काठमाडौँ — ‘जनता एकोहोरियो भने के हुन्छ ?’– यो जिज्ञासा मात्र होइन । यो त नेपाली राजनीतिको संरचनागत संकटको निदान हो । तर यस प्रश्नको उत्तरको खोजी गर्नुअघि एउटा आधारभूत सत्य बुझ्न जरुरी छ । लोकतान्त्रिक राज्य व्यवस्थाको परिप्रेक्ष्यमा जनता एकोहोरिएर कसैप्रति घृणा प्रकट गर्नु वा एकोहोरिएर कसैप्रति समर्थन जनाउनु, यी दुवै प्रवृत्ति लोकतन्त्रको आधारभूत मूल्यमाथिको प्रहार हुन् । किनभने लोकतन्त्रको आत्मा नै बहुलवाद, संवाद र असहमतिको संस्थागत सम्मानमा निहित हुन्छ ।

जब कुनै राष्ट्रका नागरिक कुनै एक व्यक्तित्व, एक राजनीतिक दल वा एक विचारधाराप्रति यसरी आकर्षित हुन्छन् कि उनीहरूले अन्य सम्भाव्य विकल्पहरूप्रति दृष्टि नै बन्द गरिदिन्छन्, त्यो अन्धश्रद्धा मात्र होइन, त्यो बौद्धिक आत्मसमर्पण हो । त्यसैगरी जब जनता कुनै एक व्यक्ति, एक दल वा एक विचारप्रति यति धेरै घृणाले ग्रसित हुन्छ कि उनीहरूले ती पक्षमा विद्यमान कुनै पनि सकारात्मक पक्षलाई हेर्नै छोडिदिन्छन्, त्यो अन्धद्वेष मात्र होइन, त्यो तर्कसंगत विवेकको परित्याग हो ।

एकोहोरोपनले के हासिल हुन्छ ? के सबै राजनीतिज्ञलाई एउटै थैलीमा राखेर गाली गर्नु मात्र पर्याप्त छ ? के कुनै एक नेतालाई महानायकका रूपमा हेर्नु मात्र पर्याप्त छ ? यिनै प्रश्नहरूको गम्भीरतापूर्वक विश्लेषण गर्नु आजको आवश्यकता हो ।यी दुवै अवस्थामा जनताले आफ्नो विवेकशील क्षमता मात्र गुमाउँदैन, उसले लोकतन्त्रको प्राणभूत तत्त्व– खुला बहस, तर्कपूर्ण संवाद र असहमतिको संस्थागत संरक्षण नै गुमाउँदै जान्छ । यही त्यो विक्षिप्त बिन्दु हो, जहाँबाट लोकतन्त्रको क्षयीकरणको यात्रा सुरु हुन्छ, जसले क्रमशः अल्पमतको राजनीतिक रायको दमन, संवैधानिक संस्थाहरूको कमजोरीकरण र अन्ततः फासीवादी शासन प्रणालीको उदयको मार्ग प्रशस्त गर्छ । 

नेपालको सन्दर्भमा हेर्ने हो भने २०६२/६३ को जनआन्दोलनपछि स्थापित गणतन्त्रले जनतामा ठूलो आशा जगाएको थियो । तर दुई दशकको यात्रामा भ्रष्टाचार, नेतृत्वको असक्षमता र जनताप्रतिको जवाफदेहिताको अभावले त्यो आशालाई निराशामा बदलेको छ । यही निराशाले जनतालाई एकोहोरिने बाटोमा धकेलिरहेको छ, कतिपय कुनै नयाँ नेता वा नयाँ शक्तिप्रति एकोहोरिएर आकर्षित भइरहेका छन् भने कतिपय सबै राजनीतिप्रति नै एकोहोरिएर घृणा गरिरहेका छन् । तर यो एकोहोरोपनले के हासिल हुन्छ ? के सबै राजनीतिज्ञलाई एउटै थैलीमा राखेर गाली गर्नु मात्र पर्याप्त छ ? के कुनै एक नेतालाई महानायकका रूपमा हेर्नु मात्र पर्याप्त छ ? यिनै प्रश्नहरूको गम्भीरतापूर्वक विश्लेषण गर्नु आजको आवश्यकता हो ।

जब जनता एकोहोरिन्छन्, चाहे त्यो घृणामा होस् वा प्रेममा, उसले असहमतिको आवाजलाई सहन सक्दैन । अल्पमतको राय, जुन लोकतन्त्रको जीवन रगत हो, त्यसलाई कुल्चिन थालिन्छ । यो प्रक्रिया क्रमशः हुन्छ, एकैचोटि होइन । इटालियन फासीवादको अध्ययनले देखाउँछ कि फासीवादीहरूले अल्पसंख्यकप्रति ‘स्थिर द्विविधा’ राख्थे । एकातिर उनीहरू अल्पसंख्यकहरूको आत्मसातीकरण अपरिहार्य भएको दाबी गर्थे भने अर्कातिर उनीहरूप्रति गहिरो अविश्वास राख्थे । यही द्विविधाले अल्पसंख्यकहरूलाई एक सीमान्त अवस्थामा राखिदिन्थ्यो ।

यो इतिहासले नेपाललाई पनि चेतावनी दिन्छ । जब हामी ‘सबै नेता चोर हुन्’ भनेर एकोहोरिन्छौं, हामी असल र खराब नेताबीचको भेद मेटाइदिन्छौं । जब हामी ‘यो व्यवस्था नै बेकामे’ भन्छौं, हामी संविधान र लोकतन्त्रका उपलब्धिहरूलाई पनि बिर्सिन्छौं । यही एकोहोरोपनले अल्पमतको राय, असहमति र वैकल्पिक सोचको अन्त्य गर्छ, जुन फासीवादको पहिलो सर्त हो । फासीवाद एकै रातमा आउँदैन । यो बिस्तारै, लोकतन्त्रकै भाषा र तर्क प्रयोग गरेर, सामान्यीकृत हुँदै जान्छ ।

यसलाई ‘फासीवादी क्रमशः उदय’ भनिन्छ । यस प्रक्रियामा, फासीवादीहरूले आफ्नो असल छवि बनाउन र समाजमा प्रभाव जमाउन सफल हुन्छन् । तिनीहरूले अतिरञ्जित बयानबाजीमार्फत डर र असन्तोषजस्ता नकारात्मक भावनाहरूलाई जातीय, भाषिक, क्षेत्रीय र सांस्कृतिक पहिचानका मुद्दाहरूलाई निर्देशित गर्छन् र उनीहरूलाई व्यापक सामाजिक समस्याको ‘बलिको बाख्रा’ बनाउँछन् ।

किनकि जेसन स्ट्यान्लीले आफ्नो पुस्तक ‘हाउ फासिज्म वर्क्स’ मा भनेका छन्, ‘फासीवाद भनेको नेता र राष्ट्रको त्यो पन्थ हो, जसले आप्रवासी, अल्पसंख्यक र वामपन्थीहरूबाट भएको कथित अपमानको बदला लिने वाचा गर्छ ।’ यो पन्थको सिकार हुनु र सचेत नागरिक हुनुबीच ठूलो अन्तर छ ।आधुनिक फासीवाद (वा अतिराष्ट्रवाद) को मूल तत्त्व हो– स्थानीय जनसंख्याको एक विशेष वर्गलाई अरूभन्दा माथि उठाउनु, अल्पसंख्यक र व्यक्तिगत अधिकारहरूमाथि आक्रमण गर्नु र उदार लोकतान्त्रिक व्यवस्थालाई कमजोर बनाउनु । जातिवाद, अधिनायकवाद, सञ्चारमाध्यममाथि नियन्त्रण र हिंसाको प्रयोग– यी सबै फासीवादका विशेषताहरू हुन् । अमेरिकामा ६ जनवरी २०२१ को क्यापिटल आक्रमण यसको एउटा ज्वलन्त उदाहरण हो । पराजित राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले आफ्ना समर्थकहरूलाई उक्साए र उनीहरूले लोकतन्त्रकै मन्दिरमा आक्रमण गरे । यो एकै दिनको घटना थिएन, यो वर्षौंको जातिवादी बयानबाजी, अल्पसंख्यकहरूप्रतिको घृणा र लोकतन्त्रप्रतिको अविश्वासको परिणति थियो । 

नेपालमा पनि यस्तै खतरा देखिन थालेको छ । जब जनता एकोहोरिएर ‘सबै नेता ठग हुन्’ भन्दै अदालत, सञ्चारमाध्यम र निर्वाचन आयोगजस्ता लोकतान्त्रिक संस्थाहरूमाथिको विश्वास गुमाउँछ, तब उसले कुनै तानाशाहको बहकाउमा सजिलै आउन सक्छ । त्यस्तै, जब जनता कुनै एक नेताप्रति यति धेरै आकर्षित हुन्छ कि उसको हरेक गल्तीलाई पनि सही ठहर्‍याउन थाल्छ, तब ऊ पनि त्यत्तिकै खतरनाक अवस्थामा पुग्छ ।

किनकि जेसन स्ट्यान्लीले आफ्नो पुस्तक ‘हाउ फासिज्म वर्क्स’ मा भनेका छन्, ‘फासीवाद भनेको नेता र राष्ट्रको त्यो पन्थ हो, जसले आप्रवासी, अल्पसंख्यक र वामपन्थीहरूबाट भएको कथित अपमानको बदला लिने वाचा गर्छ ।’ यो पन्थको सिकार हुनु र सचेत नागरिक हुनुबीच ठूलो अन्तर छ ।

यहाँ एउटा महत्त्वपूर्ण फरक छुट्याउन आवश्यक छ– जनता एकोहोरिनु र जनता सचेत हुनु एउटै होइन । एकोहोरिएको जनताले आँखा चिम्लेर एउटै नारा लगाउँछ । तर सचेत जनताले प्रश्न गर्छ, बहस गर्छ र असहमतिको सम्मान गर्छ । एकोहोरिएको जनताले शत्रु खोज्छ, सचेत जनताले समाधान खोज्छ ।

तर के हामी निराश हुनु जरुरी छ ? के यो एकोहोरोपनले अनिवार्य रूपमा फासीवाद निम्त्याउँछ ? त्यस्तो होइन । इतिहास हेर्दा लोकतन्त्रमा आत्म–सुधारको क्षमता देखिन्छ । यसका लागि सचेत नागरिक र जागरुक समाज आवश्यक पर्छ । सर्वप्रथम, हामीले राजनीतिक संवादको स्तर सुधार्नुपर्छ । ‘सबै नेता चोर हुन्’ भन्ने नाराले होइन, नीति र कार्यक्रमको गहिराइमा पुगेर विश्लेषण गर्नुपर्छ । असल र खराब नेताबीचको भेद गर्नुपर्छ र असल नेतालाई प्रोत्साहन दिनुपर्छ ।

अर्कोतर्फ, लोकतान्त्रिक संस्थाहरूलाई बलियो बनाउनुपर्छ । अदालत, निर्वाचन आयोग, सञ्चारमाध्यम, नागरिक समाज– यी सबै संस्थाहरू लोकतन्त्रका संरक्षक हुन् । यिनलाई कमजोर बनाउनु भनेको लोकतन्त्रलाई नै कमजोर बनाउनु हो । साथै, अल्पमतको रायलाई सम्मान गर्नुपर्छ । हाम्रो पक्षमा नउभिएकाहरूको पनि राय सुन्नु, बहस गर्नु र कहिलेकाहीं असहमत हुनु पनि लोकतन्त्रको सौन्दर्य हो । अन्त्यमा, स्थानीय सञ्चारमाध्यम र सामुदायिक संगठनलाई बलियो बनाउनुपर्छ । किनकि, राष्ट्रिय बहस प्रायः चरमपन्थी र ध्रुवीकरणतिर जान्छ, तर स्थानीयस्तरमा मानिसहरूले आपसी समस्या र समाधानका बारेमा संवाद गर्न सक्छन् ।

‘जनता एकोहोरिए के हुन्छ ?’ यो प्रश्नको उत्तर हामी आफैंले दिने हो । यदि जनता एकोहोरिएर मात्र रह्यो, चाहे त्यो अन्धसमर्थनका रूपमा होस् वा अन्धद्वेषका रूपमा असन्तुष्टि पोखेर मात्र रोकियो र कुनै रचनात्मक विकल्प निर्माण गर्न नसक्यो भने उसले अनिवार्य रूपमा फासीवादलाई निम्त्याउँछ । उसले अल्पमतको रायको अन्त्य गर्छ र अन्ततः आफ्नै स्वतन्त्रता गुमाउँछ । तर यदि जनता एकोहोरिनुको सट्टा सचेत हुन्छन्, असन्तुष्टिलाई रचनात्मक परिवर्तनमा बदल्न सक्छन् र लोकतान्त्रिक संस्था र मूल्यहरूको रक्षा गर्न सक्छन् भने लोकतन्त्र अझ बलियो बन्नेछ ।