काठमाडौँ — भाद्र २३ गतेको जेन-जी आन्दोलनमा बानेश्वरमा १९ जना युवाको ज्यान गएपछि २४ गते बिहानैदेखि काठमाडौं उपत्यकामा कर्फ्यु लगाइएको थियो । अघिल्लो दिनको घटना र कर्फ्युका कारण ललितपुर खुमलटारस्थित युलेन्स स्कुलले विद्यार्थीलाई अनलाइनबाटै पठनपाठन थालेको थियो ।

विद्यार्थी, शिक्षक घर-घरमै थिए । बिहानैदेखि विभिन्न ठाउँ-ठाउँमा आगजनी, तोडफोड सुरु भएको थियो। शिक्षक सञ्जय अधिकारीले निजी गाडी अघिल्लो दिन स्कुलमा नै छाडेका थिए । उनी बिहानको ९ बजेतिरै स्कुल पुगे।

सातदोबाटो-खुमलटार सडक र त्यसको भित्री सडकमा युलेन्स स्कुलका भवन थिए। उनले भित्री सडक तर्फको भवनको पार्किङमा गाडी छाडेका थिए । ‘गाडी निकाल्न सकिन्छ कि भनेर गएको थिएँ । मुल सडक पट्टिको भवनमा तोडफोड सुरु भइसकेको रहेछ,’ युलेन्स स्कुल तोडफोड र आगजनीका प्रत्यक्षदर्शी बनेका शिक्षक अधिकारीले भने, ‘हेर्दा-हर्दै ४०/५० जनाले आगो सल्काए।’

उनको बसाइसमेत स्कुल नजिकै थियो । उनी सडक पेटीमा बसेर सबै दृश्य नियाल्दै थिए । अर्को एउटा सानो समूह भित्री बाटोमा रहेको युलेन्स स्कुलको भवनपट्टि आयो । प्रत्यक्षदर्शीकाअनुसार उनीहरू गालीगलौच होहल्ला गर्दै अघि बढेका थिए । घरिघरि ‘भ्रष्ट आरजु देउवा राणा’ को स्कुल भन्थे । गार्ड रुमहरू तोडफोड गर्न थाले ।

‘हातमा रड र घन बोकेर आएको अनियन्त्रित भीड होहल्ला गर्दै हिडेको थियो। तोडफोड गर्न थाले म घरमा फर्किएँ,’ उनले भने । त्यतिबेलासम्म स्कुल प्रशासनले सुरक्षा गार्डहरूलाई आफ्नो सुरक्षा पहिले गर्नु, पहिले जीवन बचाउन  सुरक्षित बस्न ध्यान दिनु भन्ने सर्कुलर गरिसकेको थियो ।

भीड बढदै गएकाले आफुहरू पनि साइड लागेको एक गार्डले बताए । भीड फलामे गेटहरू फुटाएर भित्र गएको थियो । ‘उनीहरू सडकमा आउजाउ गरेका गाडीहरूलाई पनि अवरोध गरिरहेका थिए । जेन-जी जस्तो उनीहरूको उमेर थिएन । अलि उमेर पाकेकाहरूको (परिपक्क) जमात थियो,’ ती गार्डले भने, ‘हेर्दा हेर्दै सबै भवनमा आगो सल्काए ।’

प्रत्यक्षदर्शीका अनुसार उनीहरू प्रायःले झोला बोकेका थिए । पेट्रोल पनि सँगै ल्याएका थिए । ‘प्रचण्डको घर आगजनी गरेको समुह पनि यता थपिदैं गयो । भीड बढ्दै जान थाल्यो,’ उनले भने ।

शिक्षक अधिकारी स्कुलबाट कालो धुँवाको मुस्लो आउन थालेपछि १२ बजे तिर फेरि स्कुल आसपास आए । त्यतिबेला उनले भयानक दृश्य देखेको सुनाए । ‘निर्धक्क स्कुल जलाइ राखेका थिए । प्रहरी पनि थिएन । दमकल पनि आएको थिएन,’ उनले भने, ‘कोही ढुंगामुढा गर्दै थिए । कोही गाडीहरू फुटाउँदै थिए । आगो वरिपरि जान नसक्ने गरी सल्कदैं गएको थियो ।’

उनी एकछिन ती दृश्य हेरेर घर फर्किए । दिनभर विद्यालय जलिरह्यो। विद्यालयका सबै एसी, कम्प्युटर, फ्रिज, स्मार्ट बोर्ड, फर्निचर जलाइए । विद्यार्थीका सबै रेकर्ड, शैक्षिक सामग्री, बालबालिका बस्ने डेस्क बेञ्च खरानी पारिए ।साँझ ६ बजे तिर शिक्षक अधिकारी पुनः स्कुल छेउ पुगे । परैबाट नियाले।

त्यो बेलाको दृश्य सम्झिँदै उनी भन्छन्-  ‘स्कुल भित्रबाट धुँवा आइरहेको थियो । मेरो गाडी पनि सडकछेऊ ल्याउन जलाइसकेका रहेछन्।’ स्कुलका गाडीहरू पनि जलिराखेका उनले देखे । ‘पार्किङमा रहेका दुई वटा गाडी सडकमा ल्याएर जलाइछ,’ उनले भने ।

स्कुलको ल्याब र ल्याइब्रेरी जलिराखेको त्यतिबेलै उनले देखे । ‘जलाउनेहरू साँझसम्मै त्यतै डुलिराखेका थिए । महिला, पुरुषहरू बच्चा मार्न पाइदैन भन्दै बेला-बेला नारा जुलुश पनि गरिरहेका थिए,’ उनले भने ।

उनका अनुसार साँझमा स्थानीयहरूको पनि भीडभाड बाक्लो हुँदै गएको थियो । केही पर्खालहरू भत्काउने काम गर्दै थिए । त्यही मौकामा जल्न बाँकी सामग्रीहरू लुटपाट गरिएको गार्डहरूको भनाइ छ । दराज भित्र रहेका ल्यापटप, सोफा, स्मार्ट बोर्ड, टेबल चोरी भएको विद्यालयले जनाएको छ ।

‘गाडी नै ल्याएर पनि सामग्री लुटपाट गरेर लगे,’ ती गार्डले भने । सुरुमा ४०/५० जनाको समुहले तोडफोड गरेपनि पछि ३/४ सय जनासम्म तोडफोड, आगजनी र लुटपाटमा सहभागी भए। २५ गते बिहान अधिकारी फेरि विद्यालय नजिक पुगे । त्यतिबेला चर्को गन्ध आएको उनले बताए ।

‘रातभरि पनि आगो बलेको रहेछ । बल्ने कुरा सकिएपछि आफैं निभ्दै गएको रहेछ,’ उनले भने । स्थानीय रातभरि स्कुलभित्र मान्छेहरू पसेर सामानहरू निकाल्दै लगेको सुनाएको उनले बताए। ‘स्कुलभित्र पस्न सक्ने अवस्था थिएन । जताततै खरानी थियो । भित्तामा पनि गालीगलौच गरेर अनेक लेखिएको देखें,’ उनले भने ।

भाद्र २४ गते खुमलटारस्थित पाँच वटा भवन, युलेन्स स्कुल बाँसबारीका तीन वटा भवन र काभ्रेको नालास्थित विद्यालयको आउटडोर लर्निङ सेन्टर ध्वस्त पारिएको युलेन्स फाउण्डेशनले जनाएको छ । युलेन्स गैरनाफामूलक कम्पनीमा खुलेको स्कुल हो ।

आगजनीबाट ८३ वटा गाडी ध्वस्त पारिएका छन् भने एक अर्ब २५ करोड रूपैयाँ बराबरको क्षति पुगेको फाउन्डेसनले जनाएको छ । करिब १५ सय विद्यार्थीको पढाइ प्रभावित भएको र पाँच सयभन्दा बढी कर्मचारीको रोजगारीमा प्रत्यक्ष असर गरेको छ ।

ग्लोबल कलेजमा ९१ करोडको क्षति

सोही दिन मध्यबानेश्वरमा रहेको ग्लोबल कलेजमा पनि आगजनी भयो। साढे ५ बजेतिर हो-हल्ला गर्दै एउटा भीडभित्र छिर्‍यो। अघिल्लो दिन (भाद्र २३ गते) जेन-जी प्रर्दशनमा कलेजका १९ वर्षीय छात्र श्रेयम चौलागाईको गोली लागेर मृत्यु भएको थियो ।

भोलिपल्ट अनलाइन कक्षा सुरु भएपनि केही शिक्षक-कर्मचारी शोकमा कलेज प्रांगणमा नै थिए । मुल गेट फुटाएर भीड प्रवेश गरेको कलेजका अप्रेशन प्रमुख बावुराम सुवेदीले बताए ।

‘हामी कलेजभित्रै थियौं । एक्कासी हुलदंगा हुन थाल्यो । बाहिरबाट ठुलो जमात छिरेर आगजनी र तोडफोड गर्न थाल्यो,’ उनले भने, ‘हामीले यस्तो नगर्नुस् भन्दा हातपात समेत गरे गार्डहरू पनि कुटिए ।’ पहिले सानो जत्था छिरे पनि नयाँ बानेश्वर र पुरानो बानेश्वर दुवैतर्फबाट आएकाहरू छिरेर भीड बढेको उनले सुनाए ।

‘तोडफोड गरेर आगो सल्काएपछि हामी बाहिर निस्कियौं । रडहरू बोकेर आएका थिए । एकै छिनमा कलेजका ३ वटै भवनमा आगो दन्किन थाल्यो,’ सुवेदीले भने । 

त्यही मौकामा कलेजमा लुटपाट समेत भएको प्रशासनको भनाइ छ । ‘प्रहरी प्रशासनमा हारगुहार गर्‍यौँ। कोही पनि आएन। राति १ बजेसम्म हामी वरिवरि नै लुकेर बस्यौं,’ उनले भने । राति सेना परिचालन हुने खबर पछि भने तोडफोड र आगजनीमा संलग्नहरू भागेका थिए । आगो भने २५ गते बिहानसम्मै बलेको उनले बताए ।

‘३० वटा जति ग्यास सिलिण्डर थिए । ती सबै पड्किँदै जले। शतप्रतिशत नै क्षति भयो,’ उनले भने । कलेजले ९२ करोड क्षति भएको प्रारम्भिक अनुमान गरेको छ । उनले थपे- ‘८ वटा गाडी मोटरसाईकल जले । लाइब्रेरी, ल्याब, कक्षाकोठा केही पनि बाँकी छैन,’ उनले भने, ‘बोकेर लैजान सक्ने जति चीज सबै लगे। बोक्न नसक्ने जति आगो लगाएर ध्वस्त पारे ।’