काठमाडौँ — केही सातायता युट्युबमा सार्वजनिक भएका नेपाली फिल्मका ट्रेलरहरू हेरौं ! अधिकांशमा महिला चरित्र कसरी चित्रित छ ? खासमा यी ट्रेलर मूलधारे फिल्मले समाउँदै आएको परम्परागत चरित्र चित्रणका टिजर मात्रै हुन् । अझै पनि नेपाली फिल्ममा महिलालाई कमजोर, असहाय, दोस्रो दर्जाका रूपमा चित्रण गरिन्छ, गरिँदै आएको छ ।

मूलधारे फिल्मले अझै पनि महिला चरित्र चित्रणमा अपनाउनुपर्ने संवेदनशिलता भुलेका छन्, प्रमुख पात्र पुरुषको सहायक/सहयोगीका रूपमा मात्रै प्रस्तुत गरिँदै आएको छ । 

‘प्लान इन्टरनेसनल’ र ‘डकस्कुल’ को सहकार्यमा केही वर्षअघि गरिएको अध्ययनले भन्छ– नेपाली फिल्मको संख्या थपिए पनि महिला चरित्र चित्रण जस्ताको त्यस्तै छ । सुरुवाती फिल्म ‘आमा’, ‘माइतीघर’ देखि अहिलेसम्म यो क्षेत्रले पाँच दशक पूरा गरिसक्दा पनि महिलाको चित्रणमा खासै बदलाव भेटिन्न । आर्ट हाउसका फिल्म भने परम्परागत चित्रण भत्काउने प्रयासमा देखिन्छन् । मीनबहादुर भामको पछिल्लो फिल्म ‘शाम्बाला’ होस् या नवीन सुब्बाको ‘नुमाफुङ’ । 

छिरिङ रितार शेर्पाका मुकुण्डोदेखि युवा फिल्मकर्मी मिन्सो लिम्बूका लघु फिल्म ‘जुन्को’ सम्ममा महिलाको परम्परागत चित्रण परिवर्तन गर्ने प्रयास भएका छन् । विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय बजार पुगेका यी फिल्ममा समाजका ती महिला भेट्छौं जो समस्याका पर्खालहरू भत्काउँदै आत्मसम्मान र स्वाभिमानका लागि बाँच्न उद्यत छन् । 

निर्देशक दीपक रौनियारका फिल्ममा पनि यस्तै सशक्त महिलाहरू भेटिन्छन् । झट्ट हेर्दा राजनीतिक कटाक्षले भरिएका दीपकका फिल्ममा मिहिन ढंगले महिला चरित्र चित्रण गरिएको हुन्छ । महिला, लिङ्ग, जात, वर्ग, समुदायका सवालमा दीपकको फिल्म सचेत हुन्छ, पात्रहरूको लेखन त्यही गहिराइमा पुगेर लेखिएका हुन्छन् । दीपकका फिल्ममा महिला पात्रहरू सशक्त, स्वतन्त्र र निडर भेटिन्छन् । ती चरित्रका कमजोर पक्ष पनि उजागर गर्छन् तर महिलाकै आधारमा उनीहरूलाई कमजोर देखाइँदैन । संयोग के छ भने, दीपकका फिल्ममा पूजा नाम दोहोरिएका छन् । 

यी पूजाहरू नेपाली समाजका महिलाहरू हुन् जसलाई विरलै मूलधारे फिल्मले देखाउँछ । देखाइहाले पनि पितृसत्ता, स्त्रीद्वेषी दृष्टिकोणबाट माथि उठेका चरित्र देख्न मुस्किल पर्छ । अब कुरा गरौं, सानी पूजाको । 

पूजा (सेतो सूर्य ) 

कलिलो उमेरकी यो पूजालाई आफ्नो पहिचान निकै प्यारो छ । उसलाई आफ्नो बाबुबारे थाहा पाउनु छ । त्यसैले बुबाबारे जिज्ञासा बढी राखिरहेकी हुन्छिन् । बुबा पोखरामा छ भन्ने त सुनेकी छिन् तर त्यो सत्य हो/होइन, थाहा छैन । जब गाउँमा चन्द्र फर्केर आउँछ, तब पूजाको आशा पलाउँछ । उनी चन्द्रमा बुबाको पहिचान खोजिरहेकी छन् । किनकि कसैले पूजालाई भनिदिएको छ, चन्द्र नै उनको बुबा हो भन्ने । तर, चन्द्रसँगै आएको अर्को पात्रले त्यहाँ अलमल निम्त्याउँछ । चन्द्रसँग गाउँ पसेका उक्त बालकले पनि चन्द्रलाई नै आफ्नो बुबाका रूपमा चिनाइरहेका हुन्छन् । पूजालाई चन्द्रको सत्य सुन्नु छ, आफ्नो बुबा चिन्नु छ । फिल्म ‘सेतो सूर्य’ मा यो पात्रले आफ्नो बुबाको पहिचान खोजिरहेकी हुन्छिन् । यो फिल्मको सबैभन्दा बलियो चरित्र हो, दुर्गा (आशा मगराती) । 

दुर्गालाई अब सांसारिक मायामोहको बन्धनमा बाँधिनु छैन । उनी आफ्नो अधिकारको लडाइँमा छिन् । उनी आफैं छोरीका लागि बुबा खोज्दै छिन् । चन्द्र जंगल पस्दा, दुर्गाले घर सम्हालिन् । द्वन्द्वकालमा माओवादीकी पत्नी भएर बाँच्दाका अप्ठ्यारा परिस्थितिको सामना गरिन् । युद्धको त्यो घडीमा दुर्गाले पनि आफ्नो युद्ध लड्नुपर्‍यो । सेना र माओवादीमा हिँडेका दुई दाजुभाइको घरकी बुहारी बनेर बस्दा उनले कस्ता लडाइँ लड्नुपर्‍यो होला ? बाँच्नका लागि यो चरित्रले कस्तो निर्णय लिन्छिन् त ? 

फिल्ममा यो चरित्रका अन्य आयामहरू खुल्दै जान्छ । यो पात्रमार्फत निर्देशक रौनियारले आमाको नामबाट नागरिकता लिने विषय उठाएका छन् । दुर्गा आफ्नो अधिकारका लागि बोल्छिन्, आफ्ना लागि बाँच्छिन् । युद्धमा छाडेर गएका पूर्वपति घर फिरेका छन् । तर, उनी अब पतिसँग आफ्नो भविष्य देख्दिनन् । छोरीका लागि पोखरातिर जाने सपना साँच्छिन् । छोरीलाई पोखरातिरै पढाउने धोको छ, त्यसका लागि कसरत गर्छिन् । 

द्वन्द्वकालमा माओवादीकी पत्नी भएर बाँच्नुपर्दाको समयमा दुर्गाले आफ्नो जीवन रोजेकी छन् । उनी प्रश्न गर्न सक्छिन्, थिचोमिथो सहन सक्दिनन् । ‘आइमाईले लास छुन हुन्छ त ?’ लास झर्नै लाग्दा समाउन पुगेकी दुर्गालाई गाउँको मान्यजनले प्रश्न गर्छ । उनले तत्काल जवाफ दिन्छिन्, ‘अनि के झर्नचाहिँ दिनु त ?’ सशक्त आवाज भएको महिलाका रूपमा दुर्गालाई चित्रित गरिएको छ । उनी आफ्नो अधिकारका लागि आवाज उठाउँछिन्, लड्न सक्छिन् र सुन्दर भविष्य कल्पन सक्छिन् । 

पूजा (हाइवे)

‘हाइवे’ की पूजालाई प्रेमीले मायाले मुनमुन भनेर बोलाउँछन् । तर, मुनमुनको असली नाम हो– पूजा । लाग्छ, सेतो सूर्यकी सानी पूजा अहिले ठूली भइसकिन् । पढेलेखेकी, अंग्रेजी मज्जाले बोल्ने भइसकिन् । किताब पढ्छिन्, लुकीलुकी चुरोट तान्छिन् । लुकेरै रोनितसँग प्रेम गर्छिन् । तर, यसबीच अमेरिकाबाट फर्केको केटोसँग विवाह हुने तय हुन्छ । उनी आमासँग बसको यात्रामार्फत विवाहका लागि काठमाडौं हिँडेकी छन् । प्रेमी रोनित हुँदाहुँदै अमेरिकाबाट फर्केको बाल्यकालको हितैषीसँग मगनी गर्न आखिर उनी किन तयार भइन् ? बसले काठमाडौंको यात्रा तय गरिरहँदा यो चरित्रका फरक पत्रहरू एक–एक गर्दै खुल्छ ।

यो यात्राले पूजाको रोजाइ, छनोट र निर्णय अधिकारमाथि गजब्बसँग बोल्छ । कथाको बहाव हेरिरहँदा लाग्छ, कतै पूजाले परिवारकै भरमा विवाहका लागि तयार भएकी त होइनन् ? यदि हो भने उनले आफ्नो चाहना रोज्लिन् वा परिवार ? फिल्मको एउटा दृश्यले यसको उत्तर पनि छोडेर जान्छ । काठमाडौंसम्मको यात्रामा पूजामा आएको परिवर्तन, उसले लिने निर्णयले उक्त चरित्रलाई कति गहन ढंगले पस्किएको छ भन्ने देखिन्छ । ‘ओपन इन्डिङ’ मा समाप्त यो पात्रको कथाले नेपाली समाजका महिलाहरूको प्रतिनिधित्त्व गर्छ, जसले परिवारको इच्छा, आकांक्षा, मानमर्यादा त्यागेर आफ्नो स्वतन्त्रा र सपनाको यात्रा समाउँछ ।

पूजाले आफ्नो जीवनको निर्णय, समस्याहरूको समाधान आफैं खोज्छिन् । पूजा मात्रै होइन, यो फिल्ममा अन्य महिला पात्रमार्फत महिलाका फरक आयाम, मुद्दा र सम्बन्धहरू प्रस्तुत गरिएका छन् । नेपाली फिल्मले अझै पनि महिलालाई आमा, प्रेमिका र बुहारीका रूपमा मात्रै देखाउँदै आएको छ । उनीहरूले सामाजिक मूल्यमान्यता पछ्याउँदै घर सम्हालेको मात्रै देखाइन्छ । तर, यसको ठीकविपरीत छ, राधिका (आशा मगराती) । यो पात्रको जटिलतालाई निर्देशक रौनियारले मिठोसँग पर्दामा देखाएका छन् । 

राधिका र उनका पति लामो समयदेखि निःसन्तान छन् । निःसन्तान समस्या पहिल्याउन पति यात्रारत छन् । त्यही समयमा राधिका पर–पुरुषसँग नजिकिन्छन् । हुन त महिलालाई पर–पुरुषसँग सल्किएको देखाउँदै उनलाई चरित्रहीन देखाउने भाष्यसहितका थुप्रै नेपाली फिल्म बनेका छन् । तर, यो चरित्रको चित्रण बिल्कुल फरक छ । विवाहेत्तर सम्बन्धका फरक पाटोलाई केलाउँदै उक्त महिलाले लिएको निर्णय, उनका कमजोरी, मानसिक स्वास्थ्यलगायत पक्षलाई फिल्ममा संवेदनशील ढंगले देखाइएको छ । 

राधिकाजस्तै अर्को बलियो चरित्र चित्रण हो– कविता (ऋचा शर्मा) । यौन व्यवसायलाई अझै पेसा नमान्ने समयमा एउटी महिलाले यही व्यवसायबाट कसरी आफ्नो सन्तान हुर्काउँदै छन् भन्ने पाटोलाई सूक्ष्म शैलीमा यो चरित्रमार्फत देखाइएको छ । अँध्यारा रातहरूमा काम गर्दै कविताले आफ्नो छोरीहरूका लागि कसरी उज्यालो सपना साँचेकी छन् ? फरक पृष्ठभूमिका फरक महिलाहरूमार्फत निर्देशक रौनियारले महिलाका फरक आयाम खोतलेका छन् । 

पूजा सर (राजागन्ज)

‘राजागन्ज’ सम्म आइपुग्दा पूजाले आफ्नो नयाँ अवतार बनाइसकेकी छन् । समाजमा यस्ता पूजाहरू प्रशस्तै छन् । तर, नेपाली फिल्ममा यस्ता पूजाहरू देखिएका थिएनन्, दीपकले नै ‘राजागन्ज’ मा उभ्याइदिए । महिलाप्रधान यो फिल्ममा पूजा यति बलियो चरित्र हो कि उसका छेउछाउका पुरुष चित्रण उनको दाँजोमा कमजोर छन् । महिलाप्रधान यो फिल्ममा पूजाको उपस्थिति, चित्रण यति प्रमुख छन् कि अन्य पुरुषको चरित्र वास्तवमा सहायक मात्रै हुन् ।

महिलाप्रधान भनिएका फिल्ममै महिला चरित्रलाई सहायक भूमिकामा देखाउने मूलधारे फिल्मलाई व्यंग्य गर्ने ‘राजागन्ज’ को कथा महिला प्रहरी पूजा (इन्स्पेक्टर) को यो चरित्रबाटै अगाडि बढ्छ । पूजा यौनिक तथा अल्पसंख्यक समुदायको प्रतिनिधि हुन् । यो चरित्रको पहिचानका जटिल पक्षहरूलाई यहाँ प्रस्तुत गरिएको छ । पूजा आफ्नो बुबाका लागि छोरी हो । घरभित्र उनी छोरासमान हुनु छ । ऊ अन्य पुरुषसमान शक्तिशाली इन्स्पेक्टर हुन् । तर, घरभित्रै उनको त्यो पहिचान स्विकारिँदैन । इन्स्पेक्टर बन्न उनको अर्कै संघर्ष छ । उनको त्यही पहिचानलाई अन्यले स्विकार्दैनन् । 

‘राजागन्ज’ को प्रमुख पात्र नै हुन्– पूजा । उनीसँग जोडिने थुप्रै महिला पात्रलाई पनि उत्तिकै महत्त्व दिइएको दीपक सुनाउँछन् । आफ्ना फिल्महरूमा पूजा नाम दोहोर्‍याउनुको पछाडि दीपकसँग आफ्नै कारण छन् । नेपाली समाजमा महिला, छोरीचेलीलाई पूजा गरिन्छ । जुन संस्कृतिले पनि छोरीचेलीलाई पूजा गर्ने स्थानको रूपमा हेर्छन् । तर, व्यवहारमा त्यस्तो छ त ? अझै पनि एउटी महिलाले आफ्नो नामबाट सन्तानलाई नागरिकता दिन सक्दिनन् । तर, त्यो अप्ठ्यारो छोराहरूलाई छैन ।

छोराछोरीबीचको यही विभेदमाथि व्यंग्य गर्न दीपकले हरेक फिल्ममा एउटा चरित्रलाई पूजा नाम दिँदै आएका छन् । ‘जुनसुकै चरित्रको तीन आयाम देखाउनुपर्छ भन्ने छँदै छ । हामी हाम्रा चरित्रलाई जति सक्दो ह्युमन बनाउन खोज्छौं । कुनै पनि चरित्र गुण वा अवगुणले मात्र भरिएको हुँदैन । हाम्रा फिल्मका चरित्रहरू गुण पनि भएको अनि अवगुण पनि मिसिएको देखाउन खोज्छौं,’ दीपकले भने, ‘हो, नेपाली फिल्ममा त्यतिबेला महिलालाई सहायक भूमिकामा मात्रै देखाइन्थ्यो । तर, फिल्ममा त हरेक पात्रको उस्तै महत्त्व हुन्छ । त्यसरी नै हरेक पात्रको महत्त्व देखाउँदा त्यसको चित्रण त्यही हिसाबले गर्नुपर्छ भनेर हामी लागिपर्छौं ।’ 

दीपक महिला मात्रै नभई हरेक पात्रको भूमिका कथामा किन आवश्यक छ ? भनेर खुबै घोत्लिन्छन् । पात्रहरूले बोल्ने भाषा नै उनीहरू संवादमा ल्याउन चाहन्छन् । साहित्यिक भाषा मात्रै होइन, महिला चित्रणमा दीपक र आशाले पहिल्यैदेखि सचेत भएर काम गर्दै आएका हुन् । 

लघु फिल्म ‘चौकठी’ देखि नै दीपकले महिला चित्रणमा यसरी सचेत भएर लेखनमा गम्भीर भएर काम गर्न थालेका हुन् । चरित्र लेखिरहँदा आफूले भोगेको, देखेको वा अनुसन्धानमा आधारित पात्रहरूलाई नै दीपकले पर्दामा ल्याइरहेका हुन्छन् । महिलाका चरित्र लेखिरहँदा त्यसका फरक आयामलाई पत्नी आशाले थपिदिन्छिन् । ‘म पुरुष भएर हुर्कें । पूजा सर लेख्दा आशासँग लेखनमा सहकार्य गरेका छौं । पुरुष भएर महिला चरित्र लेखिँदा त्यो स्तरमा लेख्न सकिँदैन थियो होला । तर, आशाले त्यसमा महिलाका दृष्टिकोण मिसाइदिन्छिन्,’ दीपकले भने ।