउन मन पराउँछन् । सर्वेसर्वा शर्मा ओलीमा त्यस्ता सबै गुण विद्यमान छन् । त्यसैले नेपालीकाङ्ग्रेसका शेरबहादुर देउवाको राष्ट्रिय सहमति, रामचन्द्रपौडेलको सहमति सरकार वा प्रकाशशरण महतको मध्यावधि निर्वाचनजस्ता सबै सल्लाहहरूवाहरूको हंसगीत (स्वान सङ) जस्तो सुनिन्छ । सर्वेसर्वा शर्मा ओली नेतृत्वको विकल्प तत्कालका लागि उनी स्वयं हुन् भन्ने कुरा अरू के, उनको दलका पत्रपर्ण अध्यक्ष दाहाललाईसमेत राम्ररी थाहा छ ।

नेपालमा न्यायसंगत शासन व्यवस्थाको सम्भावना एवं कोभिड–१९सन्त्रासबाट मुक्तिको प्रक्रिया मिल्दोजुल्दो छ । महामारीविद्हरू (एपिडेमोलोजिस्ट्स) का अनुसार महाव्याधिलाई बढीमा अन्तर्विष्ट मात्र गर्न सकिन्छ, रोकिने भनेको व्यापक संक्रमणपछि स्वतःउत्पन्न हुने बथान–उन्मुक्ति (हर्ड इम्युनिटी) बाट मात्रै हो । वर्चस्वशाली समुदायमा अन्धराष्ट्रवाद, अन्यघृणा तथा देशाहंकार व्याप्तरहेसम्म जनरञ्जक राज्यव्यवस्थाबाट मुक्त हुन सकिँदैन । चाकर पुँजीवाद, मनपरीतन्त्र तथा स्वचालित शासनजनोत्तेजक नेतृत्वका उपोत्पादन (बाइप्रोडक्ट्स) हुन् । हाललाई प्रतिरोध स्थगनमा छ । संसार नै स्वैच्छिक तालाबन्दीमा रहेका बेला सबै थोक सहनुको विकल्प छैन । आफ्ना शुभेच्छुहरूलाई सुनाउन सर्वेसर्वा शर्मा ओलीसँग शायर अयाज झांसवीकै अर्को प्रसिद्ध पंक्ति हुन सक्छ— ‘दुआएँ दीजिए बीमार के तबस्सुम (मधुर मुस्कान) को, मिजाज पूछनेवालों की आबरू रख ली ।’

प्रकाशित : चैत्र २६, २०७६ ०९:१२
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×