दाङ — सयौं मान्छेको भीडमा टिलिक्क टल्कने खुकुरी, खुँडा, तरबार र अर्को हातमा ढाल वा रातो रुमाल र घाँटीमा जमरा वा मन्दिरको तोरण बाँधेर ‘वाख्खै, हो’ भन्दै बाजाको तालमा नाचिने नाच हो सराय । लुम्बिनी प्रदेशका आठै जिल्लामा नाचिने यो नाचको बेग्लै रौनक छ ।

तरबारसहित लडाइँको अभिनयबाट सुरु भई भट्याउँदै सराय नाचिने गरिन्छ । कोटघर, दुर्गा र देवीका शक्तिपीठमा हतियार जुधाएर सराय नाच्दै, जमरा र फूलपाती खोला एवं पोखरीमा बगाउँदै दसैंलाई बिदाइ गर्ने गरिन्छ । पहाडको सांस्कृतिक नाच पछिल्लो समय भने यो फैलिँदै तराईका केही स्थानमा पनि विस्तार भएको छ । 

अर्घाखाँचीको अर्घा भगवती मन्दिरबाट सुरु भएको सराय नाच अन्य गाउँ हुँदै पाल्पा, गुल्मी, प्यूठानसम्म पुगेको थियो । पछिल्लो समय पहाडबाट तराईमा बसाइँ सरेकाहरूले त्यहीँ नै कोट, दुर्गा र देवीका मन्दिर स्थापना गरी सराय नाच निकाल्ने गरेका छन् । पहाडका चार रूपन्देही, कपिलवस्तु, दाङ र नवलपरासी जिल्लामा दसैंको भोलिपल्टदेखि पूर्णिमासम्म नै शक्तिपीठका मन्दिरमा खुँडा, भाला, तरबार, ढाललगायत घरेलु हतियार जुधाएर नचाउँदै युद्धको झल्को दिने गरी सराय नाच्ने गरिन्छ ।

अहिले आठ जिल्लाका धेरै शक्तिपीठका मन्दिरमा सराय नाच नाचिने गरेको छ । पहाड र तराईमा बालबालिका, युवादेखि पाका उमेरसम्मका पुरुष र महिला सराय नाच्न रुचाउँछन् । दसैंको टीका लगाउन घरमा आएका मध्ये अधिकांश मन्दिरमा पुगेर दर्शन गरी सराय नाचेर पूर्णिमाको अर्को दिन फर्कने गर्छन् । राक्षससँगको लडाइँमा सत्यको विजयपछि सत्यका पुजारीले विजय उत्सवस्वरूप हर्षबढाइँ गर्दै कोट र मन्दिरमा हतियार प्रदर्शन गर्दै सराय नाच्न थालिएको जनविश्वास रहेको छ ।

संस्कृतविद्हरूले सराय नाचको सुरुवात कहिलेबाट सुरु भयो भन्ने ठ्याक्कै उल्लेख गर्न सकेका छैनन् । जानकारहरूका अनुसार टीका लगाउने र त्यसको खुसियालीमा सराय नाच नाचिन्छ । मन्दिरमा विधिपूर्वक पूजा गरेपछि मन्दिरबाट हतियार, आलम, बाजा निकालेर रमाउँदै यो नाच देखाउन थालिन्छ । सराय नाचको सुरुवात अर्घाखाँचीको अर्घा दरबारको भगवती मन्दिरबाट भएको मानिन्छ । बिस्तारै गुल्मी, प्यूठान, पाल्पामा कोतहरूमा दसैंदेखि कोजागत्र पूर्णिमासम्म यो नाच चलिरहन्छ । भगवती मन्दिरमा विधिपूर्वक राखिएको जमरा पूर्णिमाको दिन सराय नाचेर विधिपूर्वक सेलाइने गरेको पुजारी धर्मराज पोखरेलले बताए ।

 अर्घा दरबारमा यस क्षेत्रकै सबैभन्दा ठूलो सराय जात्रा हुन्छ । गाउँमा गाडी नचल्दा गुल्मी, प्यूठान, पाल्पासहित तराईका जिल्लाबाट दुई/तीन दिन पैदल हिँडेरै मन्दिरमा दर्शनार्थी आउने गरेको इतिहास रहेको र सराय नाचको उत्पत्ति नै अर्घा दरबारबाट भएको मन्दिर व्यवस्थापन समितिका अध्यक्ष सरोज भुसालले दाबी गरे । मन्दिरमा यस क्षेत्रको ऐतिहासिक सराय जात्रा नै लाग्छ । यहाँ उत्पत्ति भएर अर्घाखाँचीका विभिन्न कोतघर हुँदै छिमेकी जिल्लामा समेत पुगेको उनले बताए । मध्यकालमा वर्तमान अर्घाखाँची जिल्लाको तत्कालीन अर्घा राज्यमा राजा जिल्ला राईले युद्धमा आफूले अर्घा राज्य जितेको उपलक्ष्यमा विजयको उत्सवको स्वरूप विजया दशमीको कोजाग्रत पूर्णिमाको दिनमा सराय नाच नचाएर दही, केरा र बक्सिस बाँड्न थालेको कथन छ ।