काठमाडौँ — बर्खामै पानी नपर्दा खडेरी परेपछि ढिलो गरी रोपिएको धान बाली पाकेर भित्र्याउन ठिक्क पारेका बेलामा झरी परेपछि किसान चिन्तामा परेका छन् । कतिपयको काटिसकेको निहिन खेतमै डुबेको छ । धान रोप्ने बेला खडेरी खेपेका किसानलाई धान थन्क्याउने बेला सोमबारदेखि परेको बेमौसमी वर्षाले दुःख दिएको हो ।

शनिबार बिहानदेखि वर्षा थामिएपछि भिजेको निहिन सुकाउन र पानीले ढालेको धान स्याहार्न किसानलाई यतिबेला भ्याइनभ्याई छ । 

६ महिनादेखिको मिहिनेत वर्षाले तीन दिनमै नष्ट गरिदिएको भन्दै चन्दननाथ–८ धरालबाडाका जयकृष्ण धरालाले दिग्दारी पोखे । लामो झरीका कारण शुक्रबारसम्म धानखेत पोखरी जस्तै भएका थिए । ‘काटेको धान खेतमै भिजिरहेको छ । न दाना काम लाग्ने देखिन्छ, न पराल नै,’ मन्नु परियारले चिन्ता व्यक्त गरिन् ।

केही किसानले पानीले ढालेको धान पालले छोपेर राखेका छन् । केहीले डाँठसहित नै धानलाई घर पुर्‍याएका छन् । केहीले खेतमै लहरा बनाएर राखेका छन् । केही किसान भने काटेर खेतमै सुकाउन राखेको निहिनलाई वर्षाको पानीले भिजाउन थालेपछि खाली ठाउँमा कुनिउँ लगाएर त्रिपाल र बोराले छोप्न हतारिँदै थिए । खेत सबै जलमग्न भएपछि कुनिउँ लगाउने ठाउँकै समस्या परिरहेको किसानको गुनासो थियो ।

जिल्ला कृषि विकास कार्यालयका अनुसार जुम्लाका आठ स्थानीय तहमध्ये पाँच पालिकाका किसानले धानबाली भित्र्याइसकेका थिए । तातोपानी र हिमा गाउँपालिका तथा चन्दननाथ नगरपालिकाका केही वडाका किसानले भने धान भित्र्याइसकेका थिएनन् । कुल २ हजार ८ सय ९० हेक्टरमा रोपिएको धानमध्ये २० प्रतिशत खेतमै भिजेको कृषि कार्यालयले जनाएको छ ।

सातासम्म पनि धान सुक्ने अवस्था नभएमा दाना उम्रने र बाला तथा पराल खेतमै कुहिएर खेर जानेमा किसान चिन्तित छन् । जुम्लामा कालीमार्सी, उन्नत जातमा लेकाली १ र लेकाली ३, चन्दननाथ १ र चन्दननाथ ३ जातको धान रोपिने गरेको छ ।

महोत्तरीको बर्दिबास–१२ का अवदकिशोर महतोले वार्षिक ७५ हजार रुपैयाँमा दुई बिघा जग्गा भाडामा लिएर खेती गर्दै आएका थिए । यस पटक भने उनी पनि धानबाली भित्र्याउनुअघि नै झरी परिदिएपछि ११ जनाको परिवारले वर्ष दिन खाने धान नष्ट हुने भएपछि चिन्तित छन् । ‘धान रोप्ने बेलामा पानी नपरेपछि एक महिना ढिलो भएको थियो । अहिले भित्र्याउन ठिक्क पारेको बाली पानी परेर बर्बाद पार्‍यो,’ उनले भने, ‘झन्डै एक बिघा जग्गाको धान एकै पटक काटेको थिएँ, अब खेतमै उम्रिने चिन्ता छ ।’

सबै धान कुहिने चिन्ताका कारण आफू तीन दिनदेखि सुत्न नसकेको महतोले बताए । बर्सेनि २ सय क्विन्टल धान उत्पादन गर्दै आएका उनले खडेरी परेपछि यस वर्षको धान साउनमा मात्र रोप्न पाएका थिए । ‘एकातिर ढिलो रोपेर धान कम फलेको चिन्ता त छँदै थियो, अर्कोतर्फ धान भित्र्याउने बेला पानी परेर केही बाँकी राखेन,’ महतोले भने । 

औरही नगरपालिका–१ की नैनीकुमारी पनि अधियाँमा कमाएको १० कट्ठा खेतको धान काटेकै बेला पानी परेपछि बिलखबन्दमा परेकी छन् । उत्पादनको आधा हिस्सा धान बटैया बुझाएर आफ्नो भागमा पर्ने आधाले वर्ष दिनको जोहो गर्ने उनी अहिले आकाश हेर्दै पानी रोकिने आसमा बसेकी छन् ।

मध्यबर्खाको समय मधेशमा परेको खडेरीले प्रदेशका विभिन्न ठाउँमा खानेपानीसमेत दमकलबाट वितरण गरिएको थियो । मध्यबर्खामा नै मनसुन निष्क्रिय हुँदा सरकारले मधेशलाई सुक्खाग्रस्त क्षेत्र घोषणा गरेको थियो । तराईमा असार बितिसक्दा पनि किसानले धान रोप्नै पाएका थिएनन् । 

जल तथा मौसम विज्ञान विभागका अनुसार सरदरभन्दा आठ दिन ढिलो गरी २४ असोजमा मौसम नेपालबाट बाहिरिएको थियो । मनसुन बाहिरिएको एक महिना नपुग्दै बर्खाको झल्को दिने गरी देशभर वर्षा भयो । महोत्तरीमा मात्र यस वर्ष खडेरीका कारण धान खेतीयोग्य जमिनको करिब एक चौथाइ खेतमा रोपाइँ हुन पाएको थिएन । कृषि ज्ञान केन्द्रका अनुसार महोत्तरीमा यस वर्ष ३० हजार १ सय ३७ हेक्टर जग्गामा मात्रै रोपाइँ भएको थियो । जुन विगत वर्षको तुलनामा एक चौथाइले कम हो । 

यस वर्ष जिल्लाको धान खेती हुने क्षेत्रफलको ७५.३५ प्रतिशत क्षेत्रमा मात्रै धान रोपाइँ भएको ज्ञान केन्द्र महोत्तरीका प्रमुख देवानन्द राय यादवले जानकारी दिए । 

झन्डै ७० हजार हेक्टर खेतीयोग्य जग्गा रहेको महोत्तरीमा लगभग ३४ हजार हेक्टरमा मात्रै सिँचाइ सुविधा छ । ३६ हजार हेक्टर जग्गामा अकासेपानीको भरमा पर्नुपर्ने बाध्यताका कारण धान रोप्ने समयमा पानी नपरेपछि रोपाइँ घटेको थियो । असार–साउनमा खडेरीले खानेपानीको समेत हाहाकार भएपछि सिँचाइ अभावमा किसानले समयमा धान रोप्न नपाएको ज्ञान केन्द्रका प्रमुख यादवले बताए । 

४० वर्षदेखि खेतीकिसानी गरिरहेका अवदकिशोर पछिल्ला वर्ष रोप्ने बेलामा पानी नआउने र स्याहार्ने बेला पानी परेर बिगारिदिने भइरहेको बताउँछन् । एक क्विन्टलको ४ हजार रुपैयाँ हाराहारीले बिक्री हुने धान पानी नरोकिए आफ्नो परिवारमै खान पनि नपुग्ने हो कि भन्ने चिन्ता लाग्न थालेको महतोले बताए । ‘यसपालि कति धान भित्र्याउन पाइने हो थाहा छैन,’ उनले थपे, ‘केही धान काटेकै छैन, काटेको पनि पानीबाट जोगाउन मुस्किल छ ।’ 

खेतमै डुब्यो निहिन 

निरन्तरको वर्षाले रामेछापका किसान महिनौंको परिश्रम खेर जाने चिन्तामा छन् । यस वर्ष रामेछापमा कात्तिक पहिलो सातादेखि नै धान पाक्न सुरु भएको थियो । सोमबारदेखि मौसम बिग्रिन थाले पनि धेरै किसानले पानी नपर्ने ठानेर धमाधम धान काटेर खेतमै सुकाउन निहिन फिँजाएर राखेका थिए, तर बुधबारदेखि सुरु भएको निरन्तरको वर्षाले सबै निहिन भिजाएको छ । 

मन्थली नगरपालिका–६ कुनौरीका गोपाल माझीले यस पटक राम्रै धान फले पनि थन्काउने बेला पानी परेर नोक्सानी व्यहोर्नुपरेको बताए । ‘धान थन्क्याउने बेलामै बेमौसमी झरीले सबै मिहिनेत खेर गएको छ,’ माझीले भने, ‘यो वर्ष बोक्से र कुनौरीको बगर फाँटमा राम्रै धान फलेको थियो । बोक्से फाँटको धान त थन्क्याइसकेका थिए, बगर फाँटमा काटेको भोलिपल्टदेखि नै झरी परेर पूरै डुबाएको छ ।’

चार दिनदेखि निरन्तर परेको झरीका कारण काटेको धान पानीमा डुबेर उम्रने अवस्थामा पुगेको मन्थली नगरपालिका–७ का सुरज श्रेष्ठले सुनाए । भने, ‘यो बेलामा झरी पर्छ भन्ने कल्पना पनि गरेका थिएनौं । चार दिनदेखि पानी रोकिएको छैन ।’ उनले निहिन खेतमै डुबेको मात्र नभई काट्न बाँकी धानलाई पनि वर्षाले ढालेको बताए । 

मुख्यबाली धान भित्र्याउने चटारोमा रहेका किसानलाई हालको बेमौसमी वर्षाले समस्या बनाएको मन्थली नगरपालिका कृषि विकास उपशाखाका सहायक कृषि अर्थविज्ञ योवनकुमार सुनुवारले बताए । ‘मौसमसम्बन्धी सूचना नियमित रूपमा पछ्याउने किसानले धान जोगाउन सके,’ उनले थपे, ‘तर जानकारी नपाएका किसानको धान वर्षाले क्षति पुर्‍याएको छ ।’

कृषि विकास कार्यालय रामेछापका अनुसार जिल्लामा दुई नगरपालिका र ६ गाउँपालिकामा ७ हजार ८ सय ५९ हेक्टर धान खेत छ । यो वर्ष ७ हजार २ सय हेक्टरभन्दा बढी जग्गामा रोपाइँ गरिएको थियो । गत वर्ष रामेछापमा करिब २० हजार १५ मेट्रिक टन धान उत्पादन भएको कृषि विकास कार्यालयको तथ्यांक छ ।

काटेर थन्काउन ठिक्क पारिएको धान खेतमै भिजेपछि सल्यानका किसान पनि तनावमा छन् । झरीमा भिजेको धान सुकाउन किसानलाई हम्मेहम्मे परेको छ । सल्यानमा धान उत्पादन हुने झन्डै ७ हजार हेक्टर क्षेत्रफलमध्ये आधाजसोको धान भित्र्याउन बाँकी नै थियो । अहिले पनि शारदा नदी किनार, बाग्चौर, बन्गाड कुपिन्डे नगरपालिका, त्रिवेणी, कालिमाटी, सिद्धकुमाख, कुमाख, दार्मा गाउँपालिकाको खहरेखोला आसपासका खेतमा पाकेको धान काटेर सुकाएको अवस्थामा भिजेको छ ।

तिहार मनाएर फुर्सदमा धान भित्र्याउन लागेका बेला वर्षाले खेतमै भिजेको कालीमाटी गाउँपालिकाका दीपक भण्डारीले बताए । कालीमाटीको टोटके, चापी, चंखेली, स्यांकु जिउला, सिमलचोक, ढोरनीलगायत क्षेत्रमा काटेर सुकाएको निहिन भिजेको मात्र छैन, कतिपय स्थानमा खेतमै डुबेको छ । 

शारदा नगरपालिका–९ का भीमबहादुर नेपालीले काटेर सुकाएको धान २४ घण्टासम्म खेतमै भिजेपछि अहिले सुकाउन धौ–धौ परेको बताए । भने, ‘हिजोआज मेसिन लगाएर धान झाट्ने गर्छन् । हामी पनि मेसिन कुरेर बसेका थियौं । तर मेसिन ल्याउन नपाउँदै पानी परेपछि भित्र्याउनै पाएनौं ।’

कृषि विकास कार्यालय सल्यानका प्रमुख महेश आचार्यले सिँचाइ नलाग्ने खेतमा ढिलो पाकेको धान पानीले भिजे पनि खासै क्षति नहुने बताए । धेरै किसानले हाइब्रिड जातको धान लगाउँदै आएकाले एक दिनको पानीले भिज्दैमा केही असर नपर्ने उनी बताउँछन् । सल्यानको ७ हजार हेक्टरबाट २८ हजार मेट्रिक टन धान उत्पादन हुने गरेको छ ।

कपिलवस्तुमा यस वर्ष ६२ हजार ९ सय ७ हेक्टर खेतमा धान लगाइएकोमा २५ प्रतिशत मात्र धान काटिएको कृषि ज्ञान केन्द्र प्रमुख घनश्याम चौधरीले बताए । उत्तरी क्षेत्रमा प्रायः काटिसकिए पनि दक्षिणी क्षेत्रको अधिकांश खेतको धान काट्न बाँकी हुँदै झरी परेको हो । खेतमै काटेर छाडिएको धान र खेतमा ढलेर डुबेका धानलाई वर्षाले क्षति पुर्‍याएको चौधरीले बताए ।