लुम्बिनी — उनी निसाना गजबले लगाउँछन् । टार्गेट मिस जाँदैन । लगन, संघर्ष र मेहनतले सिकेको सीपले उनी तिखारिएका छन् । स्वदेशी मात्र होइन, विदेशीले पनि उनको अब्बल क्षमताको प्रशंसा गर्छन् । त्यही भएर कतिपय विदेशी उनीसँग फोटो खिच्ने कला सिक्न नेपाल आउँछन् । फरक यत्ति हो, पहिले उनी एसएलआर बन्दुकबाट निसाना लगाएर काम फत्ते गर्थे, अहिले डिएसएलआर क्यामराबाट निसाना लगाएर उत्कृष्ट नतिजा निकाल्छन् । उनी हुन् वाइल्डलाइफ फोटोग्राफर– सुदीप केसी (५८) ।

नेपाली सेनामा २६ वर्ष काम गरेर कर्णेलबाट सेवानिवृत्त भएका केसी पहिले निकुञ्ज सुरक्षार्थ खटिने सेनाका गुल्म र गणमा काम गर्दै संरक्षणकर्मी बनेका थिए । उनी अहिले चरा र वन्यजन्तुका उत्कृष्ट तस्बिर खिच्दै संरक्षणमा योगदान पुर्‍याइरहेका छन् । हिजोआज उनी चरा तथा वन्यजन्तुको तस्बिर खिच्ने (वाइल्डलाइफ फोटोग्राफर)का रुपमा चर्चित छन् ।

काठमाडौं टोखा नगरपालिका–५ बसुन्धराका केसी सात वर्षदेखि यसमै रमाइरहेका छन् । उनी कुनै पनि परिस्थितिमा, जुनसुकै प्रकाशमा पनि राम्रो तस्बिर खिच्न सक्ने क्षमता राख्छन् । त्यति मात्र होइन, आफैं उत्कृष्ट परिस्थिति सिर्जना गरेर, फ्रेमिङ मिलाएर उस्तै शार्प र डेप्थ अफ फिल्ड भएको तस्बिर खिच्न माहिर छन् ।

सन् २०१९ देखि वाइल्डलाइफ फोटोग्राफीमा लागेका उनले नेपालमा पाइने ५ सय ९५ प्रजातिका चराको तस्बिर खिचिसकेका छन् । ६ सय ३० भन्दा बढी प्रजातिका चरा देखेका उनले सुनाए, ‘तर, समय, परिस्थिति र अवस्थाका कारण आफूले देखेका सबै चराको तस्बिर खिच्न सकिनँ ।’ नेपालमा हालसम्म ९ सय ३ प्रजातिका चरा अभिलेखमा छन् ।

चरालाइ पछ्याउँदै उनी नेपालभीत्र मात्रै घुमेका छैनन् । मलेसिया, सिंगापुर र थाइल्यान्ड सम्म चराकै तस्बिर खिच्न पुगेका छन् ।  ती तीन देशमा समेत ३ सय ७८ प्रजातिका चराका तस्बिर खिचेकाे सुनाउने उनले त्यहाँ खिचिएका नेपालमा नपाइने बताए । 

चराको तस्बिर खिच्दाका अनेकन रोचक अनुभवहरु उनले संगालेका छन् । अनेकन झन्झट र सास्ती पनि वेहोरेका छन् । उनले मुनालको तस्बिर खिच्दाको अनुभव सुनाउँदै भने, 'सबैभन्दा धेरै मेहनत र संघर्ष गरेर मुनालको तस्बिर खिच्दा औधी खुशी भए ।' 

त्यसो त निकै मनमोहक देखिने मुनालको तस्बिर खिच्न उनीजस्तै अरु वाइल्डलाइफ फोटोग्राफरहरु लालायित हुन्छन् । यही खुशी बटुल्न उनी लामो समयदेखि मुनाल पछ्याइरहेका थिए ।  

शिवपुरी–नागार्जुन राष्ट्रिय निकुञ्जको २ हजार ६ मिटर उचाइमा उनले मुनालको तस्बिर खिच्न सफल भए । काठमाडौं उपत्यकामा मुनालको तस्बिर खिच्ने पहिलो वाइल्डलाइफ फोटोग्राफर आफू भएको उनको दाबी छ । ‘जंगलमा झन्डै चार घण्टा हिँड्दै खोज्दै थाकेर लखतरान परेको थिएँ । निराश हुँदै फर्कने विचार गर्दै थिएँ । झ्याप्पै अगाडि देख्दा त आल्हादित बनेँ,’ उनले त्यो दिनको अनुभव सुनाउँदै भने, ‘सँगै रहेका अरुले देखे पनि तस्बिर खिच्न सकेका थिएनन् ।’

तस्बिर खिच्न तराइदेखि हिमाल
फोटोग्राफीमा सुदिपको लगाव कतिसम्म छ भने उनी वर्षको ३/४ महिना उनी तराइदेखि हिमालसम्म पुग्छन् । फुर्सदको समयमा काठमाडौं उपत्यकाका पोखरी, डाँडाकाँडा र वनपाखा चहार्छन् । ‘फोटोको प्यास’ मेटाउन उनलाई परिवारको सहयोग पनि उत्तिकै छ ।

उनले तराइदेखि हिमालसम्म पाइने चराका तस्बिर क्यामरामा उतारेका छन् । घाँसे मैदान, खेतबारी, कृषि भूमि, गृष्म र हिउँदे आगन्तुक तथा वनजंगलमा पाइने चराका तस्बिर क्यामरामा कैद गरेका छन् । उनले नेपालमा मात्र पाइने काँडेभ्याकुर तथा नेपालमा आक्कलझुक्कल आउने निकै मनमोहक मन्डारिन डकका गजबका सट पनि कैद गरेका छन् । 

चरासँगै उनले २५ प्रजातिका वन्यजन्तुका उत्कृष्ट तस्बिर पनि खिचेका छन् । बाघ, भालु, चितुवा, गैँडा, हात्ती, जरायो, रतुवा, लगुना, कृष्णसार र चौकालगायतका चित्ताकर्षक तस्बिर क्यामरामा कैद गरेका छन् । त्यस्तै ओत, डल्फिन र अजिङ्गरका पनि उस्तै राम्रा तस्बिर खिचेका छन् ।

फोटोग्राफी गर्न सुरु गरेयता १२ वटा बाघ देखेको उनले सुनाए । आफूले देखेका अधिकांश बाघको उत्कृष्ट फोटोग्राफी पनि गरेका छन् । ‘बाघको हृयाबिट्याटको फोटोग्राफी रुचाउँछु,’ उनले भने, ‘त्यो निकै कम भेटिन्छ । तर बाघको बासस्थानका पनि राम्रो फोटो खिचेको छु । समय दिनुपर्छ, मेहनत गर्नुपर्छ । त्यस बेला बाघ देख्दा निकै एक्साइटमेन्ट हुन्छ ।’

चार दिनसम्म बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्जभित्र बाघको पाइला पछ्याउँदै तस्बिर खिच्न पाउँदा निकै रोमाञ्चक भएको उनले सुनाए । बर्दियाको तीनकुनेमा नदी पार गर्दै गर्दा बाघको मनमोहक तस्बिर पनि उनले खिच्न भ्याएका छन् ।

बर्दियामा बाघसँग भएको क्लोज इन्काउन्टरले भने आफूलाई अझै झस्काइरहने गरेको उनी सुनाउँछन् । ‘चराविद् राम शाहीसँग होल डे जंगल वाकमा जाँदा खुला ठाउँमा एक्कासि बाटोमा ३/४ मिटरअघि बाघ निस्कियो,’ उनले भने, ‘होसहवास उठ्यो । फोटो खिच्नभन्दा दुगुरेर सुरक्षित हुनेतिर लागियो ।’ पछि फेरि दुई घण्टापछि त्यही वयस्क बाघ देख्दा शरीर कामिरहेको उनी सम्झन्छन् ।

उता चितवनको सुकेबारमा गैँडासँग टाउको ठोक्किने गरी भेट हुँदा रुख चढेर बचेको क्षण उनी अझै झल्झली सम्झन्छन् । रेडपान्डाको तस्बिर खिच्न गरेको संघर्ष भने अहिलेसम्मकै कठिन र स्मरणीय रहेको उनले सुनाए । लाङटाङ राष्ट्रिय निकुञ्जको नाङ्गिन गोटमा हिउँ परेको जंगलमा तीन दिन कुरेर रेडपान्डाको तस्बिर खिच्न सकेको उनी सुनाउँछन् ।

चरा र वन्यजन्तुको तस्बिर खिच्न निकै धैर्यता र सीप चाहिने उनको अनुभव छ । ‘सेकेन्ड–सेकेन्डको मुभमेन्ट महत्त्वपूर्ण हुन्छ,’ उनले भने, ‘गोठालो लागेर बसिरहनुपर्छ । उत्कृष्ट मुभमेन्ट क्याच गर्न सक्नुपर्छ । अरूले खिचेकोभन्दा फरक कोण र फरक रौनकको तस्बिर उत्तिकै चित्ताकर्षक हुन्छ ।’ तस्बिर खिच्न उनी तराईका समथर फाँटदेखि हिमाली अपर डोल्पासम्मका ४० भन्दा बढी जिल्ला पुगेका छन् ।

विदेशीलाई समेत सिकाउँछन्
उनले खिचेका वन्यजन्तुका तस्बिर सामाजिक सञ्जालमार्फत हेरेर आकर्षित भई कतिपय विदेशी वाइल्डलाइफ फोटोग्राफर उनलाई खोज्दै नेपाल आइपुग्छन् । ‘दुई महिनाअघि मात्र चार जना जापानी आएका थिए,’ उनले सुनाए, ‘उनीहरूलाई नेपालका चरा र वन्यजन्तुका चित्ताकर्षक फोटो खिचाएर पठाएँ ।’

फोटो खिच्ने कला र सीपले आफूलाई अब्बल वाइल्डलाइफ फोटोग्राफरका रूपमा स्थापित गरेपछि दुई वर्षयता उनी एसियन वाइल्डलाइफ फोटोग्राफी क्लब (एडब्लूपीसी) का नेपाल कन्ट्री रिप्रेजेन्टेटिभमा छनोट भएका छन् । यही क्लबमार्फत बर्सेनि सिंगापुर, मलेसिया, भारत र श्रीलंकाका वाइल्डलाइफ फोटोग्राफर नेपाल आउँछन् ।

उनीहरूलाई चितवन, बर्दिया र काठमाडौं उपत्यकालगायतका स्थानमा लगेर चरा र वन्यजन्तुका तस्बिर खिचाउने टिम लिडरको भूमिका उनले निर्वाह गर्छन् । ‘बाहिरबाट आउने वाइल्डलाइफ फोटोग्राफरले यहाँ राम्रो तस्बिर खिच्छन्,’ उनले भने, ‘त्यसले विदेशमा नेपालको पर्यटन प्रवर्द्धन भइरहेको छ ।’ यहाँबाट फर्केका फोटोग्राफरले आफ्ना देशमा नेपालमा खिचेका उत्कृष्ट तस्बिर प्रदर्शन गर्छन् । मनोरम र आकर्षक तस्बिर देखेपछि त्यहाँका अन्य वाइल्डलाइफ फोटोग्राफर पनि नेपाल आउन लालायित हुने उनी बताउँछन् ।

उनले खिचेका चरा र वन्यजन्तुका सुन्दर तस्बिर राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोष, पन्छी संरक्षण संघ र नेपाल पर्यटन बोर्डलगायतका निकायबाट प्रकाशित क्यालेन्डर, ब्रोसर र पुस्तकमा प्रकाशित छन् । त्यस्तै उनका धेरै तस्बिर विदेशका पत्रिका, जर्नल, क्यालेन्डर र पुस्तकमा पनि प्रकाशित भएका छन् । ‘यसले ती मुलुकमा नेपालको पर्यटन प्रवर्द्धन गर्न उल्लेखनीय योगदान पुगेको छ,’ उनले भने, ‘नेपालमा पर्यटकलाई लोभ्याउन सक्ने चरा र वन्यजन्तुको वैभव छ । वन्यजन्तु हेर्न विश्वकै खर्चालु पर्यटक लालायित हुन्छन् । उनीहरूलाई आकर्षित गर्दै पर्यापर्यटनको गन्तव्य बनाउन फोटोग्राफी गरिरहेको छु ।’

बन्दुक र क्यामरा चलाउँदा आधारभूत सिद्धान्त मिल्ने उनी सुनाउँछन् । सेनाले गर्ने फिल्ड क्राफ्ट र वाइल्डलाइफ फोटोग्राफरले गर्ने फिल्ड क्राफ्ट पनि एउटै भएको उनले बताए । ‘एउटै आँखाले ताक्नुपर्छ । स्थिर भएर सास रोक्नुपर्छ । नहल्लिई टार्गेटमा हान्नुपर्छ । बन्दुक चलाउँदा दुश्मनले थाहा नपाओस् भनेर क्यामोफ्लाज कन्सिलमेन्ट गर्छौं । तस्बिर खिच्दा पनि चरा र वन्यजन्तुले थाहा नपाऊन् र बाधा नपुगोस् भनेर क्यामाफ्लाज ड्रेस लगाउनुपर्छ । बन्दुकको ट्रिगर दबाउँदा गोली फायर हुन्छ, क्यामराको ट्रिगर दबाउँदा फोटो खिचिन्छ,’ उनले भने । 

फोटोबाट पुरस्कृत
उत्कृष्ट चराका तस्बिरसँगै उनले दैनिक जीवन, कला–संस्कृति, पर्यटन, ल्यान्डस्केप र खेतीपातीका पनि उत्कृष्ट तस्बिर कैद गरेका छन् । हिमाल मुस्कुराइरहेको, प्राकृतिक छटा र वैभवका मनमोहक दृश्य पनि उनले क्यामरामा उतारेका छन् । उनले विभिन्न फोटो प्रतियोगितामा पुरस्कार पनि जितेका छन् ।

नेपाली सेनाले २०८२ मा आयोजना गरेको गैरसैनिक विधातर्फको राष्ट्रिय फोटो प्रतियोगितामा प्रथम भई ५० हजार रुपैयाँ राशिको पुरस्कार जितेका छन् । तीन वर्षअघि किया मोटर्सले आयोजना गरेको फोटो प्रतियोगितामा दोस्रो पुरस्कार पनि जितेका थिए ।

२०४७ सालमा सेकेन्ड लेफ्टिनेन्टबाट सेवा सुरु गरेका उनको पहिलो पोस्टिङ नै चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जमा भयो । विस्तारै निकुञ्जमा काम गर्दै जाँदा चरा, वन्यजन्तु र प्रकृतिप्रति लगाव बढ्दै गयो । निकुञ्जभित्र चरा–वन्यजन्तु हेर्न आइरहने, नेचर गाइडसँग नियमित भेटघाट हुने तथा वन/निकुञ्जका कर्मचारीसँग सम्पर्क र समन्वय बढ्दै गएपछि चरा र वन्यजन्तुप्रति आकर्षण बढेको थियो ।

निकुञ्जमा गस्ती गर्दा चरा–वन्यजन्तु देखिने, चोरीसिकार नियन्त्रणका अपरेसनमा खटिनुपर्ने र संरक्षणका काममा लाग्दै जाँदा नजानिँदो रूपमा प्रकृति, वन, चरा र वन्यजन्तुप्रति माया बसेको उनी बताउँछन् ।

२०४८ मा चितवनबाट बर्दियामा गैँडा स्थानान्तरण गर्दा उनी सक्रिय रूपमा खटिएका थिए । त्यतिखेर चार वटा गैँडा लगिएको थियो । ‘सेनामा भर्ना नहुँदै चरा हेर्ने–बुझ्ने रुचि त थियो । तर सेनामा भर्ना भएपछि अझ बढ्यो । जागिरकै क्रममा चितवन निकुञ्ज पूरै घुम्न पर्‍यो । गस्ती गर्न पर्‍यो । यसले प्रकृतिप्रति अझ नजिक बनायो । त्यतिखेर क्यामरा थिएन । दूरबिन र चराको किताब लिएर गस्ती गर्दै चरा–वन्यजन्तु चिन्दै गर्दा चराप्रेमी बनायो,’ उनी भन्छन् ।

दुई वर्ष चितवन बसेपछि उनको काठमाडौं सरुवा भयो । त्यसपछि राजदरबारतिर १२ वर्षभन्दा बढी काम गरे । राजा र राजपरिवारका सदस्यको नजिकको सुरक्षा अधिकृत भएर काम गरे । राजपरिवारका सदस्य बर्दिया र चितवन घुम्न जाँदा उनी पनि सँगै जान्थे । कतिपय अवस्थामा गाइडको भूमिकासमेत निर्वाह गर्थे । यसले पनि चरा, वन्यजन्तु र वातावरणप्रति अझ सामीप्यता बढाउने प्रेरणा मिलेको उनी बताउँछन् ।

राजदरबार हत्याकाण्डपछि २०५८ मा उनको बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्जमा सरुवा भयो । त्यहाँ दुई वर्ष निकुञ्ज सुरक्षार्थ खटिएको सेनाको गुल्मपति (मेजर) भएर काम गरे । ‘बर्दियामा माओवादी द्वन्द्व उत्कर्षमा थियो,’ उनले भने, ‘सहर–बजारका ब्यारेकमा बस्ने सेनाको भन्दा आफू कार्यरत ठाउँको भूमिका फरक थियो । आफू पनि जोगिनुपर्ने, हतियार पनि जोगाउनुपर्ने, त्यति मात्र नभई वन्यजन्तु पनि जोगाउनुपर्ने हुँदा वन्यजन्तुप्रति उत्तिकै माया र लगाव बढ्यो ।’

कर्णाली र रम्मापुरमा ठूलो लडाइँ भएको स्मरण गर्दै उनी त्यतिबेला मुस्किलले बचेको बताउँछन् । 

उनले बर्दिया र चितवनसँगै शे–फोक्सुण्डो, रारा राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा पर्सा वन्यजन्तु आरक्ष (पछि राष्ट्रिय निकुञ्ज) मा पनि कमान्ड सम्हालेर काम गरेका थिए । २६ वर्षको सेवा अवधिमा उनले १४ वर्षभन्दा बढी समय निकुञ्ज, मध्यवर्ती क्षेत्र र संरक्षित क्षेत्रमा बिताए । ‘चरा र प्रकृतितिर रुचि हुँदा रमाउँदै राम्रो काम गर्न थालेँ,’ उनले भने, ‘त्यसपछि हेडक्वार्टरले पनि विश्वास गर्‍यो । त्यसैले मलाई निकुञ्जकै कमान्ड सम्हाल्न पठाउन थाल्यो । त्यसैमा लागेर आफ्नो सीप, क्षमता र मेहनतले अझ राम्रो काम गर्न थालेँ ।’

चरा हेर्दा मन आनन्दित हुने उनको अनुभव छ । ‘वन–जंगल जाँदा स्वच्छ अक्सिजन पाइन्छ । आफूमा भएको तनाव पनि कम हुन्छ । चरा र वन्यजन्तुको मनोरम आवाजले रोमाञ्चित बनाउँछ,’ उनी भन्छन्,‘चरा–वन्यजन्तुको तस्बिर खिच्नु एक प्रकारको ध्यान हो । त्यही भएर वन र प्रकृतिमा रमाउन धेरै समय खर्चन्छु ।’  

सेनामा कार्यरत रहँदा पनि उनको ध्यान संरक्षणमै थियो । वन्यजन्तुको अवैध चोरीसिकार नियन्त्रणका ठूला अभियान चलाए । बर्दियाको उत्तरी क्षेत्र सुर्खेतको बराहताल गाउँपालिका आसपासबाट अभियान सञ्चालन गरी ठूलो मात्रामा अवैध भरुवा बन्दुक संकलन गरे ।

उक्त क्षेत्र मध्यवर्ती क्षेत्र घोषणा भएपछि बढ्दो चोरीसिकार नियन्त्रण गर्न निकुञ्ज सुरक्षार्थ खटिएको सेनाको गण र निकुञ्ज कार्यालयले मिलेर २०६८/६९ मा अवैध हातहतियार संकलन अभियान चलाएका थिए । त्यतिबेला २ सय ४२ थान भरुवा बन्दुक संकलन गरिएको थियो । २०७२ सालमा उपल्लो डोल्पामा सेनाको स्वास्थ्य शिविर सञ्चालनका क्रममा स्थानीयबाट सूचना पाएपछि अवैध रूपमा घरमा लुकाएर राखिएका हिउँचितुवाका छाला बरामद गरिएको उनी सम्झन्छन् ।

अत्याधुनिक ग्याजेट
क्यानन सिक्स डी मार्क–२ बाट फोटोग्राफी सुरु गरेका उनी आजभोलि सोनी क्यामरामा सरेका छन् । दुई वर्षसम्म सिक्स डीमा १५०–६०० एमएम जुम लेन्स प्रयोग गरेर तस्बिर खिचे । तर त्यसबाट खिचिएको तस्बिरले चित्त नबुझेपछि उनले विदेशी साथीहरूसँग सल्लाह गरे । उनीहरूले सोनी क्यामरा प्रयोग गर्न सुझाव दिए ।

त्यसपछि एक्सन सट र शार्प तस्बिरका लागि उनी अहिले सोनीको अत्याधुनिक अल्फा–१ क्यामरा चलाउँछन् । क्यामरामा मात्रै करिब ९ लाख रुपैयाँ र १००–४०० एमएम जुम लेन्समा करिब साढे ३ लाख रुपैयाँ खर्च गरेर उनले आफ्नो ग्याजेट सेटअप तयार गरेका छन् । २००–६०० एमएम जुम लेन्स भए पनि उनी १००–४०० एमएम लेन्स नै बढी प्रयोग गर्न रुचाउँछन् ।