डोल्पा — उपल्लो डोल्पा क्षेत्रमा दिन प्रतिदिन चिसो बढ्दै गएको छ । खोलानाला र खोल्सामा बरफ जमेको छ । स–साना बुकी घाँसलाई जरैसम्म तुसारोले छोपेको छ । समुद्री सतहबाट ५५ सय मिटरसम्म उचाइसम्म बस्ती छन् । माथिल्लो भेगका बासिन्दा न्यानो खोज्दै बेंसी झर्ने क्रम सुरु भइसकेको छ ।

उपल्लो डोल्पामा बाह्रै महिना चिसो नै हुन्छ । तर कात्तिकदेखि चैतसम्म भारी हिमपात हुने भएकाले बस्न कठिन हुन्छ । अत्यधिक चिसो छल्नै केही बस्तीका मानिस हरेक वर्ष कात्तिक–मंसिरमा अस्थायी बसाइँ सर्छन् । यसरी बसाइँ सर्ने एउटा बस्ती हो शे–फोक्सुन्डो गाउँपालिका–८ मा पर्ने रिग्मो बस्ती । नेपालकै गहिरो फोक्सुन्डो तालछेउमै रहेको यो बस्ती हिउँदमा रित्तो हुन्छ ।

समुद्री सतहबाट तीन हजार छ सय मिटर उचाइमा रहेको रिग्मोमा ६५ घरधुरी छन् । हिउँदमा चिसो बढ्नुका साथै घरमा पालिएका याक, चौंरीका लागि घाँसपातसमेत अभाव हुने भएकाले रिग्मोवासी बेंसी झर्ने गरेको वडाध्यक्ष निमा लामा बताउँछन् । ‘यस पटक भने केही महिनाअघि मात्र निर्माण भएको माइक्रो हाइड्रोका दुईचार घर हिउँदमा पनि बस्ने सम्भावना छ,’ उनी भन्छन्, ‘हिटर बालेर बस्न सकिन्छ कि भनेर म पनि गाउँ नछाड्ने सोचमा छु ।’

वडाध्यक्ष लामाका अनुसार हिउँदमा रिग्मोमा बादल लाग्नेबित्तिकै हिउँ पर्छ । दिउँसो १२ बजेपछि तीव्र गतिमा हावा लाग्न सुरु हुन्छ । हिउँले सेताम्य हिमालबाट सोरिएर आउने हावाले ठिहिर्‍याउने गर्छ । त्यसैले रिग्मोका अधिकांश घरधुरी कोही पशुबस्तुका लागि खरको खोजी गर्दै, कोही काम विशेषले, कोही औषधि उपचारका लागि भन्दै गाउँ छाड्छन् । आफन्त भेटघाट गर्न निस्कने समय पनि यही बेला हो ।

बस्ती माथितिर मूल र खोला छैन । फोक्सुन्डो तालबाट निकास भएको पानी मोटरले तानेर प्रयोग गर्नुपर्छ । हिमपात भइरहेका बेला आँगनमा परेको हिउँ पगालेर पानीका रूपमा प्रयोग गर्नुपर्ने बाध्यता हुने स्थानीय बताउँछन् ।

रिग्मो बस्तीसम्म मोटरबाटो पुगेको छैन । जिल्ला सदरमुकाम दुनैबाट दुई दिनमा गाउँ पुगिन्छ । पुसदेखि चैतम्म हिउँले बाटाघाटासमेत बन्द हुन्छन् । हिउँदमा बसाइँ नसर्नेहरूले याक, घोडा, खच्चडमा खाद्यान्न, लत्ताकपडा लगायतका सामग्री जोहो गरेर राख्ने गर्छन् ।

रिग्मोबासीको आर्थिक उपार्जनको मुख्य स्रोत भनेको होटल व्यवसाय र जडीबुटी संकलन हो । चैतदेखि कात्तिक अन्तिमसम्म फोक्सुन्डो ताल हेर्ने पर्यटक भित्रिने भएकाले उनीहरू होटल व्यवसायबाट आम्दानी गर्छन् । रिग्मो बस्तीमा ४० भन्दा धेरै होटल र होम स्टे सञ्चालनमा रहेका छन् । रिग्मोवासीले यार्चागुम्बा टिपेरसमेत आम्दानी गर्छन् । जेठदेखि असारसम्म दुई महिना यार्चागुम्बा संकलन गरिन्छ ।

रिग्मोबासीले बौद्ध धर्मअनुसारका चाडपर्व मनाउने गर्छन् । यस समुदायका मानिसको सबैभन्दा ठूलो पर्व ल्होसार हो । मासुका लागि काटमार गर्न उनीहरू अन्य समुदायका मानिसको सहारासमेत लिने गर्छन् । रिग्मोको मुख्य उत्पादन आलु, फापर र चिनो हो । वर्षमा एक बाली मात्र लगाइने रिग्मोमा कात्तिकमा बाली भित्र्याएपछि जग्गा खाली हुने गर्छ ।

प्रत्येक हिउँदमा अस्थायी प्रहरी चौकी र शे–फोक्सुन्डो राष्ट्रिय निकुञ्ज सुरक्षार्थ बसेको नेपाली सेनासमेत बसाइँ सर्ने गर्छन् । स्थानीय बासिन्दा भने घर, गोठमा ताल्चा मारेर पशुचौपाया बेंसी झर्छन् । बसाइँ सर्दा स्थानीयले त्यस क्षेत्रमा पाइने जिम्मु, छुर्पी, भोटे चियालगायतका खाद्यवस्तु याकमा बोकाएर सँगै लैजाने गर्छन् । जाडो छल्न झरेका बेला यी खाद्यवस्तु बेच्ने वा मकै, धान लगायतका अन्नबालीसँग साट्ने गर्छन् । साटिएका अन्न याक, घोडालाई बोकाएर चैतपछि फर्कने गर्छन् । रिग्मोलगायतका उपल्लो डोल्पाका स्थानीयले अझै पनि वस्तु विनिमय प्रणाली अपनाउने गर्छन् । हिमाली चिसो हावापानीका कारण रिग्मोमा मकै, खुर्सानीलगायतका अन्नबाली फल्दैन ।

पहिलादेखि नै हिउँदमा तल्लो डोल्पा झर्दा मितेरी साइनो जोड्ने, इष्टमित्र बनाएर बस्ने चलनचल्ती रहेको त्रिपुरासुन्दरी नगरपालिका–१ का दुर्गाप्रसाद देवकोटाले बताए । उनका अनुसार चिसो छल्न झरेका रिग्मोका बासिन्दा तल्लो डोल्पामा पर्ने त्रिपुराकोट, पहाडा, लिकु, दुनै, काइगाउँ, चौंरीकोटलगायतका ठाउँमा बस्ने गर्छन् ।