‘भर्चुअल’ कूटनीतिको उदय- विचार - कान्तिपुर समाचार

‘भर्चुअल’ कूटनीतिको उदय

विकासोन्मुख नेपालदेखि विकसित ‘जी–सेभेन’ राष्ट्रहरुसम्मले एकैपटक कूटनीतिमा प्रविधिको प्रयोग गर्न अग्रसरता लिनुपर्ने बाध्यात्मक परिस्थिति सिर्जना भएको छ । 
टीका ढकाल

चीन बाहिर कोरोना भाइरसको विश्वव्यापी महामारी गहिरिँंदै जाँदा अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धको एउटा किनारामा राष्ट्रहरूबीच आशंका तथा आरोप–प्रत्यारोप चलिरहेको छ । त्यसभन्दा बलियो गरी अर्को किनारामा महामारी रोक्ने रणनीतिसहितको अन्तर्राष्ट्रिय साझेदारी जबर्जस्त प्रकट हुन खोजिरहेको छ ।

मानव सभ्यताको हजारौं वर्ष लामो इतिहासतिर फर्किंदा हरेक अभूतपूर्व संकटको सामना गर्ने कार्य अन्योलबाटै सुरु भएको देखिन्छ । सुरुवाती आशंकाले सकारात्मक परिणाम ननिकाल्ने वा परिस्थिति अझ बिगार्ने देखिएपछि द्विपक्षीय वा बहुपक्षीय अन्तरक्रियाहरू बढ्दै जान्छन् । आशंकाको स्थान विस्तारै सहयोग र सहअनुभूतिले लिन थाल्छ । अन्ततोगत्वा मानिसले सामुहिक प्रयत्नद्वारा संकटमाथि विजय प्राप्त गरिछाड्छ । अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धको नियमित आकस्मिकतायुक्त यात्रामा यो क्रिया धेरैपटक दोहोरिएको छ ।


सुरुवातमा कोरोना भाइरस फैलिएको संकेत पाउनासाथ करिब एक करोड बीस लाख मानिस बस्ने वुहान सहरका नागरिकबीच व्यक्तिगत दूरी हुनुपर्ने नीतिलाई चीनले कडाइपूर्वक लागू गर्‍यो । सहरभित्र र बाहिरबाट हुने मानव सम्पर्क बन्द गरी देशका बाँकी भागमा भाइरस फैलिन नदिने चीनको उक्त रणनीति मानव अधिकार विरोधी कदमका रूपमा आलोचित भयो । तत्कालै बाँकी विश्वमा समेत उसैगरी फैलिएपछि हालसम्म उपचार नभएको संक्रमण थप फैलिनबाट रोक्न व्यक्तिगत दूरी सबै देशले पछ्याउनुपर्ने प्रभावकारी उपाय प्रमाणित भएको छ । परिणामस्वरूप राष्ट्रहरू आरोप–प्रत्यारोप थाती राखेर आपसी सहयोग तथा साझा समन्वयको रणनीतिमा फर्केका छन् । यसले केही दिनयता नयाँ प्रयोगसहित कूटनीतिक कार्य आफ्नो लयमा फर्कन लागेको आभास मिलेको छ । संकटलाई अवसरमा बदल्ने कूटनीतिले विश्राम लिँदैन ।


हालसम्म कोरोना भाइरसको संक्रमण नदेखिएको नेपालसहित तुलनात्मक रूपले कम प्रभावित दक्षिण एसियाली राष्ट्र बीचको पछिल्लो अन्तरसम्बन्धलाई हेरौं । काठमाडौंमा ६ वर्षअघि आयोजित अठारौँ शिखर सम्मेलनमा भारतद्वारा प्रस्तावित क्षेत्रीय ‘कनेक्टिभिटी’को कार्यसूचीलाई पाकिस्तानले अवरुद्ध गरेपछि दक्षिण एसियाली क्षेत्रीय सहयोग संगठन ‘सार्क’प्रति भारतको खुला असहजता प्रकट हुनथाल्यो । एकाध हप्ता अघिसम्म सार्कको मधुरो सराहनासमेत राजनीतिक रूपमा भारतको आलोचनार्थ प्रयुक्त हुने विम्बका रूपमा नयाँ दिल्लीले लिइदिने अवस्था कायम थियो । यति हुँदाहुँदै पनि अध्यक्ष राष्ट्र भएकाले नेपाल र आगामी सम्मेलनको आयोजक हुनाले पाकिस्तानले संगठनको पक्षमा झिनो स्वरले पैरवी गरिरहे । त्यसको प्रभाव देखिएन ।


अचानक गत मार्च १३ मा भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले नै कोरोना भाइरससँग जुध्ने साझा योजना बनाउन सार्क राष्ट्रका नेताहरूबीच ‘भिडियोकन्फरेन्स’द्वारा विशेष अन्तरक्रिया आयोजना गर्ने अग्रसरता लिए । दुई दिनमै सम्मलेन सम्भव भयो । नयाँ सार्क महासचिवलाई समेत साक्षी राखेर मोदी आफैंले सञ्चालन गरेको ‘भर्चुअल’ शिखर बैठकले सार्कउपर भारतको विश्वासलाई स्वीकार्यताको दायरामा फर्काउने प्रयास गरेको छ । यसका साथै कूटनीतिक कार्यमा उच्चतम प्रविधिको प्रयोगतर्फ दक्षिण एसियाली अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धलाई लैजान लागेको सन्देश सम्मेलनले दिएको छ ।


प्रत्यक्ष साक्षात्कारलाई सचेत रूपमा रोक्नुपर्ने भएपछि आपत्कालीन गतिशीलताका लागि दूरसम्मेलनका आयोजना ह्वात्तै बढेका छन् । अन्तर्राष्ट्रिय मुद्राकोष र विश्व बैंकले वर्षेनि आयोजना गर्ने संयुक्त वसन्त बैठकलाई ‘भर्चुअल’ माध्यममा लैजाने तयारी गरेका छन् । विश्वभरिबाट सयौं प्रतिनिधिले सहभागिता जनाउने यो बैठक अप्रिल महिनाको दोस्रो हप्ताका लागि तय भएको छ ।


त्यसैगरी सात उच्च औद्योगिक राष्ट्रहरूको समूह (अमेरिका, इटाली, फ्रान्स, जापान, बेलायत, क्यानाडा, जर्मनी) ‘जी–सेभेन’का नेताले मार्च १६ का दिन ‘भिडियोकन्फरेन्स’बाट सम्मेलनमा सहभागिता जनाए, जसलाई असाधारण शिखर सम्मेलन भनिएको छ । यस समूहका सबैजसो राष्ट्रमा कोरोना भाइरसको गहिरिँदो संकट विरुद्ध साझा प्रयासको संयोजन गर्नु सम्मेलनको प्रमुख उद्देश्य थियो । यसरी विकासोन्मुख नेपालदेखि विकसित ‘जी–सेभेन’ राष्ट्रहरूसम्मले एकैपटक कूटनीतिमा प्रविधिको प्रयोग गर्न अग्रसरता लिनुपर्ने बाध्यात्मक परिस्थिति सिर्जना भएको छ ।


अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धको स्वरूप निर्धारण गर्ने कूटनीतिक कार्यलाई सूचना प्रविधिको विकासले गएको दशकदेखि नै त्वरित, प्रभावकारी र समन्वयपूर्ण सञ्चालनतर्फ विस्तारै निर्देशित गरिरहेको थियो । सूचना क्रान्ति उत्कर्षमा पुगेको अनुभव गरिएको बेला एक्कासी प्रकट भएको महामारीबाट उत्पन्न जोखिमले कूटनीतिको परम्परागत अनुहार निर्णायक रूपले बदल्ने देखिएको छ ।


गएको शताव्दीमा यस्ता निर्णायक मोडहरू तीनपटक देखिए । पहिलो विश्वयुद्धपछि स्थापित ‘लिग अफ नेसन्स’ले कूटनीतिलाई द्विपक्षीय वा बहुपक्षीय सम्बन्धबाट भूमण्डलीकरणको चरणमा प्रवेश गरायो । यस छोटो प्रयोगको असफलताबाट सिर्जित दोस्रो विश्वयुद्धले संयुक्त राष्ट्र संघसहितको नयाँ विश्वव्यवस्थालाई जन्म दियो । सन् १९९० मा सोभियत संघको पतनसँगै तेस्रो नयाँ चरण देखियो, जस अन्तर्गत नवउदारवादी वैश्विक अर्थ–राजनीतिक प्रणालीलाई भरथेग गर्नु अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धको नयाँ प्रवृत्ति बन्यो ।


यस शताव्दीको सुरुमा न्युयोर्कस्थित ‘वर्ल्ड ट्रेड सेन्टर’मा भएको आतंकवादी आक्रमणपछि अमेरिकाले कूटनीति र राष्ट्रिय सुरक्षालाई उच्च प्रविधियुक्त (हाइटेक) बनाउन ठूलो धनराशि लगानी गर्‍यो । सन् २००० मा खर्चित ७ अर्ब अमेरिकी डलरको तुलनामा राष्ट्रिय सुरक्षा अनुसन्धान र विकासका लागि गरिएको खर्च सन् २००५ मा तीन गुणाले वृद्धि गरी २१ अर्ब पुर्‍याइएको थियो । हाल यो परिमाण बढेर ८० अर्ब डलरको हाराहारी पुगेको छ ।

अर्कोतिर सन् २००८ मा ओलम्पिक खेलको सफल आयोजनापश्चात् चीनको उदयप्रति विश्वव्यापी विश्वास स्थापना भयो । यी दुबै देशका सरकार र ठूला उद्योगले वैज्ञानिक–प्राविधिक अनुसन्धानमा समर्पित बजेटको व्यवस्था गर्दै आएका छन् । यसको प्रतिफल उत्पादन सम्बन्ध तथा अन्तर्राष्ट्रिय कूटनीतिको रूप र सार दुबैतिर देखिन थालेका छन् । रूपमा प्रविधिको उच्च प्रयोग छ भने सारमा चीन र अमेरिकाका आर्थिक–राजनीतिक–सामरिक गतिविधिबाट सिर्जित विषय–वस्तुको वरिपरि प्रतिस्पर्धात्मक कूटनीतिक व्यवहार केन्द्रित भएको देखिन्छ ।


कूटनीतिक कार्य मुख्यतया पर्दा पछाडि बसेर निरन्तर गरिने मिहिन परिश्रम हो, जसले परिणाम निकालेर त्यसको श्रेय राजनीतिक नेतृत्वको खातामा राखिदिन्छ । पारस्परिक विश्वास निर्माण गर्न व्यक्तिगत भेट, गोप्यताहरूको आदान–प्रदान र मुद्दा आधारित लेनदेनले आधुनिक कूटनीतिको जग निर्माण गरेको छ । आमने–सामने गरिएका भेटमा पूर्ण विश्वासपूर्वक संवाद सम्भव हुन्छ । भर्चुअल संवादमा औपचारिकता ज्यादा हुन्छ । आशंकाको वातावरणलाई साझेदारीमा बदल्न वैचारिक वा राजनीति प्रेरित पूर्वाग्रहभन्दा माथि उठेर सञ्चालित हुने विश्वासपूर्ण कूटनीतिक कार्य आवश्यक छ । संकट आउँदा शक्तिराष्ट्रहरू बीच भूराजनीति प्रेरित दोषारोपण पनि सँगै आउँछ । त्यसलाई रोकेर सहकार्यको आधार निर्माण गर्ने अनवरत प्रयत्न केवल कूटनीतिबाट मात्र सम्भव हुन्छ ।


कोरोना भाइरसको फैलावटसित जुध्न अझ निकट साझेदारी किन आवश्यक छ भने विश्व स्वास्थ्य संगठन लगायतका संस्थाले नियन्त्रणको अभियान पूर्ण सफल हुन लामो यात्रा बाँकी रहेको जनाउ दिएका छन् । यसक्रममा महामारीको विस्तार एक हदसम्म रोकेर नागरिकलाई स्वास्थ्यसेवा उपलब्ध गराउन सकिने उदाहरण चीन, जापान, दक्षिण कोरिया र सिंगापुरसँग देखिन्छ । नियन्त्रणका लागि हालसम्म उपलब्ध अनुभव र तथ्यांकको सबैभन्दा विश्वासिलो भण्डारण यिनै एसियाली देशसँग छ । इटालीमा भाइरसको प्रकोप रोक्न चीनले उपलब्ध गराएको आर्थिक र प्राविधिक सहयोगको आधार त्यही अनुभव हो ।


चीनको राजनीतिक प्रणालीप्रति धेरैको समानुभूति नहुन सक्छ । यद्यपि वुहानसहित देशको अत्यधिक ठूलो जनसंख्यालाई व्यक्तिगत दूरीमा सफलतापूर्वक राखेर तथा स्वास्थ्यसेवा पुर्‍याएर चीनले राज्यको प्रभावकारिता सिद्ध गरेको छ । संकटको सामना गर्न आर्थिक अभाव झेलिरहेको विश्व स्वास्थ्य संगठनलाई चीनले नै २ करोड अमेरिकी डलर अनुदान तत्काल उपलब्ध गराएको छ । नेपालका परराष्ट्रमन्त्री प्रदीप ज्ञवालीसँग मार्च ३ मा भएको टेलिफोन संवादमा चिनियाँ विदेशमन्त्री वाङ यीले कोरोना भाइरससँग लड्न नेपाललाई सबै प्रकारको सहयोग उपलब्ध गराउने बताएका छन् ।


वर्तमान समयका प्रभावशाली चिन्तक मध्येका एक इजरायलका युवल नोह हरारी भन्छन्, ‘व्यक्तिगत दूरी र आइसोलेसन कोरोना भाइरसको विस्तार रोक्ने रणनीतिमात्र हुन् । राष्ट्रहरूबीच वैज्ञानिक ज्ञान र अनुभवको साझेदारीले मात्रै यस भाइरससँग लड्ने मानव सक्षमता विकास गर्न सकिन्छ ।’


मानव स्वास्थ्यमा उपयोग हुने ज्ञानको साझेदारीमा कुनै राजनीतिक–वैचारिक पूर्वाग्रह देखिनु आवश्यक छैन । मानवीय सहकार्यले संकटसँग जुध्ने आत्मविश्वास र क्षमता निर्माण गर्छ । हरारीले जस्तै मानव सभ्यताको इतिहासलाई कमसेकम १० हजार वर्षको समयरेखामा अध्ययन गर्ने विचारकहरूमा अमेरिकी ज्यारेड डायमण्ड छन् । पुलित्जर पुरस्कार विजेता पुस्तक ‘गन्स, जर्म्स एन्ड स्टील’ भित्र उनले पशुपालनको युग सुरु भएपछि कसरी मानिसले अन्तरमहादेशीय भाइरसहरूको महामारी झेल्नुपर्‍यो भन्ने सविस्तार व्याख्या गरेका छन् । अन्तरसभ्यतात्मक अध्ययन गर्ने अर्का अमेरिकी चिन्तकद्वय डारेन असिमोग्लु र जेम्स रबिन्सन आफ्नो पुस्तक ‘न्यारो कोरिडोर’मा निरन्तर उदार संस्थाहरूको विकासद्वारा रोग र युद्धमाथि मानिसले विजय पाउने क्रम चलिरहेको निष्कर्ष निकाल्छन् ।


ऐतिहासिक आर्थिक प्रणालीको अध्ययन गर्ने फ्रान्सेली अर्थशास्त्री टमस पिकेटीले हालै प्रकाशित आफ्नो पुस्तक ‘क्यापिटल एन्ड आइडियोलोजी’मा रोग र भोकबाट पूर्ण मुक्तिका लागि ‘सहभागितामूलक समाजवाद’ (पार्टिसिपेटरी सोसलिजम) को प्रस्ताव गरेका छन् । पारस्परिक सहकार्यले इतिहासमा मानिसलाई घातक महामारीहरू नियन्त्रण गर्न तथा त्रासदीपूर्ण युद्ध अन्त्य गरी शान्ति स्थापना गर्न सघायो । वर्तमानका साथै भविष्यमा पनि अन्तरदेशीय साझेदारी रोग, भोक र युद्धमाथि विजय प्राप्त गर्ने मानवीय लक्ष्य प्राप्तिको प्रभावकारी साधन हुनेछ ।


राष्ट्रहरूबीच पारस्परिक विश्वास कायम राख्न लाखौँ व्यक्तिगत साक्षात्कारको शृंखलाद्वारा धेरै शताव्दीको अवधिमा आधुनिक कूटनीतिको जग निर्माण भएको हो । यसलाई रातारात परिवर्तन गर्न सकिन्न । आमने–सामने बसेर गरिएका धेरै भेटपछि बल्ल विश्वासपूर्वक संवाद हुनु मानवीय स्वभाव हो । प्रविधिको प्रयोगबाट हुने ‘भर्चुअल’ बैठकहरूमा यो सम्भव हुँदैन । प्रविधियुक्त कूटनीतिमा सूचनाको सुरक्षा ठूलो चुनौती हो । त्यसैले संकटकालीन ‘भर्चुअल’ सम्मेलनहरूले कूटनीतिक शिष्टाचार बाहिरका औपचारिकता तथा फराकिला नीतिगत सहमति निर्माणमा जोड दिनुपर्छ । संवेदनशील साझेदारीका लागि प्रत्यक्ष कूटनीति नै चाहिन्छ ।


संकटमा अग्रसरता लिने कूटनीतिले नागरिकलाई त्राससँग लड्न आत्मबल प्रदान गर्नुका साथै झुटा समाचार रोक्न र सही सूचना प्रवाहित गर्न मद्दत गर्छ । अनुसन्धान र विकासमा संयुक्त प्रयासलाई केन्द्रित गर्न सक्छ । संकटकै बेला राष्ट्रहरूबीच निरन्तर पारस्परिक सहयोग चाहिन्छ, जसका लागि आधुनिक प्रविधिले भरपर्दो ‘कनेक्टिभिटी’ उपलब्ध गराएको छ । तर, व्यक्तिगत मिहिन कूटनीतिलाई यसले प्रतिस्थापन गर्न सक्दैन । जतिसुकै नयाँ पुस्ताको वाइफाइ भए पनि इन्टरनेटबाट दालभात डाउनलोड गर्न सकिन्न । त्यसका लागि अविश्रान्त मानव परिश्रम चलिरहनुपर्छ, पसिना बगिरहनुपर्छ ।

प्रकाशित : चैत्र ५, २०७६ ०८:३५
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

पर्खाइ बिदाइको

टेबलटेनिस संघ र सरकारबाट सम्मानसहित दुई दशक लामो करिअर टुंग्याउने पर्खाइमा छन् पुरूषोत्तम 
कुशल तिमल्सिना

काठमाडौँ — संन्यास शब्द सम्भवतः सबै खेलाडीका लागि अप्रिय हुन्छ । जीवनको उर्जाशील समय व्यतित गरेको क्षेत्र चटक्कै छाड्नुपर्दाको पीडा भोग्नेले मात्र महसुस गर्छ । तर सत्य आत्मसाथ गर्दै करिअरको अन्त्य अविस्मरणीय बनाउने सोच सरकार र सम्बन्धित खेल संघले पूरा गरिदिने सपना थाँती राख्दै धेरै खेलाडी ओझेलमा परेका छन् ।

संघ र सरकारबाट सम्मानसहित दुई दशक लामो करिअर टुंग्याउने पर्खाइमा छन्, टेबलटेनिसका पुरुषोत्तम वज्राचार्य । नेपालमा सम्पन्न १३ औं दक्षिण एसियाली खेलकुद (साग) मा ऐतिहासिक पदक जितेपछि नै पुरुषोत्तमले संन्यासको योजना बनाएका थिए । तर उनको मनले मानेन । ‘जीवनभर देशका लागि गरेको योगदानको प्रतिफलमा देशले पनि केही देओस् भन्ने लाग्यो ।

सम्मानित भएर बिदाइको हात हल्लाउनुको मज्जै बेग्लै,’ कान्तिपुरसँगको कुराकानीमा टेबलटेनिस च्याम्पियनले आफ्नो बिदाइको आशय व्यक्त गरे । सागमा टेबलटेनिसको पुरुष एकल विधामा नेपाललाई पहिलो पदक दिलाउने पुरुषोत्तम नै हुन् । उनले कांस्य सुरक्षित गरेको केही मिनेटपछि नेपाल च्याम्पियन स्यान्टु श्रेष्ठले पनि एकलतर्फ कांस्य जिते । टिम स्पर्धामा पटक–पटक जिते पनि पुरुष एकलतर्फ नेपालले पदक जितेको यही संस्करणमा मात्र हो ।

सन् २०१० यता तीनपल्ट सागमा नेपालको प्रतिनिधित्व गरेका पुरुषोत्तमले तीनपल्ट विश्व च्याम्पियनसिप (२००९ जापान, २०१४ जापान र २०१५ मा चीन), दुईपल्ट एसियन च्याम्पियनसिप (२००९ भारत, २०१५ थाइल्यान्ड) र दुईपल्ट एसियाली खेलकुद (२०१० चीन, २०१४ दक्षिण कोरिया) मा सहभागिता जनाइसकेका छन् । भिसा समस्याका कारण दुईपल्ट विश्व च्याम्पियनसिप गुमाउनुपरेकामा उनको अहिले पनि गुनासो छ ।

‘राष्ट्रिय अन्तर्राष्ट्रिय अनुभव मैले यसपल्टको दक्षिण एसियाली खेलकुदमा उपयोग गर्न सकेँ । यो सागको क्वाटरफाइनल खेल मेरो करिअरकै सबैभन्दा नराम्रो खेल थियो । तर यसपल्ट अनुभवले काम गर्‍यो,’ उनले सुनाए, ‘उमेरका कारण मेरो सहभागितालाई लिएर धेरै टिप्पणी भएको थियो । तर एकलतर्फ पहिलो पदक जित्न सकें, मेरो सपना पूरा भो ।’



२०५६ सालदेखि करिअर लक्षित गरी टेबलटेनिस खेलेका पुरुषोत्तमले यो क्षेत्रमा २० वर्ष बिताए । यसबीच उनले अग्रजहरूले औपचारिक बिदाइ पाएको कहिल्यै देख्न पाएनन् । ‘तर मेरो मनले मानेन,’ स्तरीय खेलाडी उत्पादनमा अब्बल मानिँदै आएका उनले भने, ‘यति लामो समय टीटीमा लागेपछि संघबाट राम्रो बिदाइ पाइयोस् भन्ने सबैको चाहना हुन्छ । देशका लागि खेल्ने खेलाडीलाई यस्तो बिदाइले जीवनभर अविस्मरणीय खुसी मिल्छ । हामीले यस्तो परिपाटी किन सुरु गर्नुपर्छ भने भविष्यमा त्यसले युवालाई प्रोत्साहन दिनेछ ।’

यसको अर्थ उनले बिदाइको भिख मागेका होइनन् । स्वाभाविक हकदाबी रहेको तर्क गर्छन् । संघ नेतृत्वसँग औपचारिक कुराकानी भएको छैन । ‘केही नयाँ तरिकाबाट खेलाडी जीवन टुंग्याउने चाहनामात्र हो,’ उनले भने । सागपछि उनी खेलाडीका रूपमा प्रतिस्पर्धामा उत्रिएका छैनन् । सायद अब उनले खेल्ने छैनन् ।

नेपालमा पनि फुटबल, क्रिकेट, तेक्वान्दो, कराते, भलिबलजस्त खेलले खेलाडीको संन्यासलाई सम्मानपूर्वक बिदाइ गर्दै आएका छन् । त्यसको अनुशरण आफ्नो खेलमा पनि होस् भन्ने ठान्छन् पुरुषोत्तम ।

संन्यासपछि लक्ष्य के त ? खेलाडी र प्रशिक्षकको भूमिकामा आफूलाई प्रमाणित गरिसकेका पुरुषोत्तमको चाहना संघको नेतृत्वमा आउनु हो । नेतृत्वमा रहेर व्यवस्थापकीय जिम्मेवारी पूरा गर्नु खेल्दा र प्रशिक्षण गर्दाभन्दा पनि कठिन काम हो भन्ने उनले बुझेका छन् । ‘खेलाडीको रूपमा यति लामो समय टेबलटेनिसलाई जति बुझेको छु, संघको कार्यशैली पनि त्यति नै थाहा पाएको छु । चुनौती कठिन छ तर कमजोरी सुधार गर्न नेतृत्वमै जानुपर्छ,’ उनले आफू नेतृत्वमा गए राष्ट्रिय खेलाडीलाई स्तरीय र सुविधासम्पन्न बनाउन केही योजनाहरू सोचिरहेका छन् ।

पाटन सुन्धारामा जन्मिएका पुरुषोत्तम ३७ वर्षका भए । उनका समकालिनमध्ये १–२ जनाबाहेक सक्रिय खेलजीवनमा कोही पनि छैनन् । त्यसो त १७–१८ वर्षको छँदादेखि मात्रै उनले व्यावसायिक रुपमा टेबलटेनिस यात्रा सुरु गरेका थिए । २० वर्षको उमेरमा उनले पहिलोपल्ट राष्ट्रिय प्रतियोगिता खेले । २०५८ सालमा हुनुपर्ने पाँचौं राष्ट्रिय खेलकुद ‘दरबार हत्याकाण्ड’ ले स्थगित भएपछि राष्ट्रिय प्रतियोगितामा उनको डेब्यु समय लम्बिएको थियो । २६ वर्ष टेक्दै गर्दा उनले पहिलोपल्ट आधिकारिक अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगिता खेले ।

‘म पाटनको सुन्धारामा जन्मिएको । ललितपुरका तीन टोल सुन्धारा, महापाल र च्यासलमा टेबलटेनिसको माहोल खुबै थियो । टोल–टोलमा सिमेन्टका बोर्ड थिए । टोलस्तरीय खेलहरू हुन्थे,’ सुरुआती दिन सम्झँदै उनले थपे, ‘त्यति बेला टेबलटेनिस खेल्नु हाम्रा लागि बाध्यकारी थियो । किनभने टीटी नजानेको मान्छेलाई समाजमा घुलमिल हुनै कठिन हुन्थ्यो ।’

राजेन्द्र कपाली, विष्णुबहादुर श्रेष्ठ, मिलन श्रेष्ठ, पन्नाकानी शाक्यहरू सुन्धाराकै सिमेन्ट बोर्डबाट सिकेर राष्ट्रिय टोलीसम्म पुगिसकेका थिए । ‘उहाँहरूको नाम र प्रतिष्ठाले सायद मलाई पनि टेबलटेनिसप्रति आकर्षित भएँ,’ व्यावसायिक करिअरमा ढिला गरी प्रवेश गर्नुको कारणबारे उनले थपे, ‘खेल्न त खेलिरहेका थियौं तर कस्तो खेल्ने थाहा थिएन । कहाँ गएर सिक्ने भन्ने थाहा पाइएन । अहिले कोठामा बसेर नयाँ टेक्निक सिक्न सकिन्छ । सिकाउने ठाउँहरू पर्याप्त छन् । तर त्यो बेला खेलसामाग्रीबारे जानकारी थिएन । त्यो सबै थाहा पाउन समय लाग्यो ।’

पुरुषोत्तम खेलाडीमात्र थिएनन् । राष्ट्रिय टोलीका लागि संघर्ष गर्दाको समयमा उनी प्रशिक्षक भइसकेका थिए । लगनखेलको एम्स एकेडेमीमा उनले पहिलोपल्ट टेबलटेनिस प्रशिक्षण थालेका थिए । ‘त्यति बेला म आफैं संघर्ष गर्दैथिएँ । बिहान लैनचौरमा प्रशिक्षण गर्थें, त्यहाँ सिकेका कुरा बेलुका एम्समा पुगेर अरुलाई सिकाउथें,’ उनले सम्झिए, ‘त्यति बेला मैले ब्याट समाउन सिकाएका रबिना देशार, सम्झना खड्का, सोनु गुप्ता, रोजिना देशार, अनिता अधिकारीलगायतका खेलाडीहरूले राष्ट्रियस्तरमा सफलता पाए ।’
उनले टेबलटेनिस खेल्न थालेको जति भयो सिकाउन थालेको पनि त्यति नै ।

यसबीचमा एम्स एकेडेमी, आदर्श विद्यामन्दिर (एभीएम), सेन्ट जेभियर्स, डीएभीलगायतका विद्यालयका विद्यार्थीलाई प्रशिक्षण दिएका छन् । एभीएममा प्रशिक्षकको रूपमा काम गरेको १८ वर्ष भइसकेको छ । मिल्सबेरीमा पनि उनी प्रशिक्षकका रूपमा कार्यरत छन् । ‘आफूले जानेका कुरा युवा खेलाडीलाई सिकाउने मेरो लत नै भइसकेको छ । यसले मलाई आत्मसन्तुष्टि मिलेकै छ, अर्कोतर्फ आर्थिक स्थिति सुधार्न पनि धेरै सहयोग पुगेको छ,’ पुरुषोत्तमले भने ।

यही सागमा पनि यस्तै संयोग थियो । एभीएम स्कुलबाट आफैंले हुर्काएका तीन खेलाडीसँगै पुरुषोत्तम सागको प्रशिक्षणमा थिए । सिक्का सुवाल, दीक्षा तामाङ र संयोग कपाली पनि आफ्नो स्पर्धामा पदकविहीन भएनन् । सिक्का र दीक्षाले महिलाको टिम इभेन्टमा कांस्य जितेका थिए । संयोगले पुरुषोत्तमसँगै टिम इभेन्टमा कांस्य जितेका थिए । पुरुषोत्तम आफ्ना उत्पादनमध्ये दुई जनासँग पराजित भएका छन् । उनीहरू हुन् मणि लामा र संयोग । मणिले टेबलटेनिस छाडिसके । संयोगबाट उनले धेरै आस गरेका छन् । ‘संयोग १७ वर्षका भए । उनले धेरै सिक्न बाँकी छ । अनुभवको आधारमा सफलता हासिल हुने हो ।

प्राविधिक रूपमा राम्रो खेलाडी उत्पादन भएकोमा खुसी लाग्छ,’ पुरुषोत्तम महिलातर्फ सिक्काले छिट्टै ठूलो सफलता हासिल गर्ने क्षमता देख्छन् ।

राष्ट्रियस्तरका खेलाडी उत्पादन गर्ने फर्मुलाबारे एपीएफ क्लबका भेट्रान पुरुषोत्तमले यसरी प्रस्ट्याए, ‘बालबालिकालाई मानसिक रूपमा बलियो बनाउनुपर्छ । बच्चाहरूमा इच्छा जागृत गराएर मात्र हुँदैन । उनीहरूको सपना साकार पार्न पर्याप्त समय व्यवस्थापन गर्नुपर्छ, परिवार र विद्यालयको समर्थन चाहिन्छ अनि प्रतियोगितामा नियमित सहभागिता हुनुपर्छ ।’

राष्ट्रिय च्याम्पियन स्यान्टुको क्षमतामा देशले गर्व गर्न सक्नुपर्ने पुरुषोत्तमको दाबी छ । ‘स्यान्टु धेरै लामो समयान्तरमा नेपालले पाएको उत्कृष्ट खेलाडी हुन् । नेपालको राष्ट्रिय टोलीले ठूला अन्तर्राष्ट्रिय सफलता पाउन स्यान्टुजस्ता अरु २–३ जना खेलाडी उत्पादन गर्न सक्नुपर्छ,’ उनले भने ।

पुरुषोत्तमलाई जीवनमा एउटैमात्र पक्ष सबैभन्दा बढी खड्किरहने छ । त्यो हो, उनी लामो करिअरमा पनि कहिल्यै राष्ट्रिय च्याम्पियन बन्न नसक्नु । संघले हरेक वर्ष गर्ने राष्ट्रिय प्रतियोगिता र राष्ट्रिय खेलकुदहरूमा उनी शीर्ष पाँचभित्रै रहे तर पहिलो हुन सकेनन् । दुईपल्ट फाइनलमा दीप साउनसँग हारे । ‘यसर्थमा म आफूलाई अभागी ठान्छु, छनोट प्रतियोगिता (र्‍याङकिङ प्रतियोगिता) मा धेरैपल्ट पहिलो भएको छु,’ उनले थपे, ‘टेबलटेनिसमा लागेर सबैथोक पाएको छु । जे छु खेलकै कारणले छु । पाउन नसकेको एउटै कुरा राष्ट्रिय च्याम्पियनको पदक हो ।’

प्रकाशित : चैत्र ५, २०७६ ०८:३४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×