पाल्पा — मान्छे मर्छ, प्रेम मर्दैन । मान्छे प्रेमबाट सुखी बन्छ । बाँचुन्जेल प्रेममै डुबुल्की मार्छ । आफन्त वा मायालु गुमाउँदाको पीडा अलग्गै हुन्छ । उसको सम्झनामा केही काम गर्ने सोच पलाउन सक्छ । पाल्पा सदरमुकाम तानसेनदेखि १३ किलोमिटर टाढा कालीगण्डकी किनारमा अडिएको ‘रानीमहल’ यस्तै एउटा प्रेमको प्रतीक हो ।

राणा शासनकालका ‘कमान्डर इन चिफ’ खड्गशमशेर राणालाई पदच्युत गरेर विसं १९४५ मा बडाहाकिम बनाएर पाल्पा गौंडामा पठाइएको थियो । उनलाई रूपन्देही, कपिलवस्तु, बागलुङ र पर्वतलगायतका क्षेत्र हेर्ने जिम्मेवारी दिइएको थियो । पाल्पामै रहेका बेला विसं १९४९ मा उनकी पत्नी तेजकुमारीको निधन भयो । तिनै तेजकुमारीको सम्झनामा खड्गशमशेरले पाल्पा र स्याङ्जा जिल्लाको सिमाना कालीगण्डकीको किनारमा महल बनाएका हुन् ।

महलको निर्माण विसं १९५० मा सुरु भएर १९५४ मा पूरा भएको थियो । सुर्खी, इटाको धूलोजस्ता विशेष सामग्रीबाट बनाइएको इँटा र सालको काठबाट महल निर्माण गरिएको हो । बेलायती इन्जिनियरहरूले युनानी शैलीमा बनाएको महल नदीछेउको विशाल चट्टानमाथि छ । त्यसैले यो महल प्रेमको प्रतीक मात्र होइन, राणाकालीन वास्तुकला, इतिहास र सांस्कृतिक सम्पदाको उत्कृष्ट नमुना पनि हो ।

खड्गशमशेरले बनाएको त्यही महलले कालान्तरमा रानीमहलका नाममा ख्याति कमायो । महल भएको तटलाई स्थानीयले रानीघाट भन्छन् । इतिहासकारहरूले लेखेका छन्, ‘महत्त्वपूर्ण फर्निचर, महँगा सजावटका सामग्रीले भरिपूर्ण कोठामा खड्गशमशेर एक्लै रात बिताउँथे । कहिले–कहिले मध्यरातमा दिवंगत रानीलाई सम्झेर भावविह्वल हुँदै रुँदै चिच्याउँथे ।’

इतिहासविद्का अनुसार १९६० मा खड्गशमशेरले श्री ३ को पद र उपत्यका कब्जा गर्ने षड्यन्त्र गरेको भन्ने तत्कालीन प्रधानमन्त्री चन्द्रशमशेर जबराले थाहा पाए । चन्द्रशमशेरले पाल्पामा सेना पठाए । आफूमाथि खतराको घण्टी बज्ने लक्षण देखा परेपछि सरकारी ढुकुटी लिएर खड्गशमशेर भारत पलायन भए । त्यही दिनदेखि रानीमहल एक्लो छ ।

रानीमहल झन्डै ११ रोपनी क्षेत्रफलमा फैलिएको छ । महलमा २४ कोठा छन् । महलको परिसरमा मनमोहक बगैंचा, शिवालय, पानीपोखरी, शिवलिंगमा नागनागिनीले जल शेचन गरेको दृश्य, भान्सा घर, घोडा बाँध्ने तबेला, महादेव मन्दिर, ठूला घण्टहरूसहितका विभिन्न आकर्षक कलाकृति छन् ।

खड्गशमशेर नुहाउन जाने कालीगण्डकी किनारसँगै जोडिएको फलामको बार भएको बाटो पर्यटकका लागि हेर्नलायकको सम्पदा हो । रानीमहलको पूर्वतर्फको भागमा खड्गशमशेरले पूजा गर्ने कोठाको नमुना छ । तीनतले दरबारमा माथिल्लो तला बैठक कोठा र बीचमा खड्गशमशेरका कोठीहरूले राणाकालीन कला संस्कृति झल्काउँछन् । दरबारको बायाँ भागमा शीतलपाटी र दरबार परिसरमा फोहराका लागि कुँदिएका ढुंगाले निर्मित दुई पोखरी छन् ।

तेस्रो तहमा दाहिनेतर्फ पाले पहरा बस्ने गृह बनेको छ । खुड्किलाको बायाँतर्फ एकै किसिमका शिवजी र गंगाका २ मन्दिर छन् । ‘दरबारमा खड्गशमशेर लेखिएको इँटा प्रयोग भएको छ । त्यसबेलाको अनकन्टार ठाउँमा खड्गशमशेरले किन दरबार बनाए होलान् ?’ इतिहासविद् निर्मल श्रेष्ठ भन्छन्, ‘उत्तरवाहिनी कालीगण्डकी रहेको यस स्थानलाई नेपालको काशी (बनारस) का रूपमा चिनाउनुपर्छ । त्यस्तो भयो भने मात्रै बर्सेनि रानीमहलमा पर्यटक तथा तीर्थालुको ओइरो लाग्छ ।’

१० वर्षअघिसम्म रानीमहलमा प्रेम दिवस र त्यसको एक साता अघिदेखि नै धेरै चहलपहल हुन्थ्यो । धेरै जोडी अघिल्लो दिन नै बास बस्ने गरी पुग्थे । पछिल्ला वर्षमा त्यस्तो देखिँदैन । २०७९ को भ्यालेन्टाइन्स डे (१४ फेब्रुअरी) मा तानसेन नगरपालिका र नेपाल एसोसिएसन अफ टुर एन्ड ट्राभल्सले २५ जोडीलाई गुलाबको फूलले रानीमहलमा स्वागत गरेका थिए । ‘तर यसरी स्वागत गर्ने शैलीले अर्को वर्ष निरन्तरता पाएन,’ स्थानीय होटल व्यवसायी सुरेश पाण्डेय भन्छन् ।

तानसेन नगरपालिकाले २०७५ देखि रानीमहल घुम्न आउनेसँग शुल्क उठाउने गरेको छ । हरेक वर्ष रानीमहलमा ७० हजार पर्यटक पुगेको तानसेन नगरपालिकाको तथ्यांक छ, ७४ लाख राजस्व संकलन भएको छ । रानीमहलको पार्किङबाट बगनासकाली गाउँपालिकाले पनि आम्दानी गरिरहेको छ । तर यसको प्रवर्द्धनमा प्राथमिकता दिइएको छैन । ‘गाउँपालिका र नगरपालिकाले रानीमहलको आकर्षणका लागि नयाँ काम गरेको देखिएन,’ काठमाडौंबाट घुम्न आएका रामप्रसाद बडालले भने, ‘टाढाबाट हेर्दा निकै मनमोहक लाग्यो तर यहाँ आइसकेपछि केही पनि खिन्न बन्ने अवस्था आयो ।’