बुटवल — २० वर्षअघि कृषि उत्पादनका लागि उर्बर भूमि रूपन्देही पछिल्लो समय आर्थिक विकासको केन्द्र बनेको छ । खेतीयोग्य जमिन सहरमा परिणत भइरहेको छ । पछिल्लो डेढ दशकमा भएका पूर्वाधार निर्माण, शिक्षा, स्वास्थ्यको सुविधा र तीब्र बसाइँसराइले रूपन्देहीको पहिचान नै बदलिरहेको छ ।

रुपन्देही लुम्बिनी प्रदेशकै उद्योग, व्यापार, शिक्षा र स्वास्थ्यको प्रमुख गन्तब्य बन्दै गएको छ । त्यसले कृषि उत्पादनको उर्बर भूमि रोजगारी र अवसरको केन्द्रमा परिणत भइरहेको छ । उद्योग, व्यापारको विकाससँगै अवसरको खोजीमा यस क्षेत्रका पहाडी जिल्लाबाट बुटवल, भैरहवामा बसाइँ सर्नेको संख्या बढ्दै छ ।

रुपन्देहीमा सहरी विकासका लागि आवश्यक पूर्वाधार सडक, पुल, बिजुली, पानी, सिँचाइ, स्वास्थ्य, शिक्षा, हवाई यातायातदेखि भारतसँगको सहज नाका पर्याप्त छन् । पर्यटकीय क्षेत्रका पूर्वाधा विकास र ठूला उद्योग स्थापनाले रोजगारी र अवसर सिर्जना गरिरहेको छ । पछिल्लो १० वर्षमा लुम्बिनी प्रदेशका पहाडी जिल्लासँगै गण्डकी, कर्णाली र सुदूरपश्चिमबाट मात्र बसाइँ सरेर रूपन्देहीमा आउने परिवारको संख्या २१ हजार बढी छ । तिलोत्तमा नगरपालिकाका मात्र गत आर्थिक वर्षमा १ हजार ४ सय बढी परिवार बसाइँ सरेर आएका छन् । राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार देशभरीमै बसाइँ सरेर आउने जिल्लामा भक्तपुरपछि रूपन्देही दोस्रो ठूलो जिल्ला हो । त्यसको मुख्य कारण भनेकै पूर्वाधार विकास र ठूला उद्योग स्थापनासँगै देखिएका अवसरका सम्भावना हुन् ।

१५ वर्षअघि साविक मोतिपुर, सेमलारबाट बुटवल पुग्न महेन्द्र राजमार्गको तिनाउ पुल तर्नुको विकल्प थिएन । त्यसैले मोतिपुर, समेलारलाई धेरैले बुटवलको ‘बत्तीमूनिको अध्यारो’ भन्थे । रूपन्देहीको दक्षिणी क्षेत्रमा पनि पहिलेको तुलनामा पूर्वाधार विकासले फड्को मारेको छ । रोहिणी, घोडाहा खोलामा बनेका पुलले बुटवल र भैरहवाबीचको दूरी छोटिएको छ । फर्साटिकरबाट बुटवल आउने पनि पुल थिएन । तामनगर हुँदै आउँदा पनि बीचमा दानव नदी वर्षायाममा तगारो बन्थ्यो । सैनामैनाका स्थानीय सेमलार आउन तामनगर हुँदै हिँड्नु पर्थ्यो । त्यहाँ पनि दानव नदी नै बाधक बन्थ्यो । मणिग्राम, ठूटीपिपल आउन पनि पश्चिमबाट तिनाउ पुलको विकल्प थिएन । तर अहिले मोतिपुर, सेमलारका बासिन्दा बुटवल आउन तिनाउ पुललाई ‘वैकल्पिक’ ठान्छन् । किनकी सेमलार, मोतिपुरबाट बुटवल जोड्न तिनाउ र दानव नदीका हरेक १ किलोमिटरको दुरीमा दर्जन बढी पुल बनेका छन् ।

बुटवल उपमहानगरपालिका–११, बुद्धनगरका ७२ वर्षीय काजीमान थापाका अनुसार बुद्धनगरबाट बुटवल पुग्न पनि १५ वर्षअघि महेन्द्र राजमार्गकै पुलको विकल्प थिएन । आधा घण्टा घुमेर जानुपथ्र्यो । ‘तिनाउ बेलाबेला उर्लिन्थ्यो । त्यो बेला महेन्द्र राजमार्गमा भएको पुल प्रयोग गरेर बुटवल पुग्न आधा घण्टा लाग्थ्यो,’ २६ वर्षदेखि बुद्धनगरमा बस्दै आएका उनले भने, ‘तर, अहिले तिनाउको देवीनगरमा पुल बनेपछि बुद्धनगर र बुटवल एउटै बजार बनेको छ ।’

बेलबास–बेथरी सडक पनि निर्माणको अन्तिम चरणमा छ । सडक डिभिजन कार्यालय बुटवलका अनुसार पछिल्लो १५ वर्षमा तिनाउ, दानव, रोहिणीमा मात्र २० भन्दा बढी पुल बनेका छन् । यी पुल बनेपछि त्यहाँका नागरिकको दैनिकी फेरिएको छ । अहिले मानपकडी, फर्साटिकर, छपियाका किसान बिहानै बुटवल आएर ताजा तरकारी बिक्री गरेर खाना खान घरै फर्कन सक्ने भएका छन् । 

बुटवलको देवीनगर हाटबजारमा साप्ताहिक तरकारी विक्रिका लागि आउने मानपकडीका रामनरेश लोधका अनुसार सडक र पुलले गाउँको अवस्था नै बदलिएको छ । बुटवलसहित विभिन्न स्थानमा लाग्ने साप्ताहिक हाटमा विक्रि गर्ने गरी मानपकडी, फर्साटिकर, मोतिपुर, भाटालगायतका स्थानमा १ सय बढी युवाले कृषि खेती गर्न थालेका छन् । ‘पुल र बाटो बनेपछि गाउँमा तरकारी खेती गर्ने किसान १ सय भन्दा धेरै भएका छन्,’ उनले भने, ‘तिनीहरुले उत्पादन गरेको तरकारी हामी ७ जनाले हप्तैभरी विभिन्न हाटबजारमा लगेर बिक्रि गर्छौं, हामीलाई पनि आम्दानी किसानलाई पनि मूल्य दुवै भएको छ ।’ १ सय किसानले हप्तामा कम्तीमा १५ लाख आम्दानी गरिरहेको उनले बताए । 

१० वर्षअघिसम्म रूपन्देहीको ६९ हजार ६ सय हेक्टर क्षेत्रफलमा धानखेती हुन्थ्यो । ४ लाख ५० हजार मेट्रिकटन धान उत्पादन हुन्थ्यो । ३० हजार मेट्रिकटन भन्दा बढी गहुँ, तोरी, दाल र तरकारी फल्थ्यो । तर, १० वर्षमा ८ हजार हेक्टर जमिन बाँझोमा परिणत भएको छ । अहिले खेतीयोग्य जमिनमा घर ठडिएका छन् । बस्ती विकास भएर बजार बनेका छन् ।

कृषि ज्ञान केन्द्र रूपन्देहीका बरिष्ठ कृषि प्रसार अधिकृत विवेक पन्तका अनुसार २० अघिसम्म रूपन्देही नेपालकै अन्न भण्डारको रूपमा चिनिन्थ्यो । सिँचाइ सुविधा, उष्ण प्रदेशीय हावापानी, मेहनती किसान र पर्याप्त खेतीयोग्य जमिन भएको जिल्लाले मुलुकको कुल ग्राहस्थ उत्पादनमा ३१ दशमलव ७ प्रतिशत र रोजगारीमूलक कृषि क्षेत्रमा ६० दशमलव २ प्रतिशत योगदान पुर्‍याएको थियो । ‘तर, अहिले त्यही कृषि उब्जनी हुने जिल्ला पछिल्लो समय कंक्रिटको सहरका रूपमा विकसित भइरहेको छ,’ उनले भने, ‘अति उब्जनी हुने क्षेत्र मानिने शंकरनगर, मक्रहर, आनन्दवन, देवदह, सेमलार, मोतिपुर, खड्वा र वनगाई क्षेत्रमा खेतीयोग्य जमिन सकिएर सहर बसेका छन् ।’

पछिल्लो १० वर्षमा झन्डै १७ हजार हेक्टर जमिन प्रयोगविहीन बनेको उनले बताए । जिल्लाको १ लाख ४१ हजार ३ सय ६७ हेक्टर भूभागमध्ये ५८ दशमलव ४५ प्रतिशत अर्थात् ८२ हजार ६ सय २२ हेक्टर जमिन खेतीयोग्य छ । खेतीयोग्य जमिनमा बस्ती विकासका लागि पछिल्लो समय बुटवल–भैरहवा ७ लेनको नमुना सडक मुख्य बनेको छ । फराकिलो सडक, किनारमा ग्रिनरी र बीचको डिभाइडरमा बत्ती र बुद्धका मुर्तिले ६ लेनको यो सडक जसरी देशमै नमूना बनेको छ । त्यसरी नै खेतीयोग्य जमिन मासेर कंक्रिट भवन निर्माणका लागि सहयोगी पनि बनिरहेको छ ।

तिलोत्तमा नगरपालिकाले विद्युतीय बत्ती जडान गरेर नगरका भित्रि सडकमा ‘ग्रिन तिलोत्तमा, क्लिन तिलोत्तमा’ र राजमार्गमा ‘उज्यालो सडक’ अभियान संचालन गरेपछि बस्ती विकास र उद्योग स्थापनामा यस क्षेत्रमै आर्कषण बढेको थियो । नगरपालिकाको दुई अभियानले बुटवल बेलहिया सडक साँच्चै देशमै नमुना सडक बनेको त्यसले बस्ती विकासमा सहयोग पुर्‍याएको तिलोत्तमा नगरपालिकाका पूर्वनगरप्रमुख बासुदेव घिमिरेले बताए । ‘तिलोत्तमालाई ‘क्लिन तिलोत्तमा, ग्रीन तिलोत्तमा’ बनाउने अभियानले नै बुटवलको ६ लेनको सडकलाईसमेत सुन्दर बनायो,’ उनले भने, ‘अहिले तिलोत्तमामा बढिरहेको सहरी विकास र ठूला उद्योग स्थापनाको आर्कषण पनि सडक नै हो ।’

बुटवल बेलहिया सडकलाई आधार मानेर दुवै तर्फ वर्षेनी एक दर्जन बढी उद्योग खुल्ने गरेका छन् । व्यवसायिक कृषिमा युवा पुस्ता जागेको छ । व्यापार बढेको छ । सडकबाट तीन/चार किलोमिटर पूर्व र पश्चिम क्षेत्रका खेत कृषि उत्पादनले हरियाली छन् । मध्य भागमा बुटवल बेलहिया सडक राखेर तीब्र विकासमा अघि बढेको तिलोत्तमा नगरपालिकामा मात्र १ हजार बढी युवाले व्यवसायिक कृषि खेती र कृषि जन्य पदार्थको विविधिकरण गर्ने उद्योग स्थापना गरेका छन् । केही उद्योग निर्माणाधीन छन् । विभिन्न उद्योगमा ३ हजार बढीले रोजगारी पाएका छन् ।

दैनिक १ लाख लिटरसम्म दुध उत्पादन गर्ने र त्यसको पनि विविधिकरण गरेर देशका अन्य सहरमा पठाउने उद्योगका लागि पनि यो सडक मुख्य सहयोगी बनेको छ । सडकको पूर्व र पश्चिम दुवै क्षेत्रमा १ सय बढी व्यवसायिक गाईभैंसी पाल्ने किसान २ सय भन्दा धेरै छन् । झण्डै ८ अर्ब खर्चेर सडकको चौडाई विस्तारपछि बुटवल र भैरहवाको आर्थिक अवस्था नै बदलिएको छ । यही सडकले बुटवललाई ‘आर्थिक हब’को पहिचान दिएको छ । अर्बौं लगानीका एक दर्जन ठूला र पाँच तारे होटल यही सडक आसपासमा खुलेका छन् । 

बुटवल–नारायणगढ सडक खण्ड झण्डै १७ अर्ब लागतमा ६ लेनमा विस्तार गर्ने काम भइरहेको छ । त्यही सडकको किनार बुटवलको रामनगरमा २ अर्ब बढी लगानीमा अन्र्तराष्ट्रिय सम्मेलन केन्द्र निर्माण भएको छ । त्यसकै छेउमा प्रदर्शनी स्थल छ । त्यस बाहेक लुम्बिनी–भैरहवा हुँदै परासीको हुलाकी सडक खण्डले बेलहिया हुँदै आउने स्थलमार्गका पर्यटकलाई लुम्बिनीसम्म छिटो पुर्याउन सहज भएको छ । उद्योगीका लागि सेज, भैरहवा नाका लगायतका क्षेत्रले सहज बनाएको छ । मोतिपुर क्षेत्रलाई औद्योगिक क्षेत्रको रुपमा प्रस्ताव गरेर भईरहेको कामले पनि उद्योगी र व्यवसायीमा उत्साह थपिरहेको छ । 

हवाई यातायातमा पनि रुपन्देहीले प्रगति गरेको छ । भैरहवामा गौतमबुद्ध अन्तराष्ट्रिय विमानस्थल निर्माण भएर उडान सुरु भएका छन् । तर, अझै उद्देश्य अनुसार उडान हुन नसक्दा पर्यटन व्यवसायी निराश छन् । पूर्वाधारमा भएको विकासले पर्यटन व्यवसाय पनि बढ्दै गएको छ । भैरहवा लुम्बिनी सडकले लुम्बिनीमा आउने पर्यटकका लागि सुविधा थपिएको छ । ४२ वर्ष अघिदेखि सुरु भएको लुम्बिनीको गुरु योजना पूरा हुने चरणमा छ । लुम्बिनीमा वार्षिक २० लाख बढी पर्यटक आउने गरेका छन् । त्यसमा विदेशी पर्यटकको संख्या ठूलो छ ।

बुद्ध जन्मस्थल लुम्बिनी, भैरहवा र बुटवल क्षेत्रमा पर्यटन लक्षित ६ वटा ५ तारे होटल संचालनमा छन् । अन्य साना होटलले पनि लगानी बृद्धि गरिरहेका छन् । रूपन्देहीले वार्षिक २० लाख बढी विदेशी पर्यटकलाई गुणस्तरीय सेवा प्रदान गर्न सक्ने अवस्थामा पुगेको होटल व्यवसायी संघ बुटवलका पूर्वअध्यक्ष लेखनाथ भण्डारीले बताए । ‘यहाँका होटल व्यवसायमा मात्र २५ अर्ब बढी लगानी भएको छ,’ उनले भने, ‘त्यो थपिने क्रम अझै जारी छ ।’ बुटवलमा निजी क्षेत्रबाट २ वटा केबलकार संचालनमा छन् । बुटवलनजिकैको सिद्धबाबामा निर्माणको अन्तिम चरणमा रहेको सुरुङ मार्गले पनि बुटवलको पर्यटन व्यवासयमा आर्कषण थपेको छ । 

स्वास्थ्यमा पनि बुटवल केन्द्र बन्दै गएको छ । साविकको लुम्बिनी प्रादेशिक अस्पताललाई १२ सय शय्यामा विस्तारका लागि ७ अर्ब लागतमा तीब्र गतिमा निर्माण भइरहेको छ । लुम्बिनी प्रादेशिक अस्पतालमा लुम्बिनी प्रदेशसँगै गण्डकी र कर्णाली प्रदेशबाटसमेत उपचारका लागि बिरामी आउने गरेका छन् । दैनिक ३ सय बढी बिरामी ओपिडी सेवाका लागि आउने लुम्बिनी प्रादेशिक अस्पतालमा भारतका सुनौली, गोरखपुरसम्मबाट पनि बिरामी आउने गरेका छन् । तिलोत्तमामा सरकारी स्तरबाटै मेडिकल कलेज स्थापनाका प्रक्रिया अघि बढेको छ। तिलोत्तमामै सामुदायिक मुटु अस्पताल संचालन गर्ने तयारी छ । क्यान्सर रोगको उपचारका लागि लुम्बिनी प्रादेशिक अस्पतालमा छुट्टै भवन बनिरहेको छ ।

शिक्षामा पनि बुटवल अब्बल बन्दै छ । सरकारी स्तरका कालिका मानव ज्ञान, शान्ति नमुना, कान्ति, नविन औद्योगिक कदरबहादुर रिता माविले देशमै उत्कृष्ट विद्यालयको पहिचान बनाइरहेका छन् । बुटवलमै इन्जिनियररिङदेखि बौद्ध शिक्षा पनि पढाई हुने गरेको छ । लुम्बिनी बौद्ध विश्वविद्यालयले विभिन्न विधामा कक्षा संचालन गरिरहेको छ ।

विद्युतीकरणका लागि रुपन्देहीकै सियारी गाउँपालिकास्थित मैनहियामा विद्युत प्रसारण लाइनका लागि सबस्टेसन बनेको छ । यो सवस्टेसन मार्फत भारतको उत्तर प्रदेशस्थित सम्पत्तिया (न्यू नौतनुवा) सबस्टेसनमा जोडेर मैनहिया–सम्पत्तिया १३२ केभी डबल सर्किट प्रसारण लाइन विस्तार भएर विद्युत निर्यात सुरु भएको छ। बुटवल–चन्द्रौटा सडक विस्तार जारी छ । तिनाउ नदीमा नमूना सिग्नेचर पुल निर्माणको काम अघि बढेको छ । 

मोतिपुरमा झण्डै १ हजार बिगाहामा औद्योगिक क्षेत्र निर्माण हुँदैछ । यस अघि ४ सय ३४ रोपनी क्षेत्रपफलमा बुटवलमै २०३२ सालमा स्थापना भएको औद्योगिक क्षेत्र भित्र प्लास्टिक, ग्रिल, केबुल, जुत्ता चप्पल, कुलर, साबुन, दुग्ध पदार्थ, डोरी, चकलेटलगायतका ७४ भन्दा बढी उद्योग सञ्चालनमा छन् । 

घरेलु तथा साना उद्योग कार्यालय भैरहवाका अधिकृत एवं सूचना अधिकारी मोहन परियारका अनुसार २०७१ यता रूपन्देहीमा मात्र साना ठूला गरी १२ हजार ३ सय १८ उद्योग दर्ता भएर संचालनमा छन् । ती उद्योगले ५३ हजार ३२ जनालाई प्रत्यक्ष रोजगारी दिएका छन् । ‘३९ हजार २ सय ८० पुरुष र १३ हजार ७ सय ५२ महिलाले रोजगारी पाएका छन्,’ उनले भने, ‘चालु आवको पुषसम्म मात्र ४ सय ७६ उद्योग दर्ता भएका छन् ।’ ती उद्योगबाट ५ सय ७७ जना युवा उद्यमी तयार भएको उनले बताए । कार्यालयको रेकर्ड अनुसार ५ करोड भन्दा कम लगानीका उद्योगमा मात्र १ अर्ब ३३ करोड पुँजी लगानी भएको छ ।

भैरहवामा आर्थिक विकास क्षेत्र सेजले लगानीकर्ताको आर्कषण बढाएको छ । आर्थिक विकासका लागि लगानीका सम्भावना बढ्दै जाँदा रूपन्देहीमा ‘क’ बर्गका बैंक र वित्तिय संस्थाहरु बढेका छन् । साईन रेसुंगा डेभलप्मेन्ट बैंकका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत प्रकाश पौडेलले रूपन्देही आर्थिक हबको रूपमा विकास हुँदै गएको बताए । ‘रूपन्देहीमा लगानीको दर तीब्र रुपमा बढ्दै गएको छ,’ उनले भने, ‘त्यसले नागरिकका लागि रोजगारी र अबसर पनि सिर्जना गरिरहेको छ ।’ राष्ट्र बैंकको तथ्यांक अनुसार प्रदेशका १२ जिल्लामा ‘क’ वर्गका ७ सय ५५ वित्तिय संस्थाले आर्थिक कारोबार गर्छन् । ती मध्ये २ सय २९ वटा रूपन्देहीमा मात्र छन् ।

१ लाख २१ हजार ९ सय ५७ जनसंख्या रहेको रूपन्देहीमा ‘ख’ वर्गका ७७ र ‘ग’ वर्गका २८ सहित ३ सय ३४ वित्तिय संस्था छन् । एउटा वित्तिय संस्थाले ३ हजार ३ सय ५० जनालाई सेवा प्रदान गरिरहेको छ । रूपन्देहीका साक्षरता दर ८१ दशमलब २३ प्रतिशत छ । २०६८ मा रूपन्देहीको गरिबीको रेखा मुनि रहेकाहरुको संख्या २५ दशमलव २ प्रतिशत रहेकोमा २०७८ को जनगणना अनुसार २० दशमलव २७ प्रतिशत रहेको देखिन्छ ।

धेरै पूर्वाधारका सूचकमा सकारात्मक देखिए पनि बुटवल र दक्षिणी क्षेत्रका नागरिकका लागि खानेपानीको समस्या बढ्दो छ । राजनीतिक दलहरुले १५ वर्षदेखि सधैंको चुनावी नारा बनाउने झुम्सा खानेपानी अहिले पनि सम्पन्न हुन सकेको छैन् । दलहरुले झण्डै १५ वर्षदेखि नै बुटवबासीलाई झुम्सा खानेपानी योजनाको सपना बाँडिरहेका छन् । अहिले पनि राजनीतिक दलहरुले झुम्सा खानेपानी योजना सम्पन्न गर्ने झुटा आश्वासन दिंदैछन् । अधुरो योजना पुरा हुन नसक्दा बुटवलबासीले वर्षातको समयमा धमिलो पानी खानु पर्ने बाध्यता छ ।

बुटवल उपमहानगरपालिका–४ लक्ष्मीनगरका उपभोक्ता सीता भण्डारीले बुटवलबासीका लागि झुम्सा खानेपानी योजना ‘सपनाको उपहार’ भएको बताइन् । उनी स्थानीय लक्ष्मी टोलविकास संस्थाकी सदस्य हुन् । ‘नेताहरुले अहिले पनि झुम्साको खानेपानी ल्याउँछौं भनेरै भोट मागिरहेका छन्, अहिले जनताले विश्वास गर्ने अवस्था छैन्,’ उनले भनिन्, ‘बुटवबासीका लागि झुम्सा खानेपानी सपनाको उपहार जस्तै भएको छ ।’ खानेपानी समस्या समाधान गर्न सके अन्य ठूला समस्या नभएको र रोजगारीका काम गरे हुने उनको सुझाव छ। 

त्यस्तै सेवा प्रवाहमा रूपन्देहीमा रहेका मालपोत, यातायात व्यवस्था कार्यालय र बेलहियामा रहेको पर्यटन सूचना केन्द्रको सेवा प्रवाहमा सधैंको गुनासो यथावत रहेको देखिन्छ । सेवाग्राहीले कर्मचारीको ढिलासुस्ती, अनावश्यक झन्झट र हैरानी खेप्नु परेको बताउँने गरेका छन् । इलाका प्रशासनमा राष्ट्रिय परिचय पत्र समयमै बनाउन नसक्ने गुनासो छ ।

गुल्मीको मालिका गाउँपालिका–२ दर्लिङका राजेश सुनारले यातायात व्यवस्था कार्यालयबाट आफ्नै सवारी साधनको रजिष्ट्रेशन पास गर्न २ दिन लागेको गुनासो गरे । फाईल फेला नपरेको भन्दै एकै दिनमा हुने काममा दुई दिन लगाईदिएको उनको गुनासो छ । ‘सवारी कार्यालयमा हाम्रा गाडीको फाईल व्यवस्थापन कस्तो छ भन्ने त्यसबाटै थाहा हुन्छ,’ उनले भने, ‘फाइल कर्मचारी आफैले लुकाउने, अनि भेटिएन भनेर हामीलाई दु:ख दिने ।’ अघिल्लो दिन नभेटिएको फाईल अर्को दिन फेरि त्यहीँ भेटिनुले नै कर्मचारीले हैरानी गराउने गरेको उनको दाबी छ । एकै दिनमा हुने काम दुई दिन लाग्दा एक व्यक्तिको ५ हजार बढी खर्च हुने उनले बताए ।

बुटवल उपमहानगरपालिकाकी पूर्वउपप्रमुख गोमादेवी आचार्यले रूपन्देहीको पूर्वाधार विकासमा पर्याप्त प्रयास भए पनि नागरिक अझै सन्तुष्ट हुन नसकेको बताइन् । स्थिर सरकारको अभाव र नीतिगत झन्झले बर्षौंदेखिको भूमिहीनहरुको व्यवस्थापन, बुटवलको खानेपानीको समस्या, सरकारी कार्यालयहरुमा हुने ढिलासुस्ती, बेरोजगारीलगायतका समस्या रहेको उनको बुझाई छ । ‘रूपन्देहीमा पूर्वाधारको विकास पर्याप्त भएजस्तो लाग्छ,’ उनले भनिन्, ‘तर, सफ्टवयेरका कामको योजनाबद्ध ढंगको विकास हुनु जरुरी छ, अब नागरिकको चासो र माग पनि त्यही हो ।’ सेवा प्रवाहमा सुधार, सरकारी अड्डामा हुने झन्झटिलो प्रक्रिया, कर्मचारीको व्यवहार सुधारमा पनि अहिलेका उमेदवारहरुको ध्यान पुग्नु जरुरी रहेको उनले बताइन् ।

रूपन्देहीका बुटवल, भैरहवा, लुम्बिनी, सैनामैना, मुर्गिया, देवदह जस्ता ठूला बजार केन्द्रीत विकासका संरचना र पूर्वाधार बढिरहेको भए पनि भारतीय सीमा क्षेत्रमा रहेका दक्षिणी भेगका मर्चवारी, कोटहीमाई, सम्मरीमाई, मझगाँवा, मन्झरियालगायतका ग्रामीण क्षेत्रमा अझै पनि पूर्वाधारकै अभाव छ । ती क्षेत्रमा सडक र खानेपानीमै समस्या छ । स्वास्थ्यका लागि भारतीय बजार र भैरहवा पुग्नु पर्ने बाध्यता छ । कृषि उत्पादनको प्रमुख क्षेत्र भए पनि किसानलाई सिँचाई र मलखादको सधै समस्या छ ।