काठमाडौँ — ‘म तिम्री आमा हुँ, भगवान् हैन !’ हुर्कंदा छोराहरूलाई उनले सिकाएकी थिइन् । भनिरहन्थिन्, ‘म पनि मान्छे हुँ । मबाट पनि गल्ती हुन सक्छन् ।’ सिकाएजस्तै दुई छोराहरूले कहिल्यै ‘भगवान्’ ठानेनन् उनलाई । ठाने त एउटा साथी । जसको अगाडि श्रद्धाको शिर झुकाउन र स्नेहको वासना पाउन सक्थे उनीहरू ।

अभिनेताद्वय दाजुभाइ आयुष्मान देशराज र आशिरमान आमा रविना देशराजमा जीवनका स्वर्णिम पल भेटाउँथे । र, मामुलाई उनीहरूले सधैं साथीको व्यवहार गरे ।

आमाले छोराहरू हुर्काइन्, छोराहरूले पनि आमा हुर्किएको देखे । खासमा उनीहरू सँगसँगै हुर्किए । आयुष्मानले एक दिन अनुहारमा उज्यालो चमक बोकेर आमाका निम्ति सुनौलो खबर ल्याए । आयुष्मान अभिनेत्री प्रियंका कार्कीसँग प्रेममा थिए । उनले रविनालाई बताए, ‘मामु, हामी बिहे गर्दै छौँ ।’ छोराको प्रदीप्त अनुहारमा हेर्दै रविनाले सोधिन्, ‘तिमी खुसी छौ ? छौ भने ओके ।’ रविनाले आयुष्मान र प्रियंकाको विवाहलाई ‘सेलिब्रेट’ गरिन् । वैवाहिक जीवन अगाडि बढ्दै जाँदा आयुष्मान र प्रियंकाकी छोरी जन्मिइन्– आयंका । रविना अब आमा मात्र हैन, हजुरआमा पनि बनिन् । 

आयुष्मान र आशिरमानका बासँग सम्बन्धविच्छेदपछि थुप्रै वर्ष रविनाले एकल जीवन काटिन् । एक दिन अचानक उनको जीवनमा बहार आयो । प्रेमको नयाँ अंकुरण टुसायो । उनले छोरा आयुष्मानसँग भनिन्, ‘मैले एक जना असल मान्छे भेटेकी छु, ऊसँग डेट जाँदै छु ।’ आयुष्मानले आमाको अनुहारमा हेरे । आमा प्रेमको पँखेटा हालेर उड्न आतुर थिइन् । उनले उसैगरी आमालाई सोधे, ‘तपाईं खुसी हुनुहुन्छ ? हुनुहुन्छ भने ओके ।’ हरेक सुखदुःखका साक्षी आयुष्मानले आमा थप उज्यालिएको देखे । उनले आमाको निर्णयलाई अंकमाल गरे । आमाले आफ्नो प्रेमी बेलायती नागरिक स्टुआर्ट च्याप्म्यानलाई छोराहरूसँग भेटाइन् ।

प्रेम दिवसको दिन काठमाडौंको एउटा रेस्टुराँमा आयुष्मान प्रियंकासँग र आमा आफ्नो प्रेमी स्टुआर्टसँग छुट्टाछुट्टै टेबलमा बसेर प्रेमालाप गरे । रविनाले जसरी छोराको बिहेका लागि तयारी गरेकी थिइन्, छोराहरूले उनको बिहेका लागि । २२ जुन २०२३ मा रविनाले स्टुआर्टसँग लगनगाँठो कसिन् । ‘हामीले बिहेलाई हैन मायालाई सेलिब्रेट गर्‍यौँ । मायालाई सेलिब्रेट गर्ने मान्छेहरूलाई निम्ता पनि दियौँ,’ आयुष्मान सुनाउँछन् । 

अहिले रविना आफ्ना श्रीमान् स्टुआर्टसँग मलेसियामा छिन् । भाइ आशिरमान भारतमा । आमाछोराहरूको दिनको सुरुवात एकअर्कालाई ‘गुडमर्निङ’ भनेर हुन्छ । रविना जहाँ गए पनि, जहाँ भए पनि उनलाई आमाको दायित्व र ममता महसुस भइरहन्छ । एक वर्षअगाडि बुहारी प्रियंकासँगको पडकास्टमै भनेकी थिइन्, ‘आमाको अर्को श्रीमान् होस् वा बाको अर्को श्रीमती । सन्तानका लागि तिम्रो दायित्व जहिल्यै हुन्छ । उनीहरूलाई बाआमा जहिल्यै चाहिन्छ ।’ आफू हुर्किरहँदा होस् वा हुर्किसकेपछि, आयुष्मान आमाको आवश्यकता उत्तिकै महसुस गर्छन् । उनी अनुभूतिको गहिरो बिन्दुमा उभिएर भन्छन्, ‘आफूलाई नसोचेर अलि बेसी माया अर्कालाई गर्न सक्ने नै आमा हो । न त्यो बाले सक्छन्, न साथीभाइले ।’ 

•••

आमालाई सम्झँदा मात्र पनि प्रफुल्ल हुन्छन् आयुष्मान । ‘झन् आमाकै विषयमा कुरा गर्न कुनचाहिँ छोराहरू नरमाउलान् ?,’ सहरको एउटा क्याफेमा ‘मामु’ को सिलसिला जोड्दै उनले भने । यथार्थमै होस् वा सम्झनामा, आमाको आगमन सधैँ चाहन्छन् उनी । विगतका न्याना स्मृतिले पछ्याइरहँदा आँखामा दृश्य र कानमा आवाज मात्र हैन, नाकमा सुगन्धित वासना पनि फैलन्छ । उनी ठम्याउँछन्, ‘त्यो आमाको वासना हो ।’ रविना बैंकर थिइन् । राजीनामा दिनुअघिसम्म उनी तत्कालीन मेगा बैंकको ‘डेपुटी सीईओ’ रहिन् । आयुष्मान स्कुलबाट घर फर्केपछि आमाको प्रतीक्षामा हुन्थे । जब रविना आउँथिन्, छोराहरूलाई अँगाल्थिन् । अँगाल्दा आमाको लुगाबाट परिचित वासना आउँथ्यो । त्यो वासना रविना रिटायर्डपछिका दिन घर आउँदा पनि आइरह्यो । पछि अनुभूत भयो, ‘त्यो त स्नेहको वासना रहेछ ।’ 

शनिबार स्कुलको छुट्टी हुन्थ्यो । बिदामा उनीहरू हरेक साता पोखरा घुम्न जान्थे । घुम्ने सिलसिला स्कुले जीवनमा नियमित चलिरह्यो । कवि तीर्थ श्रेष्ठको ‘आमा’ कवितामा भने जस्तै रविनालाई आमा हुन साह्रै असजिलो थियो । कुनै बच्चा नसुम्सुम्याएको हातले एकै पटक आफ्नो सन्तान समात्नु ! २३ वर्षे रविनालाई जीवनको युद्ध मैदानमा हाम फालेजस्तै भयो । प्रियंकासँग पडकास्टमा उनले अनुभूति साटेकी थिइन्, ‘ऊ रुँदा किन रोएको छ थाहा छैन । तर उसको रुवाइले आफूलाई दुखिरहेको हुन्थ्यो ।’ उनी बच्चासँगै रोइदिन्थिन् । बच्चा हाँस्थ्यो, उनी बच्चासँगै हाँसिदिन्थिन् । 

छोराहरू हुर्काउने क्रममा उनले थुप्रै पुस्तक पढिन् । पुस्तकले उनलाई बालकबाट किशोर बन्दै गइरहेका छोराहरूको मनोभाव बुझ्न सहायता गर्थे । रविनाले आयुष्मान र आशिरमानलाई माया मात्र बाँडिनन्, जीवनमा एक्लै हुँदा बाँच्न चाहिने ‘स्किल’ पनि बाँडिन्, अनुशासन, व्यवहार अनि जीवनशैलीका कुरा । आयुष्मानलाई कुनै दिन आमा कठोर पनि लाग्थ्यो । ‘तर जब मैले जीवन बुझ्न थालेँ, बल्ल मामुलाई पनि बुझ्न थालेँ,’ उनी सम्झन्छन् । 

•••

सन् २००९ तिर, बाआमाबीच तिक्तता चलिरहेको थियो । सम्बन्धविच्छेदको प्रक्रियामा थिए उनीहरू । त्यसबेला आयुष्मान १५ वर्षका थिए । आफन्तहरू भन्थे, ‘मिलाऊ, मिलाउने प्रयास गर ।’ एक हदसम्म ती बालकले प्रयास नगरेका पनि हैनन्, तर सकेनन् । अन्ततः बाआमाको ‘डिभोर्स’ भयो । त्यसपछि भने उनी आफ्नै मन बुझाउनतिर लागे । ‘त्यतिबेला मैले मायालाई सेल्फिस चिजका रूपमा बुझेँ,’ आयुष्मान सुनाउँछन् ।

हुन त कुनै पनि सन्तान स्कुलबाट घर आउँदा बा र आमा सँगै भएको देख्न चाहन्छन्, सँगै घुमेको, यात्रा गरेको हेर्न चाहन्छन् । आयुष्मान पनि त्यही चाहन्थे । ‘तर मैले चाहेँ भन्दैमा मेरा लागि उहाँहरू सँगै बस्नुपर्ने ? मेरो खुसीका लागि बसिदियो भने उहाँहरूको खुसी त हरायो नि,’ छुट्टिँदै गरेका बाआमालाई हेरेर पलाएको मनोभावबारे उनी सुनाउँछन् । त्यति बुझेपछि आयुष्मानसँग बाआमाप्रति कुनै गुनासो रहेन । 

बा व्यवसायी थिए, आमा बैंकर । सँगै हुँदा उनीहरूको एउटै घर थियो । छुट्टिए पछि दुइटा भए । ‘बुबासँग झगडा पर्दा आमासँग बस्न पाउँथे । आमासँग झगडा पर्दा बुबासँग । त्यसमा पनि मैले राम्रै देख्न चाहेँ,’ आयुष्मान सुनाउँछन् । उसो त दुवै घर उनीहरूको ललितपुरमै थियो । आयुष्मानका दाजुभाइ आमासँग भेट्दा होस् वा बासँग, उनीहरू विगत सम्झन्छन् । सम्झेर हाँस्छन् । नोस्टाल्जिक हुन्छन् । ‘हामी छुटेका दिन सम्झेर दुःखीचाहिँ हुँदैनौँ,’ उनी भन्छन्, ‘हामीलाई थाहा छ कि खुसी स–साना कुरामै भेट्टाइन्छ ।’

•••

बैंकर आमालाई सबैले ‘स्ट्रङ लेडी’ ठान्थे । तर, सबैले ‘स्ट्रङ’ ठान्ने मान्छे कतिसम्म कमजोर हुन सक्थिन् त्यो दाजुभाइले देखेका छन् । ‘उहाँको सेफ स्पेसमा केवल हामी हुन पाउँथ्यौँ,’ आयुष्मान सम्झन्छन् । महिलाहरू सामान्य कर्मचारी हुन् वा कुनै नेतृत्व तहमै पुगून्, त्यहाँ समाजको पितृसत्ताले ‘डोमिनेट’ गर्न खोजिहाल्छ । रविनाले पनि सायद त्यो भोगिन् । घर आउँथिन् र छोराहरूसँग रुँदै पोखिन्थिन्, ‘गाह्रो छ । एउटा केटी मान्छे भएर काम गर्न धेरै गाह्रो छ ।’ रविना अहिले आफ्ना छोराहरूले दुःखको बेला दिएका साथबारे खुलेरै व्यक्त गर्छिन् । र, भन्छिन्, ‘उनीहरू त मेरा दाहिने र देव्रे आँखा हुन् । दुई दिन दाँतै नमाझेर, बेडमै सुतेर बसे पनि मलाई खाना ल्याउने उनीहरू हुन्थे । म आफ्नो अनुभूति उनीहरूलाई सेयर गर्न सक्थेँ । रुन सक्थेँ,’ उनले प्रियंकासँग पडकास्टमै सुनाएकी थिइन् ।

•••

जीवनको गणित थोरबहुत बुझेका आयुष्मान परीक्षामा भने गणितमै फेल हुन्थे । परीक्षा जे होस्, छोरा जीवनमा असफल भएको देख्न चाहन्नथिन् आमा । रविनाले कहिल्यै ‘यो गर’ भनेर अह्राइनन् । यो पढ भनेर अडान राखिनन् । सोध्थिन्, ‘पढेको बुझिरहेको छौ ?’ आयुष्मानले ‘ए लेभल’ पढे । उनलाई ‘ह्युम्यानिटिज्’ पढ्न मन थियो । तर जुन कलेज पढे, त्यहाँ यो विषय थिएन । विज्ञान पढ्ने चाहना त रत्तिभर थिएन । बाध्य भएर व्यवस्थापन लिए । जुन कहिल्यै बुझ्नै सकेनन् । ‘ए लेभल’ पढ्दा उनी साहित्यानुरागी थिए । ‘ए वान’ मा साहित्य विषय थियो । ‘त्यो विषयमा कलेज टप गरेँ । बाँकी सबै विषयमा फेल ! बाआमाले सायद मैले सफर गरिरहेको देख्नुभयो होला,’ उनी सम्झिन्छिन् ।

आयुष्मानले त्यतिबेला रुँदै भनेका थिए, ‘यो त म पढ्दिनँ ।’ आयुष्मानले सक्दिनँ भनेर हातै उठाएपछि बाआमाले दबाब दिएनन् । भने, ‘तिमीलाई जे ठीक लाग्छ त्यही गर ।’ उनको रहर, निर्णयमा आमा कहिल्यै बाधक भइनन् । चाहे हिजो ‘साइकलिस्ट’ बन्छु भन्दा होस् वा पछि कलाकार । सधैँ छोराहरूको रहरलाई सदर गरिरहिन् । पहिलो पटक प्रेमिका बनाउँदा पनि आयुष्मानले बाआमालाई नै सेयर गरेका थिए । उनलाई लाग्थ्यो, ‘आफूले सुनाउने सुरक्षित स्पेस नै उहाँहरू हो ।’

त्यो मात्र हैन, आफ्नो आदतका बारेमा पहिलो पटक सेयर गरेको पनि उनले बा आमालाई नै हो । आयुष्मान चुरोट पिउँथे । एक पटक उनले सुनाए, ‘म चुरोट खान्छु । तपाईंले नखा भन्नुभयो भने लुकेर झन् बेसी खान सक्छु । कम गर भन्नुस् । कम गर्ने प्रयास गर्छु ।’ छोराको आदतबारे आयुष्मानले भन्नु अगावै थाहा थियो उनीहरूलाई । जवाफमा पनि त्यही आयो, ‘हामीलाई थाहा छ ।’

अझ रविनाले त थपिन्, ‘तिमी २१ वर्ष पुगेपछि मेरो अगाडि खान पाउँछौ ।’ दबाबबाट नियन्त्रण हुन्न भन्ने थाहा थियो रविनालाई । छोराहरूको आदतलाई कठोर भएर हैन, नरम भएरै सहजीकरण गरिन् । आयुष्मानले पछिसम्म चुरोट पिए । तर आयंकाको आगमन हुनु अगावै छाडे पनि ।

•••

रविनाको विवाहपश्चात् विभिन्न टीकाटिप्पणी आए । कतिले उनको कदमलाई क्रान्तिकारी भने । कतिले संस्कारविपरीत । कतिले आमाको विवाह गराइदिएको भन्दै छोराहरूलाई तारिफ गरे । कतिले गाली । कति छोराहरूले त भने, ‘हामी पनि हाम्री आमाको बिहे गराइदिन्छौँ ।’ रविनाले न उनको कदमलाई क्रान्तिकारी ठानिन् न गलत । जीवनमा प्रेम हुनु, खुसी हुनु र त्यो खुसीलाई ‘सेलिब्रेट’ गर्नु सुन्दर कुरा हुन् । उनले त्यही मानिन् । बरु समाजमा परेको सकारात्मक प्रभावले भने उनीहरू आनन्दित छन् ।