सीमाञ्‍चलमा समन्वय

कोरोनाको सन्त्रास बाक्लिँदै गएपछि सबैको नजर भारतसँग जोडिएको खुला सिमानामा पुग्यो, जसको निगरानी अपरिहार्य थियो । तर सीमा ‘सिल’ मा हतार गरेर आफ्नै जनताको नैसर्गिक अधिकार कुल्चिने काम भयो ।
चन्द्रकिशोर

कोरोना महामारीको संक्रमणबाट जोगिन नेपालको खुला सीमालाई निश्चित समयका लागि बन्द गरिएको छ । राष्ट्रिय सुरक्षामा अधिकतम महत्त्वको पाटो हो— सिमाना । नेपाल सरकारको प्रस्तावपछि दुवै देशका सरकार सीमा ‘सिल’ गर्न तत्पर भए । नेपाल–भारत सीमा ‘सील’ ले एउटा ऐतिहासिक मोडको संकेत दिएको छ ।

कोरोना क्रन्दनमाझ ‘सिल’ को दीर्घकालीन उद्देश्य र आवश्यकताबारे फराकिलो विमर्श हुन सकिएको छैन । तर एउटा ऐतिहासिक तथ्य के हो भने, यो ‘सिल’ विगतको भन्दा फरक र मौलिक छ । राष्ट्रिय सुरक्षाको अवधारणामा महामारी संक्रमण गाँसिएर सम्भवतः पहिलो पटक बोर्डर ‘सिल’ भएको हो । भारत आन्तरिक असुरक्षाको त्रासबाट प्रभावित छ भने नेपाल पनि आफ्नो सुरक्षार्थ असंलग्न रहन सक्दैन । भारत तीन साता लामो लकडाउनलाई सफल बनाउन लागिपरेको छ । यता नेपाल सरकार पनि लकडाउनका लागि जनसहभागिता र जनसमर्थन जुटाउन कसिएको छ । स्वास्थ्यका कारण यस्तो बन्द वा अरूबाट आफूलाई अलग राख्नु र एकान्तवासको खोजी वा प्रश्रय समकालीन विश्वकै निम्ति नयाँ हो । तत्कालका लागि महामारीको सबैभन्दा सहज र भरपर्दो उपचार लकडाउन नै मानिएको छ ।


नेपालभित्र नै एक ठाउँबाट अर्को ठाउँबीचको सम्पर्कविच्छेद मात्र होइन, जो जहाँ छन्, त्यहीँ एकान्तवासका लागि उत्प्रेरित गरिँदै छ । सामाजिक विच्छेद, व्यक्तिगत दूरी, स्वनजरबन्द, सेल्फ क्वारेन्टाइन जस्ता शब्दहरूले ध्यान समाजशास्त्र विकसित गर्दै छन् । कतिपय अवस्थामा सरकारले दबाब पनि दिएको छ, जसलाई बृहत्तर पक्षले जनहितकारी नै मानेको छ । कोरोनाको सन्त्रास बाक्लिँदै गएपछि सबैको नजर भारतसँग जोडिएको खुला सिमानामा पुग्यो जहाँ सहज रूपमा बहुसंख्यकको आवागमन हुँदै गरेको थियो । नेपालको आन्तरिक सुरक्षा प्रणालीलाई व्यवस्थित बनाए पनि खुला र सहज साँधमा निगरानी अपरिहार्य थियो । त्यो त हुनैपर्नै काम थियो । तर सीमा ‘सिल’ मा जसरी हतार गरियो, त्यहाँ आफ्नै जनताको नैसर्गिक अधिकार कुल्चिएको पाइयो । नेपाली नागरिक भनेका ती मात्र होइनन्, जो सरहदभित्र बस्दै आएका छन् । ती पनि हुन्, जो विभिन्न प्रयोजनले सरहदबाहिर छन्, तर आफ्नो मातृभूमि फर्किन चाहन्छन् । संकटका बेला जोकोही पनि आआफ्नै थातथलोमा जतिसक्दो चाँडो पुग्ने मनोदशामा हुन्छन् । यसरी फर्किन चाहनेहरूलाई हाम्रो सन्दर्भमा हवाई र स्थलमार्ग मात्रै सम्भव छ ।


हवाई मार्गबाट आउनेहरूका लागि पहिचान र परीक्षण तन्त्रको विकास त गरियो, तर खुला सीमा क्षेत्रमा त्यो हुन सकेन । यसले गर्दा आफ्नै मुलुक फर्किन चाहने नागरिकहरूले सरकारी तन्त्रबाटै अपमान, असुरक्षा र आक्षेप बेहोर्नुपर्‍यो । यहाँ सरकारी चूककै कारण विभेदको अवस्था देखियो । सिमानाबाहिरका खाँटी नेपाली नागरिकताप्राप्त नागरिकप्रतिको जिम्मेवारीबाट सरकार पन्छिन मिल्दैनथ्यो । आखिर भयो त्यही ।

नेपालसँग जोडिएका सीमा इलाकाहरू संक्रमणद्वार हुन् भनेर हल्ला फिँजाइयो । कसैकसैले त कर्फ्यु लगाउनुपर्नेमा बल गरे । यसरी कराउनेहरू तिनै थिए, जो जुनसुकै निहुँमा सीमा बन्द गर्न चाहन्छन् । काठमाडौंको संकीर्ण दोषी चस्मा फेरि उजागर भयो । जस्तोसुकै संवेदनशील क्षणमा यिनीहरू एकोहोरो रटानमा हुन्छन् र सबै समस्याको मूल खुला सीमालाई नै औंल्याउँछन् ।


सीमाञ्चलप्रतिको पूर्वाग्रह आफैंमा विभेद हो । सुरुमा खुला सीमालाई महामारीको जिम्मेवार ठहर्‍याइयो । महामारी सीमानाकाबाट छिरेकाहरूले निम्त्याउँंछन् भन्ने एउटा धारणा फिँजाइयो । सीमावर्ती क्षेत्रको संवेदनशीलतालाई लिएर जनस्वास्थ्य रणनीति पहिचान गर्न चूक भो, जसको मारमा भुइँतहका मान्छेहरू परे । कोरोना संकटलाई लिएर सीमावर्ती क्षेत्रमा सुनिश्चितता तथा संरक्षणमा केवल सरकारी संयन्त्र र सुरक्षा निकाय मात्र होइन, सबै नागरिकको समान दायित्व हुन्छ । निरन्तर चनाखो रहनुपर्ने विषय हो यो । ‘सिभिक सेन्स’ को पूर्वसर्त ‘सिभिक’ सुविधा र ‘सिभिक सिस्टम’ हो, जसका लागि शासनको ‘सेन्स’ जरुरी हुन्छ । निश्चित रूपमा कोरोना संक्रमण हवाई मार्गबाट आएकाहरूमा मात्र हुने जोखिम हो (जसरी अहिले दुई जनामा देखियो) भन्न मिल्दैन । यसलाई पनि सामान्यीकरण गर्न मिल्दैन । यो जहाँबाट पनि जताबाट पनि छिर्न सक्छन् । कुनै परिवार वा टोलकै संक्रमणको जोखिम बाहिरिए सरकारले त्यसलाई पूर्णतया ‘आइसोलेसन’ मा राखिदिन सक्छ । मूल कुरा हो, कोरोना बाहिरबाट संक्रमित भएर आउने जोकोहीबाट यहाँ फैलिन सक्छ । ती नेपाली वा गैरनेपाली नागरिक हुन सक्छन् । यसैले बाहिरबाट आउनेहरूको पहिचान, परीक्षण, हेरचाह र निगरानी जरुरी छ । यसका लागि सरकारी प्रयत्न फितलो देखियो ।


संक्रमणको आघातलाई रोक्न सकिँदैन, तर सुरुआतमै योजना र कारबाहीको मेल ठीकसँग गर्न पाए यसको असरलाई नियन्त्रण गर्न सकिन्छ । अहिलेको स्व–नजरबन्दले यसमा पक्कै सघाउ पुर्‍याउन सक्छ । भारतको स्थलमार्गबाट नेपाल छिर्नेहरू भारतमा श्रम–सीप बेच्नेहरू, व्यवसाय गर्नेहरू, अध्ययन गर्नेहरू वा रोजगारीका अन्य क्षेत्रमा संलग्नहरू त छँदै छन्, उपचार गराउन र तीर्थ गर्न जाने वा घुम्न जानेहरू पनि छन् । यसबाहेक अन्य सार्क मुलुकबाट भारतको स्थलमार्ग हुँदै आउनेहरू पनि छन् । बिनापर्याप्त गृहकार्य सीमा ‘सिल’ गर्दा कुनै नाकामा सामूहिक विरोध त कतै सरकारी प्रबन्धको सामूहिक अवज्ञा भयो । आफ्नै माटोमा आउन नेपालीहरूले संघर्ष गर्नुपर्ने अवस्था आइपुग्यो ।


सवा अर्बभन्दा बढी जनसंख्या भएको भारतले पहिलो पटक चैत ९ मा ‘जनता कर्फ्यु’ नाम दिएर लामो लकडाउनको सम्भाव्य परीक्षण गरिरहँदा भारतभित्रै एकदम काम ठप्प भैसकेको थिएन । यसले पनि ठूलो संख्यामा नेपालीहरू वारितिर अल्झिइराखे । सीमावर्ती राज्य बिहारले अन्य राज्यहरूबाट आफ्ना प्रदेशवासीलाई झिकाउन व्यवस्था गरेका विशेष ट्रेनहरू जब फर्केर पटना पुगे, बिहार लकडाउन भैसकेको थियो । तर बिहार सरकारले रेलवे स्टेसनमै स्वास्थ्य निगरानीको प्रबन्ध गरी स्पेसल बस सेवाबाट तिनीहरूलाई गन्तव्यमा पठायो । ती ट्रेनमा केकति नेपाली थिए र उनीहरूले नेपाल प्रवेश पाए कि पाएनन्, यसको जवाफ कसैसँग छैन । कहाँ कति नेपाली फसेका छन् ? तीन साता लामो लकडाउनलाई उनीहरू कसरी थेग्छन् ? नेपाली पक्षको तयारी के छ ? यसतर्फ सोच्न जरुरी छ ।


उत्तरतिरको हाम्रो सीमा चीनसँगका सन्धि र रेखांकनद्वारा निर्धारित छ । त्यसै गरी पूर्व, पश्चिम र दक्षिणमा भारतसँगको सीमा विभिन्न समयमा भएका सन्धि–सम्झौता र भारत स्वतन्त्र हुनुपूर्वको सीमा रेखांकन र दशगजाले छुट्याउँछन् । त्यस उप्रान्तको अवस्थामा दुवैतिरको संयुक्त प्राविधिक टोलीले परिष्कार गर्दै आएको छ । दशगजावारिपारि घना बस्ती छ । यस्तोमा सीमा ‘सिल’ कतिपय ठाउँमा व्यावहारिक हुँदैन ।


बाहिरतिर कोरोनाले सन्त्रास फैलाइराख्दा सीमाक्षेत्रमा निर्बाध धार्मिक–सांस्कृतिक भेलाहरू रोकिएनन् । यस पृष्ठभूमिले सीमाञ्चलमा समन्वयको आवश्यकता देखाउँछ । छिमेकी भारतीय राज्यहरूमा कोरोनाको प्रकोप फैलिए वा हाम्रैतिर कथंकदाचित् केही भैहाले परस्पर सहयोग, समन्वय र सहकार्यको खाँचो छ । यसका लागि अहिलेदेखि नै गृहकार्य हुन जरुरी देखियो । सीमावर्ती क्षेत्रमा समकक्षी सुरक्षा एवं प्रशासनिक समन्वय, जोडिएका पालिकाहरूबीचको संवाद, सीमावर्ती प्रदेशहरूमाझ सूचना र स्रोतको समन्वयलाई कसरी उपलब्धिमूलक बनाउने ? सोचौं । कोरोनाविरुद्धको लडाइँ आवेशले होइन, विवेकपूर्ण एवं न्यायसंगत बाटोबाट मात्र लड्न सकिन्छ । भारतीय बाटोबाट आउनेहरूलाई सुरक्षित तरिकाले घरसम्म पुर्‍याउने व्यवस्था मिलाउनु राज्यको जिम्मेवारी हो ।


रितु जायसवाल सीमावर्ती भारतीय राज्य बिहारस्थित सीतामढीको सिंहवाहिनी पञ्चायतकी मुखिया हुन् । तिनले आफ्नो पञ्चायत क्षेत्रभित्र भारतकै विभिन्न राज्यबाट वा नेपालबाट आइपुगेकाहरूको सूची तयार गरी जिल्ला प्रशासनसँगको समन्वयमा स्वास्थ्य परीक्षण एवं निगरानीको प्रबन्ध गरिन् । त्यस्तै आवश्यकता नेपालतिर पनि स्थानस्य तहबाट हुनुपर्ने हो । तर हामीतिर अझै अलमल भेटिन्छ । प्रत्येक नागरिकले आफैं कोसिस गर्ने हो ।


सीमाञ्चलमा सार्थक समन्वय गरेर नै कोरोनाको हाँकसँग जुध्न सकिन्छ । न छिमेकी बदल्न सकिन्छ, न त अहिले सीमाञ्चलको बसोबास नै फेर्न सकिन्छ, यो संकटलाई नेपाल वा भारत एक्लैले सीमावर्ती क्षेत्रमा जुध्न सक्दैन । अवधी भाषाका कवि रहिमले भनेका छन्— ‘मथत मथत माखन रहे, दही मही बिलगाय / रहिमन सोई मित है, भीर परे ठहराय ।’ अर्थात्, साँचो मित्रले विपत्मा साथ दिन्छ । यस्तो मित्रको के काम, जो विपत्का बेला छुट्टिन्छ । नेपाल–भारतको भूगोलले नै कुनै पनि विपत्सँग साझा जुध्नुपर्ने शिक्षा दिन्छ ।


हामीले आफ्नो राष्ट्रिय सुरक्षाको परिवेशलाई दृष्टिगत गर्दा राष्ट्रको भौगोलिक परिस्थितिलाई अवश्य नकार्न सक्दैनौं । तर यही भौगोलिक परिस्थिति सुरक्षा सुदृढीकरणका निम्ति कति उपयोगी हुन सक्छ भन्ने विमर्श आजको आवश्यकता हो । किनभने कोरोनाले यो र त्यो मुलुक भनेर चिन्दैन । आज राष्ट्रिय सुरक्षाको परिभाषा फराकिलो हुँदै आयो, जसमा महामारीसमेत गाँसियो । कूटनीति दोषी चस्मा लगाएर चल्दैन, सीमाञ्चलका अकाट्य अवसरहरूको उचित उपयोग र प्रवर्धनबाट सञ्चालित हुन्छ । सरकारलाई सीमाञ्चल समन्वयका लागि ध्यानाकर्षण गराउँदै यहीबीच हामीले आफू पनि र घर जोडिएको छिमेकी देशको नागरिकलाई पनि बचाउन समन्वय र सामञ्जस्यको विधि अपनाउनुको विकल्प छैन । प्रकाशित : चैत्र १३, २०७६ ०९:५०

ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

कोरोना भाष्य

यो भाइरस बिनापासपोर्ट, बिनाभिसा सर्वत्र दौडिरहेछ, उडिरहेछ । सबै बोर्डर पार गरिरहेको छ । संसारलाई यसले एक बनाएको छ । कुनै ट्रम्प, मोदी, बोरिस जोन्सन, पुटिनले खडा गरेको भौगोलिक सीमा वा भौतिक पर्खालले यसलाई छेक्न सकिराखेको छैन ।
पाकेका मात्रै आँप झार्ने सामान्य हावाहुरी हैन यो कोभिड–१९ । यो सबैलाई तहसनहस पार्ने प्रशान्त महासागरको टाइफुन (तुफान) वा अटलान्टिक महासागरमा चल्ने हरिकेन (चक्रवात) हो ।
प्रमोद मिश्र

कोरोना भाइरसले गर्दा मार्च १४ देखि स्वेच्छाले घरमै बसिरहेका छौं । मार्च ९ देखि मेरो विश्वविद्यालय ‘स्प्रिङ ब्रेक’ (वसन्त बिदा) मा थियो र त्यतिखेरै हार्वर्डले अनलाइनबाट दूर पठनपाठन गर्ने (रिमोट लर्निङ) को घोषणा गर्‍यो । साथै आफ्ना विद्यार्थीहरूलाई होस्टेल खाली गर्ने आदेश पनि दियो । त्यसपछि त के थियो, एकपछि अर्को सबै शिक्षण संस्थानले त्यसै गर्न थाले ।

हाम्रोले पनि गत सोमबार (मार्च १७) मा खुल्ने कक्षा एक साताका लागि स्थगित गरेर मार्च २३ देखि अनलाइन कक्षा थाल्ने घोषणा गर्‍यो । विश्वविद्यालयले अब उप्रान्त गर्मीसम्मका सबै कक्षा अनलाइनबाटै हुने सूचना पनि दियो । हामी कम्मर कसेर अब दूरगामी तयारीमा लागेका छौं ।

सर्वत्र त्रासको वातावरण छ यहाँ । अन्योल छ । सुरुसुरुमा लस्याङफस्याङ अनि पश्चिमेली समाजको खुकुलोपनप्रति मोहले गर्दा कदम चालिएन, पछि बिस्तारै सर्वत्र कडा नियम लागू गरिँदै छ । नेपालबाट आएका आफन्तको मार्च ११ मा फर्किने टिकट थियो । फर्किन पाउँदैनन् कि भन्ने भयो, किनभने कतारले नेपाल र भारतसहित कैयौं मुलुकबाट मानिसको आवागमनमा रोक लगाइसकेको थियो । कतार एयरलाइन्सको फोन पनि जाम, उठ्दै नउठ्ने । त्यसैले मार्च ९ मा यहाँको ओहेयर एयरपोर्ट गयौं, कतार एयरलाइन्सलाई सोध्न । डेस्क म्यानेजरले भन्यो, ‘आजका दिनसम्म त यहाँबाट यात्रु गई नै राखेका छन्, धेरथोर । पर्सि ११ तारिखमा के हुन्छ, यसै भन्न सकिन्न । आजको भोलि स्थिति फेरिइराखेको छ ।’ जे होस्, बिनाबाधा ११ तारिखमा आफन्त नेपाल फर्के । नत्र यहीँ फस्लान् भन्ने चिन्ता थियो ।

मोरङमा बस्ने बहिनीको फोन आको आयै छ । राजवंशी भाषामा बहिनी सोध्छे, ‘की छुगु, दादा ? खबर सभे ठीके छुगुने ?’ ‘सबै ठीकै छ’ भन्छु, दुई शब्दमा र कुरा सिद्ध्याउँछु । दिमाग आपत्कालीन मोडमा भएकाले बढी कुरै गर्न मन लाग्दैन । बिहावारी, गाउँसमाजबारे सोध्न मन लाग्दैन । ‘विश्वव्यापीकरण, भूमण्डलीकरण’ जस्ता ठूलठूला शब्द एक त बहिनीले बुझ्दिन, अर्को बेलीविस्तार लगाएँ भने झन् डराउँछे भन्ने हुन्छ । तर सतर्क रहन एकदुई शब्द भने भन्छु, किनभने त्यता गाउँमा पनि त यो महामारी आउँदै होला ।

उपभोग्य वस्तुको आपूर्तिको विविधता र पर्याप्तता ल्याएकाले अमेरिकी पुँजीवाद संसारमा प्रसिद्ध थियो । यही यसको श्रेष्ठताको परिचायक थियो, अरू व्यवस्थाका तुलनामा । साम्यवादविरुद्ध शीतयुद्ध यसले यही प्रसिद्धिले गर्दा पनि जितेको थियो । तीन दशकको अमेरिका बसाइमा यहाँ कहिल्यै पसलमा कुनै कुराको अभाव भएको मलाई थाहा छैन । तर अहिले थोक र खुद्रा डिपार्टमेन्ट स्टोर दुवैमा सरसफाइ गर्ने अल्कोहल, हात धुने झोल साबुन, चामल, अन्डा र पिउने बोतल पानीको समेत हाहाकार छ । मास्कको के कुरा गर्नु, पसलमा ल्याउनेबित्तिकै एकै छिनमा चट हुन्छ । तीनतीनपल्ट गएँ, तर खाली हात फर्किनुपर्‍यो । सोध्दा, एकाबिहानै आउन भन्यो तर लामै लाइनमा बस्नुपर्छ पनि भन्यो । छेउछाउमा नभेटेर पटेल ब्रदर्स भन्ने गुजराती पसल गएँ, बीस माइल पर । त्यहाँ त सबै थोक पाइने रहेछ । हामी दक्षिण एसियालीहरूलाई भाग्यमाथि भरोसा भएकाले हो कि । भाग्यमा छ भने सबै हुन्छ, नत्र सबै बिग्रन्छ भन्ने भएर होला, किनमेल गर्न गएका ग्राहक ढुक्क देखिन्थे र तिनका कार्ट पनि खालीखाली नै थिए ।

अभावले तर्सेको म, मेरो पालो कार्टभरि रसदपानी (रासनपानी वा खाद्यसामग्री) हालें । उसिना, ‘हिमालयको फेदीमा फलेको’ बासमती (कहिलेकाहीँ त मोरङको मेरै खेतमा फलेको त हैन जस्तो पनि लाग्छ, त्यस्तो लेखेको देख्दा), दक्षिण भारतीय ठूलगेडी चामल, लट्टा पर्ने थाई चामल, मुसुरी, मुङ, चना, रहर दालका पोका, घिउ, भुजिया गरी अनेक थोक हालें । पछि डिटोल पनि लिऊँ कि जस्तो लाग्यो, तर फेरि यसले कोरोना भाइरस मार्ला कि नमार्ला भन्ने भयो र लिइनँ ।

सबैतिर समाचारमा त्रास र आपत्कालको वातावरणले आफू पनि अलि भयाक्रान्त भएको लाग्छ । आखिर बीस–पच्चीसको लक्काजवान त रहिनँ अब । तर वुहानमा कोरोनाबारे पहिलो पोल खोल्ने डाक्टर ली चौंतीसवर्षे जवान थिए । कोभिड–१९ ले तिनलाई पनि छाडेन, लग्यो । तसर्थ पाकेका मात्रै आँप झार्ने सामान्य हावाहुरी हैन यो कोभिड–१९ । यो सबैलाई तहसनहस पार्ने प्रशान्त महासागरको टाइफुन (त्फुान) वा अटलान्टिक महासागरमा चल्ने हरिकेन (चक्रवात) हो । तर तन्नेरी हार्मोनले मातेका अमेरिकी युवायुवतीले त टेरपुच्छर लाएनन्, सुरुसुरुमा । सधैंझैं सहरका सडकपेटीमा रसरङ्ग गरिरहे । तर अब कडाइ हुँदै छ । १०० देखि ५० पछि १० जनामा भेला हुने निर्देशन झर्‍यो । क्यालिफोर्नियाको सन फ्रान्सिस्को क्षेत्रमा त ‘सेल्टर इन प्लेस’ भन्ने कर्फ्यु जस्तै नियम लागू भएको छ । त्यहाँ र न्युयोर्क राज्यमा घरमै बस्ने आदेश दिइएको छ । दवाई, अत्यावश्यक खाद्य सामग्री किनमेल गर्नबाहेक कोही घरबाहिर निस्किन पाउँदैनन् । हामी बस्ने इलिनोयका गभर्नरले मार्च २१ शनिबारदेखि पूरै राज्यमा लागू हुने गरी ‘स्टे होम’ वा ‘सेल्टर इन प्लेस’ आदेश जारी गरेका छन् ।

नव कोरोना भाइरसले ल्याएको कोभिड–१९ वैश्विक महामारी गजब विरोधाभासले भरिएको छ । र साथै यसले अनेक विरोधाभासलाई पनि उजागर गरेको छ । छरछिमेक, सहर, मुलुक र विश्व एकसाथ यसको घेरामा परेका छन् । ‘हामी यसमा सबै सँगै छौं’ (वी आर अल इन इट टुगेदर) भन्ने आँट र सामूहिकताको आभास दिने वाक्य संवाद र सञ्चारमा जताततै सुनिन्छ । यो राष्ट्रवाद–राष्ट्रवाद बीचको दुस्मनीमाझ वसुधैव कुटुम्बकम् भन्न बाध्य गराउने घटना जस्तो पनि लाग्छ । तर यस भाइरसले पतिलाई मर्ने बेलामा समेत पत्नी भेट्न दिएको छैन । अरूको र अरू बेलाको के कुरा गर्ने, समाचार अनुसार इटलीमा पचासौं वर्ष सँगै गुजारेका दम्पती सदाका लागि छुट्टिएका छन्, बिदावारी नलिईकन । पत्नी र शक्तिसम्पन्न छोराहरू घरमा अलग्गिएर बस्न बाध्य छन्, उता घरमूली पिता/पति अस्पतालमा एक्लै प्राण त्याग्न बाध्य छन् । मृत्युपछि पनि मलामी जाने कोही हुँदैन । छोराले एक्लै अन्तिम माटो दिनुपर्ने भएको छ त्यो इटलीमा, जहाँ जन्म, विवाह, मरण जस्ता सामाजिक समारोहमा परिवार र नाताकुटुम्बको उपस्थिति अनिवार्य हुन्छ । ‘फ्यामिली’ शब्दले त्यहाँ परिवार पनि जनाउँछ र माफिया ग्याङ पनि, जहाँ एकअर्काका लागि मानिस मरिमेट्न तयार हुन्छन् ।

यो भाइरस बिनापासपोर्ट, बिनाभिसा सर्वत्र दौडिरहेछ, उडिरहेछ । सबै बोर्डर पार गरिरहेको छ । संसारलाई यसले एक बनाएको छ । कुनै ट्रम्प, मोदी, बोरिस जोन्सन, पुटिनले खडा गरेको भौगोलिक सीमा वा भौतिक पर्खालले यसलाई छेक्न सकिराखेको छैन । तर यसले राष्ट्रवादको चर्को नारा नलगाईकनै सीमानाका बन्द गराइराखेको छ— भारत–नेपाल, क्यानाडा–अमेरिका, ईयु–ईयु, प्रदेश–प्रदेश, सहर–सहर जस्ता खुला आवतजावत नाका–बोर्डरसमेत फटाफट बन्द भएका छन् । त्यति मात्रै कहाँ हो र, सेल्फ क्वारेन्टाइन (स्व–संगरोध), सेल्फ आइसोलेसन (आफूलाई आफैंले एक्ल्याउने), सोसल डिस्टेन्सिङ (समाजबाट अलग बस्ने) जस्ता असामाजिक अवधारणा र अभिव्यक्ति वाञ्छनीय र बाध्यकारी भएका छन् । अभिवादनस्वरूप अँगालो मार्ने, औपचारिक म्वाइँ खाने पश्चिमा समाजमा यसले कुहिनो जोडाउन र स्वास्थ्यवर्धक योग जस्तै नमस्ते भन्न बाध्य पारेको छ । र कतिपय हिन्दुहरूलाई फोकटको सेखी बघार्ने मौका पनि दिएको छ । फेरि, नमस्ते नेपालको हो कि भारतको भन्ने झमेला खडा गर्ने मौका पनि दिएको छ यसले ।

तर यस भाइरसले पश्चिमा पूर्वाग्रहपूर्ण संकीर्णतालाई पनि जन्म दियो । ट्रम्पले यसलाई ‘चाइनिज भाइरस’ भने । ‘फरेन अफेयर्स’ पत्रिकाले यसलाई ‘वुहान भाइरस’ भन्यो । बेलायत लगायतका मुलुकमा चिनियाँ जस्तो देखिने मानिसमाथि कुटपिट र गालीगलौज भयो । यहाँसम्म कि, इजरायलमा भारतको उत्तरपूर्व राज्यको यहुदीमाथि यहुदीले नै अनुहारका आधारमा दुर्व्यवहार गरे ।

यो प्यानडेमिक (वैश्विक महामारी) भूमण्डलीकृत विश्व र यसले पैदा गरेको प्राविधिक प्रगतिको सहोदर सन्तान हो । यसको द्रुत गति र यसबारे फैलिने द्रुततम समाचार दुवै यसका उत्पादन हुन् । तैपनि यसले फास्ट र छरितो विश्वलाई मुढेखुट्टा (फ्लाट–फुटेड) पारेको छ । युरोप र अमेरिका हेरिरहे, यो फैलिसक्यो । उता औपनिवेशिक इतिहासमा ‘अल्छी’ मा गनिने एसियाका हङकङ, सिंगापुर, ताइवान र चीनले सुरुको केही ढाकछोपपछि द्रुतगतिका साथ यसलाई नियन्त्रण गरे । सामाजिक सञ्जालमा, अरू मिडियामार्फत यसबारे समाचार तुरुन्तातुरुन्तै आगोसरि विश्वभरि फैलियो । तर स्वतन्त्रता रुचाउने पश्चिमा मुलुकमा मानिस, खास गरी युवाले यसको वास्तै गरेनन् । यस भाइरसले बेबीबुमर र मिलेनियल सन्तति, अथवा भनौं, शीतयुद्ध पुस्ता र ९/११ पुस्ताबीचको दृष्टिकोणमा भएको खाल्डोलाई पनि उजागर गरेको छ । किनभने यस रोगले मर्ने बढी वृद्ध हुन्छन् जो बेबीबुमर पुस्ताका छन्, तर जानेर पनि युवाले आफूलाई अजम्बरी ठानेर बेवास्ता गरे ।

कोरोना भाइरसले चिकित्सा क्षेत्रमा विश्वको सबैभन्दा अगुवा मुलुक अमेरिकाको अति विकसित र खर्चिलो चिकित्सा व्यवस्थाको खोक्रोपनलाई पनि उदांगो पारेको छ । अर्कातर्फ, विश्वको सबभन्दा ठूलो प्रजातन्त्र भारतमा गौमूत्र सर्बत जस्तै पान गरेर कोरोना भाइरसलाई जित्न सकिन्छ भन्ने हिन्दुहरूको अन्धविश्वासलाई पनि दुनियाँसामु नंग्याएको छ । गौमूत्रले पनि हैन, अर्बौंको खर्चले पनि हैन, सामान्य वैज्ञानिक सुझबुझ र सतर्कताले खोप र एन्टीभाइरल दवाई बनाएर मात्र यसको रोकथाम र निदान गर्न सकिन्छ भन्ने कुरा पनि यसले प्रस्ट पारेको छ ।
यस भाइरसले एकातिर उपभोक्ता पुँजीवादको मुसादौडमा लागेका मुलुकहरूका मानिसलाई घरपरिवारमा समय बिताउने मौका दिएको छ भने, अर्कातिर यस्तो बाध्यकारी सुनौलो अवसरमा एक्लोपन, त्रास, चिन्ता, एकै ठाउँमा नमिल्ने परिवारका सदस्यसँग दिनरात बिताउँदा हुने तनाव र साँघुरो ठाउँमा बस्नुपर्ने बाध्यताले गर्दा मानिसलाई क्लोस्ट्रोफोबियाले र डिप्रेसनले पनि घेर्ने सम्भावना उत्तिकै छ ।

यो भाइरस वास्तवमा जैविक घटना भएकाले यसलाई वैज्ञानिक रूपमा लिनुपर्ने हो, तर यसले षड्यन्त्र सिद्धान्तलाई पनि त्यत्तिकै जन्म दिएको छ । जस्तै पढेलेखेकाको मुखबाट पनि मैले सुनेको छु, ‘यो भाइरस चीनको बेल्ट एन्ड रोडकै एउटा पाटो हो, जसमार्फत चीन विश्वमा हैकम जमाउन चाहन्छ ।’ यसले के विरोधाभास देखाउँछ भने वैज्ञानिक हिसाबले विश्वले जति नै विकास गरे पनि अन्धविश्वास र षड्यन्त्र सिद्धान्त हत्तपत्त हराउनेवाला छैन । साथै कोभिड–१९ महामारी एउटा जैविक घटना मात्र होइन, यो भूराजनीतिक र सामाजिक–मनोवैज्ञानिक घटना पनि हो । यो महामारी सिद्धिइसक्दासम्म हजारौंहजार मानिसको ज्यान जानुका साथै अनेक व्याख्या र भाष्य खडा हुनेछन् । तर यो छिटै सिद्धियोस् र विश्वका मानिसले सामान्य जीवन फिर्ता पाऊन् । विज्ञान, विवेक र वसुधैव कुटुम्बकम्को भावना र धारणाले जितोस् ।

-मिश्र संयुक्त राज्य अमेरिकाको लुइस विश्वविद्यालयमा अंग्रेजीका विभागीय अध्यक्ष हुन् ।

प्रकाशित : चैत्र १३, २०७६ ०९:३८
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
×