धनकुटा — पुरानो क्षेत्रीय सदरमुकाम धनकुटाको चोकबजारमै एक शताब्दी लामो इतिहास बोकेको अस्पताल छ– तत्कालीन त्रिचन्द्र अस्पताल । १९७० सालमा स्थापित । यहाँको राजनीतिमा आधा शताब्दी रजगज गरेका सूर्यबहादुर थापा हुन् वा अहिले उदाएका नेता– सबैले सुधारको प्रमुख सेवासर्तमा यो अस्पताललाई राखिरहे ।

प्रदेश १ का मुख्यमन्त्री बनेका शेरधन राई, भीमप्रसाद आचार्य र राजेन्द्र राईसहितले यो जिल्ला अस्पताललाई केन्द्रमा राखेर अनेक आश्वासन दिइरहे, वाचा गरिरहे । तर, उपलब्धि शून्य छ ।

पछिल्लोपटक प्रदेश १ का तत्कालीन मुख्यमन्त्री भीमप्रसाद आचार्यले गत वर्ष कात्तिकमा यो जिल्ला अस्पताललाई एक सय शय्यामा स्तरोन्नति गर्ने र मेडिकल कलेजकै रूपमा विस्तार गर्ने घोषणा गरे । अस्पताल परिसरमै यो विषय समेटिएको शिलालेख शिलान्यास गरे तर त्यो तामझाम, चर्को भाषण र वाहवाही केही सातामै सेलायो । बरु त्यही बेलादेखि अस्पतालमा रहेका आईसीयू र भेन्टिलेटरको सेवा बन्द भयो । सेवा–सुविधा र अवसर प्रदेश १ को राजधानी विराटनगरतिर सोहोरिए, धनकुटा सीमान्तकृतझैं बन्दै गयो ।

अस्पतालका निमित्त प्रमुख डा. मनीष साहका अनुसार अस्पतालको क्षमता विस्तारका लागि विस्तृत परियोजना प्रतिवेदन (डीपीआर) समेत बन्न सकेको छैन, न आवश्यक जग्गाको व्यवस्थापन हुन सकेको छ । यतिखेर निर्वाचनको लहर छाएका बेला आफ्नो क्षेत्रबाट उठेका उम्मेदवारहरू कांग्रेस सुनील थापा र एमालेका राजेन्द्र राईलाई एकपटक अस्पताल भ्रमण गराएर यथार्थ बोध गराउने योजनामा छन्, अस्पतालकर्मी ।

अहिले धनकुटा जिल्ला अस्पतालका नाममा १६ रोपनी जग्गा छ । एक सय शय्याको अस्पताल सञ्चालन गर्न कम्तीमा ५० रोपनी आवश्यक पर्ने देखिएको छ तर डीपीआरका लागि १५ लाख र भवन निर्माणका लागि १ करोड रुपैयाँ मात्रै बजेट विनियोजन भयो । हाल सरकारी स्रोतका भरमा १५ शय्या र निजीका भरमा थप १५ शय्या मात्रै अस्पतालमा मुस्किलले सञ्चालन भइरहेको छ । सरकारी मापदण्डमा १ सय शय्याको अस्पताल सञ्चालन गर्न बाल, स्त्री, मानसिक, छाती, हाड, नाक–कान–घाँटी रोगसहित आठ विधागत विशेषज्ञ चाहिने भए पनि कामचलाउ स्वास्थ्य परीक्षणबाहेक सेवा यहाँ छैन । सामान्य शल्यचिकित्सा वा प्रसूतिको सुविधासमेत सञ्चालन हुनबाट रोकिएको छ । विगतमा शल्यक्रियाबाट गरिने प्रसूति सेवासमेत दक्ष जनशक्ति अभावमा हाल बन्द छ ।

कतिसम्म भने कोरोना महामारी बढिरहेका बेला जिल्ला अस्पतालमा दुई वर्ष पहिले जडान गरिएको भेन्टिलेटर र आईसीयू अझै सञ्चालनमा आउन सकेको छैन । तीन वर्षअघि प्रदेश सरकारले केन्द्रको जनसुरक्षा कोषको सहयोगमा चार वटा भेन्टिलेटरसहित १० आईसीयू बेड उपलब्ध गराएको थियो ।

करिब १ करोड ६५ लाख रुपैयाँ खर्चेर उपकरण जडान गरिएको थियो तर सञ्चालन गर्ने दक्ष जनशक्तिको अभावमा यो सुविधा बन्द गरिएको छ । भेन्टिलेटर सञ्चालनका लागि एनेस्थेसियोलोजिस्ट र फिजिसियनको आवश्यकता हुने भएपछि यो पदपूर्ति अभावमा यी सेवा बन्द भएको हो । यस्तै, अस्पतालमा अक्सिजन प्लान्ट त राखिएको छ तर सिलिन्डर रिफिलमा समस्या आएको धेरै भइसक्यो । भएको जेनेरेटर पनि बिग्रिएको छ ।

‘अस्पतालमा एनेस्थेसियोलजिस्ट र फिजिसियनको दरबन्दी कायम गरिएकै छैन,’ अस्पतालका मेडिकल अधिकृत डा. प्रदीप खतिवडा बताउँछन् । जिल्ला अस्पताललाई विशेषज्ञ सेवातर्फको विज्ञापन र पदपूर्ति गर्ने अधिकार नभएका कारण हालसम्म पदपूर्ति हुन नसकेको उनले जानकारी दिए । ‘प्रदेश सरकारको सहयोगमा भेन्टिलेटर र आईसीयू जडान भए पनि सञ्चालनमा आउन सकेको छैन,’ खतिवडाले भने, ‘भेन्टिलेटर सञ्चालनका लागि आवश्यक जनशक्ति व्यवस्थापनको पहलसमेत भएको छैन ।’ जिल्ला अस्पतालमा विशेषज्ञ चिकित्सक र जडान भएका उपकरण सञ्चालन नहुँदा सेवाग्राही धरानस्थित बीपी कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान अथवा विराटनगरका स्वास्थ्य संस्था पुग्नुपर्ने बाध्यता छ ।

यसअघि धनकुटामा मेडिकल कलेजका लागि प्रदेश सरकारले पहल सुरु गर्दै कलेज सञ्चालनमा साढे १६ करोड रुपैयाँ विनियोजन गर्ने भनिएको थियो । पहिलो चरणमा साढे ४ करोड विनियोजन गरिए पनि अरू बजेट नआउँदा दिइएकै रकमसमेत फिर्ता हुन पुग्यो । ‘जिल्ला अस्पतालले बिजोगको स्थिति बेहोरिरहेको छ,’ धनकुटा नगरपालिकाअन्तर्गत स्वास्थ्य शाखा प्रमुख भोजराज भण्डारी भन्छन्, ‘विकास र योजना कागजमा विकेन्द्रित त गरियो तर स्रोत र दक्षतामा पहुँच दिइएन । यथास्थितिको स्रोत–साधनका भरमा सेवा विस्तार असम्भव देखिन्छ ।’

पूर्वका तेह्रथुम, संखुवासभा, भोजपुरसहितका जिल्लाबाट आउने ‘रिफरल’ बिरामीले उपचारका लागि धरान वा विराटनगर पुग्नुपर्ने स्थिति छ । धनकुटा जिल्लाभरमा ३५ सरकारी स्वास्थ्य संस्था छन् । यी सबैमा समेत आवश्यक दरबन्दी अभाव छ अथवा तोकिएबमोजिम स्वास्थ्यकर्मी छैनन् । स्वास्थ्य कार्यालय प्रमुख गोकुल भण्डारीका अनुसार जिल्लामा रहेका ११ सहरी स्वास्थ्य केन्द्र र १० ग्रामीण स्वास्थ्य केन्द्रमा सामान्य तहको उपचार सेवा मात्रै सञ्चालनमा छ । 

‘यहाँका जनप्रतिनिधिसँग अस्पतालको स्तरोन्नति र बन्द रहेका सेवा सुचारु गर्न आग्रह गर्दै आएको छु,’ उनले भने, ‘संघ तथा प्रदेशका माननीयसँग समेत यही माग गरिए पनि आश्वासनबाहेक हात लागेन । अस्पतालका निमित्त मेडिकल सुपरिन्टेन्डेन्ट डा. साहले धरानस्थित बीपी कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानसँग चिकित्सकीय सेवाबारे सम्झौता कार्यान्वयन हुन जरुरी रहेकाले यसका लागि ताकेता भइरहेको बताए । अस्पतालमा आर्थिक वर्ष ०७८/०७९ मा ४७ हजार बिरामीको उपचार गरिएको जनाइएको छ, जसमध्ये ९ हजारको आकस्मिक कक्षमा उपचार गरिएको साहले जानकारी दिए ।