गुरुकुलको शिक्षाले जीवनदर्शन सिकायो, आधुनिक विद्यालयले ज्ञान विस्तार गर्‍यो, विश्वविद्यालयले अनुसन्धान र आलोचनात्मक चेतना जन्माउनुपर्ने हो । तर, जब विश्वविद्यालय पनि प्रमाणपत्र वितरण केन्द्रमा सीमित रहन्छ, तब शिक्षा विकासको साधन होइन, औपचारिकता बन्छ । यस्तो शिक्षा पद्धतिले व्यक्ति त बनाउला तर समाज परिवर्तन गर्ने नागरिक भने जन्माउँदैन ।

प्रविधि भविष्य लेख्दै छ, तर हामी अझै नोट कण्ठ गर्दै छौं वा गराइँदै छौं । विश्व कृत्रिम बुद्धिमत्ता, डेटा अर्थतन्त्र र स्वचालित निर्णय प्रणालीको तीव्र विकासतर्फ अग्रसर छ, तर हामी नेपाली विद्यार्थी अझै पनि पुस्तकका पाना र नोटका लाइनहरू घोक्न बाध्य छौं । यो केवल शैक्षिक ढिलासुस्ती मात्र होइन, ऐतिहासिक विडम्बना र देशको अधोगतिको परिसूचक पनि हो । समय धेरै अगाडि बढिसक्यो तर पाठ्यक्रम समयानुकूलसमेत हुन सकेको छैन । शिक्षा मार्गदर्शक नभई भार बनेको आभास हुन्छ ।

नेपालको उच्च शिक्षाको मेरुदण्ड मानिने त्रिभुवन विश्वविद्यालय आज संख्या र पहुँचका हिसाबले विशाल छ, तर नवप्रवर्तन र व्यावहारिक कार्यदक्षताको सवालमा कमजोर देखिन्छ । पाठ्यक्रमहरू सैद्धान्तिक र व्यावहारिक यथार्थसँग असम्बद्ध छन् ।

विश्वविद्यालयमा पढाइने धेरै विषयले अझै पनि पुरातन सोच र सन्दर्भ बोकेर बसेका छन् । विश्वले प्रश्न सोध्ने मेसिन बनाइसक्दा हामीलाई भने उत्तर सम्झन सिकाइएको छ । कृत्रिम बुद्धिमत्ताले विश्लेषण, पूर्वानुमान र सिर्जनात्मक काम गरिरहेको छ, हाम्रो परीक्षा प्रणालीले अझै पनि कसले बढी नोट कण्ठ गर्‍यो भनेर मूल्यांकन गर्छ । यस्तो शिक्षा नीतिले नवप्रवर्तक जन्माउँदैन, केवल अनुकूलन अनुयायी मात्र उत्पादन गर्छ ।

सबैभन्दा गम्भीर समस्या भनेको शिक्षा प्रणालीले विद्यार्थीलाई सोच्न सिकाउनेभन्दा पनि सहन सिकाउने बनाइरहेको छ । परीक्षा पास गर्नु नै लक्ष्य बनेको छ, प्रश्न सोध्नु जोखिम जस्तो देखिन्छ । यसले नागरिक होइन, प्रणालीसँग सम्झौता गर्न सक्ने जीविकोपार्जक मात्र उत्पादन गरिरहेको छ ।

शिक्षाको लक्ष्य डिग्री प्राप्तिसम्म सीमित रहुन्जेल कुनै पनि देशले वास्तविक परिवर्तनको बाटो समात्न सक्दैन । डिग्री ज्ञानको अन्तिम बिन्दु होइन, तर हाम्रो शिक्षा प्रणालीले त्यसलाई अन्तिम सत्य बनाइदिएको छ । आजको युगमा मानव मस्तिष्कभन्दा कम्प्युटरले अपार मात्रामा डेटा संकलन, स्मरण र विश्लेषण गर्न सक्छ ।

यस्तो अवस्थामा स्मरणशक्तिको प्रतियोगिता गराउनु शिक्षा होइन, मानव क्षमतालाई गलत प्रयोजनमा खर्चनु हो । घोकन्ते शिक्षाको आधारमा अंक दिने अभ्यास हाम्रो समाजमा नयाँ होइन, तर यही अभ्यासलाई नै शैक्षिक सफलता ठानिरहनु बौद्धिक आलस्यताको संस्थागत रूप हो । जब परीक्षा प्रणालीले ‘कति सम्झियौ ?’ मात्र सोध्छ, तब विद्यार्थीले ‘किन ?’ र ‘कसरी ?’ सोध्ने साहस गुमाउँछ । यसरी शिक्षा चेतना विस्तार गर्ने माध्यम नभई, केवल नियमनको अस्त्र मात्रै बन्छ ।

सोच्ने तरिका बदलिएपछि मात्र नीति बदलिन्छ, नीति बदलिएपछि मात्र संरचना बदलिन्छ । विकास भौतिक संरचनामा मात्र देखिँदैन, मानसिक रूपमा हुन्छ । यदि सोच नै स्थिर छ भने संरचना परिवर्तन केवल सतही सजावट हुन्छ । त्यसैले विकासको केन्द्र मस्तिष्क हो र त्यो मस्तिष्क निर्माण गर्ने सबैभन्दा शक्तिशाली अस्त्र नै शिक्षा हो । देशको काँचुली फेर्नु छ भने शैक्षिक दृष्टिकोण बदल्नुपर्छ । स्मरणभन्दा विश्लेषण, आज्ञा पालनभन्दा आलोचनात्मक चेतना र डिग्रीभन्दा जिम्मेवार नागरिक उत्पादन गर्ने लक्ष्य तय नगरी विकास सम्भव छैन । शिक्षा जब सोच बदल्ने शक्ति बन्छ, तब मात्र नागरिक इतिहासको दर्शक होइन, राष्ट्र निर्माता बन्छ ।

विश्वविद्यालय आज केवल शिक्षा केन्द्र होइन, राजनीतिक अखडा, दलगत सत्ता संरचना र प्रभावको प्रयोगशाला बनेको छ । दलका प्रतिनिधिहरू आफ्नो प्रभाव विस्तार गर्न प्रोफेसरको नियुक्ति, विभागीय नेतृत्व र बजेट वितरणमा हस्तक्षेप गर्छन् । यसले केवल शैक्षिक तथा बौद्धिक स्वतन्त्रतालाई कमजोर मात्र बनाउँदैन, विद्यार्थीहरूको भविष्य निर्माणको मार्ग, सोच्ने क्षमता र नेतृत्व विकासमा पनि प्रत्यक्ष प्रभाव पार्छ । राजनीतिक दबाबले 

पाठ्यक्रम, परीक्षा प्रणाली र अनुसन्धानमा हस्तक्षेप गर्छ, जसले विद्यार्थीलाई प्रयोगात्मक सोच र नवप्रवर्तनशील अभ्यासको सट्टा दलगत निष्ठा र औपचारिकतामा सीमित बनाउँछ । विश्वविद्यालयको प्रतिष्ठा मात्र होइन, राष्ट्रको युवा चेतनाको विकास नै राजनीतिक खेलको सिकार बन्छ । यस्तो शिक्षा प्रणालीले डिग्री वितरण त गर्छ, तर सशक्त, स्वतन्त्र र नवप्रवर्तनशील नागरिक उत्पादन गर्ने मूल उद्देश्यलाई पूर्ण रूपमा विफल तुल्याउँछ ।

भर्खरै सञ्चालनमा आएको नेपाल प्रिमियर लिग जस्तो राष्ट्रिय खेल आयोजनाले समेत राष्ट्रिय शैक्षिक धरोहरमाथि राजनीतिक हस्तक्षेप गरी शैक्षिक परिसरलाई दलीय अखडा बनाइनु कुनै सामान्य घटना होइन । यो राजनीतिक हस्तक्षेप र विश्वविद्यालयको उदासीनता हो, जहाँ शक्ति प्रदर्शनका नाममा शिक्षा, खेल र विद्यार्थी जीवनलाई समेत बन्धक बनाइन्छ । विश्वविद्यालय शैक्षिक विकासका लागि हो, तर जब त्यही स्थान नारा, अवरोध र शक्ति प्रदर्शनको केन्द्र बन्छ, तब प्रश्न उठ्छ के विद्यार्थीको शान्त वातावरणमा पढ्न पाउने मौलिक अधिकार वास्तवमै सुरक्षित छ ?

राजनीतिक आन्दोलन लोकतन्त्रको अंग हुन सक्छ, तर शिक्षा क्षेत्र कब्जा गर्नु लोकतान्त्रिक अभ्यास होइन, यो शिक्षा क्षेत्रमाथि नै धावा बोल्नु हो । नेपाल प्रिमियर लिग जस्ता खेल गतिविधि युवाको ऊर्जा, अनुशासन र राष्ट्रिय पहिचानसँग जोडिएका छन् । त्यसलाई राजनीतिक रणनीतिका लागि प्रयोग गर्नु भनेको विद्यार्थीको मानसिक शान्ति, ध्यान र भविष्यसँग प्रत्यक्ष खेलवाड गर्नु हो । कक्षा, परीक्षा र अध्ययन प्रभावित हुँदा यसको क्षति कुनै दलले होइन, पूरै पुस्ताले भोग्छ ।

यसरी विश्वविद्यालय र शैक्षिक परिसरलाई बारम्बार राजनीतिक अखडा बनाइरहँदा, राज्यले विद्यार्थीलाई दिएको ‘शान्त वातावरणमा अध्ययन गर्ने अधिकार’ केवल कागजी प्रतिबद्धतामा सीमित हुन्छ । अधिकार संविधानमा लेखिनु र व्यवहारमा कार्यान्वयन हुनु फरक कुरा हो । जब राजनीति संयम गुमाएर सर्वत्र पस्छ, तब शिक्षा स्वतन्त्र रहन सक्दैन, खेल निष्पक्ष रहन सक्दैन र विद्यार्थी सुरक्षित रहन सक्दैन ।