काठमाडौँ — गंगालक्ष्मी अवाल २०७९ सालको प्रतिनिधिसभा निर्वाचनमा पनि कांग्रेसबाट समानुपातिक सूचीमा परेकी थिइन् । सबैले त्यसबेलै उनलाई बधाई समेत दिएका थिए । सांसद भएर अब गंगालक्ष्मीले आफ्नो क्षेत्रलाई चिनाउने भइन भनेर भक्तपुरबासी निकै खुसी भएका थिए ।

गंगालक्ष्मीले पनि निर्वाचित हुने पक्कापक्की नै बुझेकी थिइन् । उनले भनिन्, ‘कोट समेत सिलाएकी थिएँ । तर, अन्तिममा सांसदमा परिएन । मन बुझाएर कोट दराजमा थन्काए ।’

सांसद नभए पनि उनले हार भने खाइनन् । ३ दशकभन्दा लामो राजनीतिक गरेकी गंगाले आफ्नो क्षेत्रमा मिहिनेत गर्न कम गरिनन् । उनको यो मिहिनेतलाई यसपटक भने पार्टीले खेर जान दिएन । कांग्रेसले उनलाई यसपटक समानुपातिक सूचीबाट सांसद बनाएको छ । 

उनले भनिन्, ‘भक्तपुरमा म जन्मेदेखि अहिलेसम्म कांग्रेसले जितेको छैन । तर पनि भक्तपुरबाट कांग्रेसको प्रतिनिधत्व गर्दै सदन छिर्न पाउदा खुसी लागेको छ ।’

यसकारण राजनीतिमा प्रवेश

गंगालक्ष्मीले राजनीतिमा आउनुको मुख्य कारण समाज सेवा नै भएको सुनाइन् । ‘काखमा भएको बच्चालाई घरमा छोडेर राजनीति गरेको पुराना दिन अझै यादमा छन् । राजनीतिमा आउने उद्देश्य भनेकै समाज सेवा हो,’ उनले भनिन्, ‘महिला, वृद्धवृद्धा, अपांगता भएका व्यक्तिहरू, किसानको साथै समस्त नेपालको सेवा र उनीहरूको आवाज बन्न लागि राजनीतिमा आएकी हुँ ।’

भक्तपुरको सामान्य परिवारमा जन्मिएकी गंगालक्ष्मी सानैदेखि जिज्ञासु र कडा मिजासकी थिइन् । उनको बुबा खेती किसानी र घर निर्माणको काम गर्थे भने आमा पनि घरपरिवार सम्हाल्दै कपडा बुनेर बेच्ने गर्थिन् । परिवारको आम्दानीको प्रमुख स्रोत खेतमा उब्जनी भएका अन्न, तरकारी बेचेर आएको रकम नै हुने गर्‍थ्यो । 

उनकी आमा छोरीमान्छे आफ्नै खुट्टामा उभिनुपर्छ भन्नेमा विश्वास राख्ने भए पनि त्यतिबेलाको समाज छोरीमान्छे धेरै पढेर के गर्ने हो र ? भन्ने खालको थियो । कहिले काही उनकी आमा पनि घरभित्रको काम जाने भै गयो नी भन्थिन् । हामी त व्यवसाय गरेर खाने मान्छे हो । हिसाबकिताब गर्न जान्ने मात्र भए पुग्छ... आमाले यस्तो भनिरहँदा उनी आमाको भनाइको प्रतिवाद गर्थिन् । जोसुकैले जे भने पनि उनी आफुले चाहेको काम पुरा गरेरै छोड्थिन् । 

आफु भित्रको क्षमता पहिचान गर्दै उनी उद्यमी, कृषिविज्ञ साथै अहिले कांग्रेसको समानुपातिकतर्फ आदिवासी जनजाति क्लस्टरबाट प्रतिनिधिसभा निर्वाचित भएकी छिन् । 

संसद्मा पुगेपछि के कुरा राख्ने भनेर उनले लामो लिस्ट बनाएकी छन् । उनले भनिन्, ‘कृषिमा अत्याधिक विषादीको प्रयोग भइरहेको छ । म अर्गानिक इन्स्पेक्टर पनि भएकाले विषादीको प्रयोग बारे चिन्तित छु । प्रतिबन्ध गरिएका विषदी समेत प्रयोग भइरहेको छ । अब यी विषय संसद्मा उठाउँछु ।’ 

यस्तै, संसदमा महिला हिंसाविरुद्ध आवाज उठाउनुका साथै अबका दिनमा कोहि पनि पीडित नहुन् भनेर मत राख्ने उनले सुनाइन् ।

उद्यमीहुँदै सांसद बनेकी गंगालक्ष्मी

गंगालक्ष्मी कानुन विषय पढेर वकिल बन्न चाहन्थिन् । उनको सपना न्याय क्षेत्रमा लाग्ने थियो । एसएलसीपछि उनले कानुन पढने निर्णय गरेकी थिइन् । त्यहि सोचका साथ नेपाल ल क्याम्पस पुगेकी थिइन् । तर, उनकी आमाले काठमाडौं जानआउन, कानुन पढाउने खर्च धान्न नसक्ने बताएपछि रोकिइन् । 

कानुन पढ्ने योजना रोकिएपछि उनले राजनीतिशास्त्र पढ्ने निर्णय गरिन् । उनले भक्तपुर बहुमुखी क्याम्पसमा भर्ना गरिन् । कलेज गएकै दिन विभिन्न पार्टीका विद्यार्थी नेताले पार्टीको प्रचारमा गरिरहेको देखेपछि उनी पनि राजनीतिमा लागिन् । कलेजमा उनले आफ्नो नाम नेविसंघमा लेखाएकी थिइन् । उनले भनिन्,‘मेरो दाईले बिपीको सिद्धान्त, महात्मगान्धीको पुस्तकहरू पढ्नु हुन्थ्यो । मैले पनि सबै पुस्तक पढेकी थिए । त्यहिबाट प्रभावित भएर मेरो लोकतन्त्रप्रति आस्था बढेको थियो ।

गंगालक्ष्मीले एसएलसीपछिको खाली समयमा कपडा बुन्ने तालिम लिएकी थिइन । यही सिपलाई निरन्तरता दिने सोचसहित उनले तिब्बती ऊनीबाट लुगाफाटो बुनाइ उद्यम सञ्चालन गरिन् ।

यही क्रममा उनले ३०० जना महिलालाई बुनाईसम्बन्धी तालिम र रोजगारी दिएको सुनाइन । 

क्याम्पसबाट स्नातकोत्तर सकिएलगत्तै आफैले पढेको भक्तपुर बहुमुखी क्याम्पसमा पढाउने मौका पनि पाइन् । उनले केही वर्ष त्यहाँ काम पनि गरिन् । पछि दिगो उर्जा व्यवस्थापनमा पीएचडी समेत गरेकी छन् । 

‘कल्चर ब्रेकर’ अर्थात गंगालक्ष्मी 

गंगालक्ष्मीले त्यससमय समाजमा जरा गाडिएर बसेको चलनलाई समेत तोडेकी थिइन् । ‘बिहे गरेर अर्काको घर जाने छोरीमान्छे’ उनलाई उक्त शब्दले बारम्बार मन दुखाएको थियो । त्यसैले मिहिनेत र संघर्ष गरेर कमाएको पैसाले २०५८ सालमा बिहे अगाडि नै घर बनाइन् । घर बनाएको एक वर्षपछि २०५९ सालमा वैवाहिक सम्बन्धमा बाँधिएकी थिइन् । उनले भनिन्, ‘जुन घर बनाएकी थिए त्यहि घरमा बिहे गरेर बसेका थियौं । समाजले गर्नेभन्दा फरक गरे । त्यसैकारण मलाई ‘कल्चर ब्रेकर’ पनि भन्ने गर्छन् ।’

गंगालक्ष्मीले २००७ सालमा ‘पर्माकल्चर’ अध्ययन पनि गरेकी थिइन् । उनले भनिन्, ‘किसान परिवारमा जन्मिएकाले सानैदेखि कृषिमा लगाव थियो । तर, पढ्न जाने बेलामा अनुभव सुनाउँदा भने ‘फेक किसान’को ट्याग दिइयो । त्यसैले पर्माकल्चर पढे ।’

यसले उनलाई कृषिको गहिराईसम्म बुझ्न मद्दत गर्‍यो । उनलाई दिगो शैलीमा खेतीपाती गर्न वा कृषि बारे बुझ्न मद्दत गरेको थियो । उनले नेपालका ६० भन्दा बढी जिल्लामा पुगेर कृषि र उद्यमसम्बन्धी तालिम दिएकी छन् ।