काठमाडौँ — ब्रिटिस आर्मीको जागिरे बनेर आर्थिक र सामाजिक हैसियत उकास्ने सोचमा लागिपर्ने हजारौं युवामध्येका एक हुन् काठमाडौंका प्रकाश । इन्टेक–२०२४ को तयारीमा जुटिरहेका उनले पहिलो पटक ब्रिटिस आर्मीको तयारी गर्दैगर्दा कोभिड–१९ को दोस्रो लहर फैलियो ।

ब्रिटिस आर्मी मुख्यालयले १९ वर्षदेखि २१ वर्षकालाई मात्र भर्ती लिने भयो । जसले गर्दा उनीजस्ता १८ वर्ष नकटेका युवाले भर्तीका लागि प्रतिस्पर्धा गर्न पाएनन् । 

‘इन्टेक–२०२३ मा भिड्न त पाएँ, तर प्रतिस्पर्धामा पछाडि परें,’ उनले भने । जसरी पनि आफू ब्रिटिस आर्मी बन्ने उद्देश्य राखेर तयारीमा जुटेको उनको भनाइ छ । ‘ब्रिटिस आर्मी बन्न पाउनु हामी युवाका लागि उत्तम अवसर हो । पुर्खाले सुरु गरेको ऐतिहासिक पेसासँगै यसले दिगो आर्थिक उन्नति पनि हुन्छ,’ उनले भने । प्रकाशमात्र होइन, हाल देशभरका हजारौं युवा ब्रिटिस आर्मीसँगै सिंगापुर पुलिस फोर्स र भारतीय आर्मी ताकिरहेका छन् । त्यसका लागि उनीहरूले विभिन्न तालिम केन्द्र तथा इन्स्टिच्युटमा शारीरिक, शैक्षिक, मानसिक तथा तन्दरुस्तीसम्बन्धी कक्षा लिइरहेका छन् । 

‘आयो गोर्खाली’ भन्नासाथ कम्ब्याट पोसाक, ब्यारेट (टोपी), बुटजुत्ता, अनुहारमा हरियो–फुस्रो क्यामोक्रिम दलेर हातमा सिरुपाते खुकुरी वा राइफल नचाउँदै गरेका जोसिला युवाको हुंकार हरेक कोहीको मानसपटलमा आउँछ । हो, यही हुन्कारको इतिहास २०७ वर्षदेखि निरन्तर छ । नेपाली युवाहरू ब्रिटिस गोर्खा भर्ती लाग्नेक्रम सन् १८१६ देखि सुरु भएको हो । त्यसयता यो निरन्तर जारी छ । यसवर्ष अर्थात् ‘इन्टेक–२०२३’ मा ब्रिटिस गोर्खाका लागि छनोट भएका २ सय ४ जना बेलायत पुगिसकेका छन् । सिंगापुर पुलिस फोर्समा भर्ती लागेका १ सय ४४ जना फागुन २० गते पल्टनघर छिरेका छन् ।

ब्रिटिस गोर्खा भर्ती भएका एक सिपाहीले मासिक न्यूनतम १५ सय पाउन्ड तलब पाउँछन् । तीन वर्ष सेवा गरेपछि ब्रिटिस नागरिकताका लागि आवेदन दिन र ब्रिटिस पासपोर्ट लिन पाउँछन् । त्यसका साथै श्रीमतीलाई बेलायत लिएर जान पाउँछन् । पहिले १५ वर्ष सेवा गरेकाले पेन्सन पाउँथे । तर अहिले २२ वर्ष सेवा गर्न सक्छन् । पेन्सन भने पाउँदैनन् तर ब्रिटिस नागरिकसरह न्यूनतम सेवा पाउँछन् । उमेर ६८ वर्ष पुगेपछि मात्र निवृत्तिभत्ता पाउँछन् । 

कोभिड महामारी फैलिएयता बेलायतले भने गोर्खा भर्तीको संख्या भने घटाएको छ । त्यसका साथै, बेलायतीले ३२ वर्ष ११ महिनाको उमेरसम्म भर्ती हुन पाउँछन् भने जुन गोर्खालीका लागि २१ वर्षको सीमा अवधि तोकिएको छ । न्यूनतम तीन वर्ष सेवा गरेपछि बेलायती पल्टन (गोरा पल्टन) मा रूपान्तरण हुन सक्छन् । गोरा पल्टनमा २४ वर्ष सेवा गर्न मात्र होइन, सेवासुविधा र प्रमोसनको मौका बढी हुन्छ । ‘गोर्खालीबाट गोरा पल्टनमा रूपान्तरण भएर पच्चिसौं वर्ष सेवा गर्दै छु,’ भीमल राई भन्छन्, ‘अझै चार वर्ष काम गर्न पाउँछु । बीचमा छोड्न पनि सक्छु । यो हामी गोर्खालीका निम्ति अवसर हो ।’

उता सिंगापुर पुलिस फोर्समा भर्ती हुनेले भने मासिक एक लाख रुपैयाँ तलब पाउँछन् । पेन्सनको व्यवस्था छ । तीन वर्ष सेवा गरेपछि श्रीमती लैजान पाइन्छ । तर श्रीमती वा हुर्केका छोराछोरीले काम गर्न भने पाउँदैनन् । यसैगरी, भारतीय सेनाको गोर्खाली पल्टनमा १८ देखि २१ वर्ष उमेर समूह भर्ती हुन पाउँछन् । एक सिपाहीले मासिक ३५ हजार रुपैयाँ तलब पाउँछन् । न्यूनतम् १७ वर्ष सेवा गरेपछि पूरा पेन्सन लिन पाउँछन् । प्रमोसन भएको खण्डमा अधिकतम ५७ वर्ष उमेरसम्म सेवा गर्न सक्छन् । 

अध्यता तथा पत्रकार राजकुमार दिक्पालका अनुसार पहिलो लाहुरे भूपालसिंह थापा र अर्जुनसिंह थापा थिए । ‘इतिहासमा बलभद्र कुँवरलाई लाहुर लागेका पहिलो व्यक्ति भनेर चर्चा गरिएको पाइन्छ,’ दिक्पालले भने, ‘त्यो होइन, अमरिसिंह थापाका छोरा भूपालसिंह र अर्जुनसिं थापा पहिलो लाहुरे थिए ।’ बहादुरीको तक्मा भिक्टोरिया क्रसको सम्मान पाउने १३ जना गोर्खाहरूको इतिहास स्मरणीय छ । भारत बेलायती उपनिवेशबाट मुक्त भएपछि १९४७ मा नेपाल, भारत र बेलायतबीच त्रिपक्षीय सम्झौता भएको थियो । त्यही सन्धिका आधारमा गोर्खा भर्ती जारी छ । पहिलो विश्वयुद्ध र दोस्रो विश्वयुद्धमा दुई लाखभन्दा बढी नेपाली योद्धाहरू मारिएका थिए । लाखौं बेपत्ता पारिए । त्यसविरुद्ध ‘गोर्खा भर्ती बन्द गर’ भन्ने विरोधको स्वर उर्लिको ००७ सालको क्रान्तिअघिदेखि नै हो । ७६ वर्षअघि भएको त्रिपक्षीय गोर्खा भर्ती सम्झौता पुनरावलोकन गर्न सर्वोच्च अदालतले २०७९ माघ २५ गते नेपाल सरकारलाई निर्देशनात्मक आदेश जारी गरेको छ । ब्रिटिस गोरखा भूतपूर्व संगठन (बीगेसो) का अध्यक्ष पदमसुन्दर लिम्बूले त्रिपक्षीय सम्झौता ब्रिटिस गोर्खाका लागि विभेदकारी रहेको तर्क गर्दै २०७४ जेठ २६ मा रिट दायर गरेका थिए । 

तीन दशकअघि अवकाशप्राप्त ब्रिटिस गोर्खा सैनिकको मुद्दालाई लिएर पदमबहादुर गुरुङको नेतृत्वमा गोरखा भूतपूर्व सैनिक संघ (गेसो) गठन भयो । त्यसपछि गठित विभिन्न संगठनले समानताका निम्ति चरणबद्ध आन्दोलन गर्दै आएका छन् । उनीहरूको मागलाई लिएर संघीय संसद्को अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध समितिले २०७५ सालमा अध्ययन समिति गठन गरेको थियो । समितिले बुझाएको प्रतिवेदनमा गोर्खा भर्ती सुरु भएदेखि २ सय ३ वर्षमा लगभग आठ लाख युवाले ब्रिटिस सेनामा सेवा गरेको उल्लेख छ । सोही प्रतिवेदनका आधारमा नेपाल सरकार र बेलायत सरकारबीच बेलायतमा पहिलो चरणको वार्ता भएको थियो । बेलायतले ब्रिटिस आर्मीका नाममा छनोट गरेका नेपाली युवालाई दुई भागमा विभाजन गरी ब्रिटिस गोर्खा सैनिक र सिंगापुर पुलिस फोर्समा प्रयोग गर्दै आएको छ । बेलायतले ब्रिटिस गोर्खा पल्टन र सिंगापुर पुलिस फोर्सबाट अवकाश प्राप्त सैनिक तथा प्रहरीलाई ब्रुनाई सरकारलाई ‘गुर्खा रिजर्भ युनिट/जीआरयू’ मा सेवा गराउने गरेको छ । गेसो, बीगेसोलगायत संस्थाले बेलायतले त्यसो गर्नु सम्झौताविपरीत रहेको भन्दै आएका छन् ।