नेपालगन्ज — नेपालगन्ज सहरमा पाइने स्वादिला व्यञ्जनहरूले यहाँका रैथानेलाई मात्रै होइन, बर्दियादेखि सीमावर्ती भारतीय बजार रुपैडियासम्मकालाई आकर्षित गरेको छ । चनापुरी होस् कि पकौडी, घमन्जा होस् कि मुखै गुलियो पार्ने रावडी, सबैले यो सहरको स्वादमा स्वाद थपेका छन् । बिरयानी होस् कि सेकुवा, चाट होस् कि हलुवा–पराठा या सोनाहलुवा यिनले यो सहरको स्वादमा रंग भरेका छन् ।

बाहिरबाट नेपालगन्ज आउने स्वाद पारखीको पहिलो गन्तव्य मुबारक बिरयानी होटल बनेको छ । मुस्लिम समुदायको मुख्य परिकार मानिने बिरयानीको स्वादलाई मुबारकले आममानिसको जिब्रोसम्म पुर्‍याएको हो । नेपालका लागि अमेरिकी राजदूत र्‍यान्डी बेरी ९ चैत ०७५ मा नेपालगन्ज आउँदा मुबारक बिरयानीको स्वाद लिएको विषयले निकै चर्चा पाएको थियो । 

‘यो मेरो व्यवसाय मात्र होइन, नेपालगन्जलाई चिनाउने जिम्मेवारी पनि हो,’ मुबारक बिरयानीका सञ्चालक मुबारक अलि अन्सारीले भने, ‘स्वादको गुणस्तरमा कुनै सम्झौता गर्दिनँ । तेलदेखि मासु होस् वा चामल, उच्च गुणस्तरकै प्रयोग गर्छु ।’ बिहानदेखि साँझसम्म बिरयानी रेस्टुराँमा भीड देखिन्छ । साँझ परेपछि यो भीड रावडी पसलतिर सर्छ । साँझमा रावडीको व्यापार चल्छ । यहीँ बसेर खानेदेखि रावडी खरिद गरेर परिवार र आफन्तका लागि कोसेलीका रूपमा लैजानेहरू उत्तिकै देखिन्छन् । ६० वर्षअघि भित्रिए पनि बिरयानी नेपालगन्जमा १० वर्षदेखि चर्चित छ । त्यसभन्दा अगाडि यहाँ बिरयानी रेस्टुराँ थिएनन् । नेपालगन्जमा पहिलो पटक होटल मुबारकले नै बिरयानीको स्वाद पस्किन थालेको र ६० वर्षअघि पहिलो पटक आफ्नै पिताले नेपालगन्जमा बिरयानी भित्र्याएको अन्सारीको दाबी छ । 

मुबारकमा प्रत्येक दिन १५ किलो चामल, १५ किलो मासु बिरयानीका लागि खपत हुन्छ । एक दिनमा कम्तीमा ६० जनाले बिरयानी खाने गरेको अन्सारीले बताए । अन्सारी बिहान ९ बजेदेखि दिउँसो १ बजेसम्म खटिन्छन् । बिरयानीका लागि आवश्यक मासु लिन उनी आफैं पुग्छन् । खसी हेरेपछि कटाएर आवश्यकताअनुसार मासुका टुक्रा बनाएर ल्याउँछन् । त्यसमा हाल्ने मसला घरमै बनाउँछन् । मसलाबारे उनले खुलाउन चाहेनन् । पसलमा बिरयानी कबाब, रोटी र मासु तयार गर्छन् । 

०४५ सालमा भारतको बहराइचबाट नेपालगन्ज आएका अब्दुल रहिम हल्वाईले बिरयानीको अर्को रेस्टुराँ खोले । बिरयानी बनाउने पाक्कला बहराइचमै सिकेको उनले बताए । अब्दुल रहिमले ४५ वर्ष रहिम रेस्टुराँ सञ्चालन गरे । उनको निधनपछि सात छोरामध्ये ६ छोराले बिरयानीको व्यापार नै सम्हालेका छन् ।

अब्दुलका साइँला छोरा अब्दुल हकिम हल्वाईले १८ वर्षदेखि धम्बोजी चोकको बागेश्वरी हल रोडमा बिरयानी सेन्टर चलाइरहेका छन् । सुरुमा एक्लैनी रहिम होटल खोलेका थिए । पछि त्यसलाई उनले रहिम मःम बिरयानी सेन्टरमा परिणत गरे । उनको सेन्टरमा बिरयानीका लागि मात्र दैनिक २० किलो मासु खपत हुन्छ । चिकनदेखि मटन बिरयानी बनाउँछन् । अहिले १४ जना कामदार छन् । तर, ६ भाइ नै बिरयानी बनाउन सिपालु छन् । ‘मसला भिन्नै हुँदैन । बनाउने विधिमात्र फरक हो,’ हकिमले भने, ‘बिरयानी बनाउने कालिगडीमा फरक पर्छ ।’ चुलोमा दाउरा बालेर बिरयानी पकाउँदै आएको उनले बताए ।

रावडी, सोनहलुवाजस्ता मिठाईका परिकारका लागि पनि नेपालगन्जको पहिचान छ । नेपालगन्ज बजारको त्रिभुवन चोक त रावडी चोक नै भन्दा हुन्छ । त्रिभुवन चोकमा रावडीका १० वटा पसल छन् । अहिले यहाँका होटलमा समेत रावडी पाइन्छ । रावडीको मूल्य किलोको सात सयदेखि साढे आठ सयसम्म पर्छ । कृष्णभोग मिष्ठान्न भण्डारका सञ्चालक राकेशकुमार गुप्ता आफ्ना जिजुबाजे बाकेलालले दूध घोटेर रावडी बनाएको अझै सम्झन्छन् । दूधको गुणस्तरले रावडीको स्वाद निर्धारण गर्ने उनले बताए । उनी दूध ग्वालाहरूसित खरिद गर्छन् । दैनिक २० देखि ५० लिटर दूध किन्छन् । दिनमा ५ देखि १० किलोसम्म रावडी बिक्री गर्ने गुप्ताले सुनाए । ‘दिनमा २ हजारसम्म बचत हुन्छ,’ उनले भने, ‘यसको व्यापार चिसोभन्दा गर्मी मौसममा बढी हुन्छ ।’ जिल्लाका ग्रामीण क्षेत्रबाट ग्वालाले ल्याएको दूध त्रिभुवन चोक र सदरलाइनका रावडीवालाले खरिद गर्छन् । स्वादिष्ट रावडी बनाउन धेरै तर लाग्ने बाक्लो दूध चाहिन्छ । रावडी बनाउनेहरूले गाईको भन्दा भैंसीकै दूध रोज्ने गरेको गुप्ताको भनाइ छ । 

नेपालगन्जमा तीन पुस्तादेखि रावडी बेच्दै आएका व्यापारी पनि छन् । यहाँको सदरलाइनको राधाकृष्ण मन्दिरमा ४० वर्षदेखि रावडी बेचिरहेको सचिन हल्वाईले बताए । ‘साँझदेखि बेच्न सुरु गर्छौं, कहिलेकाहीं सबैलाई पुर्‍याउन गाह्रो हुन्छ,’ उनले भने, ‘हाम्रो तीन पुस्ताले रावडी नै बेचेको छ । बाहिर कोसेली लैजानेले पहिल्यै अर्डर दिने गरेका छन् ।’ अहिलेसम्म रावडी मिठो लागेन भन्ने मान्छे नभेटिएको उनले बताए । आफूले रावडी किलोको ७ सय रुपैयाँमा बेच्ने गरेको उनले सुनाए । उनको पसलमा दैनिक २० लिटर दूधको रावडी बन्छ । 

त्यस्तै विनोद हल्वाईको रावडीको छुट्टै नाम छ । उनले रावडी बेच्नका लागि भनेर छुट्टै पसल खोलेका छैनन् । गुरुद्वारामा घरकै भुइँ तलामा उनको किराना पसल छ । त्यहीँबाट उनले रावडी पनि बिक्री गर्छन् । उनले बनाउने स्वादिलो रावडीको चर्चा नेपालगन्जमात्र नभएर काठमाडौंसम्म हुने गर्छ । विनोदका बुबाले समेत रावडी बनाउँथे । दिनमा पाँच किलोसम्म रावडी बनाएर बिक्री गर्ने विनोदले सुनाए । रावडी नेपालगन्जको पहिचानसँग जोडिएको यहाँका बासिन्दा बताउँछन् । ‘पहिलो पटक नेपालगन्ज आएको मान्छे त्रिभुवन चोक पुगेकै हुन्छ,’ त्रिभुवन चोक पुगेकी सुजाता बरालले भनिन्, ‘एक पटक रावडीको स्वाद लिएपछि जिब्रोले बिर्सिंदैन ।’ 

स्वादिष्ट मिठाईको परिकारका रूपमा सोनहलुवा यहाँ विशेष मानिन्छ । यो मिठाई बनाउने कालिगड पाउनसमेत गाह्रो छ । नेपालगन्जका एक–दुईवटा मिठाई पसलले मात्र यो मिठाई बनाउने र बेच्ने गर्छन् । यो मिठाईको परिकार यहाँका सबै पसलमा पाइँदैन । यहाँको वागेश्वरी मन्दिरपछाडिको शिवकुमार द्विवेदीको बागेश्वरी स्विट हाउस सोनहलुवाका लागि चर्चित छ । ‘विशेष अवसरमा मात्र यो बनाइन्छ,’ बागेश्वरी स्विट हाउसका कालिगड राममूर्ति द्विवेदीले भने, ‘खास गरी दीपावलीदेखि यसको बिक्री सुरु हुन्छ । यो परिकार जाडोयाममा मात्रै पाइन्छ ।’

स्वादको सहरका रूपमा रहेको नेपालगन्ज रैथाने खाजाको स्वाद लिएपछि मात्र दिनको काममा खटिन्छ । अनेकन् स्वादको विविधताले यो सहरलाई जीवन्तमात्रै बनाएको छैन, बाहिरबाट आउनेलाई पनि यो सहरले स्वादको सम्झना दिलाएको छ । कपडाका थोक व्यापारी नेपालगन्ज–८, त्रिभुवन चोकका नन्दलाल वैश्य हरेक बिहानको खाजा घर छेवैको ठेलामा खान्छन् । घरसँगै सडक किनारमा रहेका ठेलामा पुगेर पुरी र चनाको झोल खाने उनले सुनाए । ‘३० रुपैयाँको खाजाले मन प्रसन्न बनाउँछ,’ उनले भने, ‘नास्तामा चना, पुरीबाहेक पकौडी र घमन्जा मन पर्छ ।’

त्रिभुवन चोकका विजयकुमार वैश्यले पनि ३० वर्षदेखि घमन्जा, चना र पुरी खाएरै दिनको सुरुवात गर्दै आएको बताए । ‘यति नखाएसम्म चित्तै बुझ्दैन,’ उनले भने, ‘आफूजस्तै नेपालगन्ज बजारका धेरै व्यापारीको नास्ताको ‘मेन्यु’ चनाको झोल, पुरी र घमन्जा बनिरहेको छ ।’ 

यहाँको अर्को मनै लोभ्याउने परिकार हो, हलुवा–पराठा । नेपालगन्जका मुख्य चोकमा यो परिकार सीमित मात्रामा पाइन्छ । यो परिकार खान नेपालगन्जको चौलिका चोक पुग्नुपर्छ । नेपालगन्ज–रुपैडिया सडक किनारमा फेमस हल्वा पराठाको रेस्टुराँ छ । जुन रेस्टुराँ ४५ वर्षदेखि निरन्तर चलिरहेको छ । यसका मालिक टेढे शेख हुन् । भारतको मुम्बईबाट नेपालगन्ज झरेका उनले आफूले नै हल्वा–पराठाको परिकार भित्र्याएको दाबी गर्छन् । ‘अहिले त दैनिक २० किलो मैदा र सुजी खपत हुन्छ,’ उनले भने, ‘एउटै ताबामा डेढ किलो बराबर मैदाको ठूलो पराठा पाक्छ ।’ यो अरबी परिकार भए पनि यहाँ यसको स्वाद लिनेको कमी नरहेको उनले सुनाए । उनको रेस्टुराँमा बिहान ५ बजेदेखि साँझ ८ बजेसम्मै भीड लाग्छ । पहाडियाहरू यसको स्वाद लिन बढी आउने गरेको कामदार रमजान अलिले बताए । ‘३० रुपैयाँमा १ सय ग्राम हलुवा–पराठा पाइन्छ,’ उनले भने, ‘प्रतिप्लेट ३० देखि ५० रुपैयाँमा बिक्री भइरहेको छ । दैनिक २० किलो हलुवा–पराठा बिक्री हुन्छ ।’ घिउमा बनाइने यो हलुवा–पराठा अन्य पराठाभन्दा निकै ठूलो हुन्छ । फराकिलो तावामा यो पराठा बनाइने गरिन्छ । 

यहाँको त्रिभुवन चोकमा साँझ परेपछि तावामा टकटकको आवाज गुन्जिन्छ । चाट बिक्री गर्ने ठेलाको लाइन लाग्छ । विशेष गरी त्रिभुवन चोक आसपासमा चाट र पानीपुरीको ठूलो व्यापार हुने गरेको छ । नेपालगन्ज आएर चाट खान त्रिभुवन चोक नपुग्ने कमै हुन्छन् । के बूढा, के बच्चा सबैको रोजाइमा चाट पर्छ । नेपालगन्जमा धेरै थरीका चाटको स्वाद लिन पाइने चाट व्यापारी धर्मेन्द्र लखेरले बताए । ‘चाटमा मसलाको जादु नै प्रमुख कुरा हो,’ उनले भने, ‘यहाँ २० वटा चाट र पानीपुरी पसल छन् ।’ सबैभन्दा धेरै बिक्री गर्नेमध्येका धर्मेन्द्रले दैनिक ५ हजार रुपैयाँको कारोबार गर्छन् । दिनमा १० देखि २० किलो आलु खपत गर्छन् । कुन मसला प्रयोग कसरी गर्ने भन्नेमै यसको स्वाद निर्भर हुने उनले बताए । ‘उसिनेको आलुको टिकिया बनाइन्छ, त्यसमा अदुवा, हरियो खुर्सानी, सुकेको खुर्सानीको धूलो, जिरा पाउडर, चाट मसला पाउडर, हरियो धनिया, अमचुर पाउडर र नुन हालेपछि चाट बनिहाल्छ,’ उनले भने, ‘मैले त आफूले प्रयोग गर्ने मसला आफैं सिलौटामा पिसेर बनाउँछु ।’ यहाँको मुख्य परिकारमध्ये घमन्जा पनि एक हो । आलुको पकौडा, खुर्सानी, दहीबडा, आलुको टिकिया, दालमोठ मिलाएर बनाइने घमन्जा प्रतिप्लेट ३० रुपैयाँ पर्छ ।

७२ वर्षीय सन्तोष कनौडिया नेपालगन्ज आएको ५१ वर्ष भयो । उनी कपिलवस्तुबाट व्यापारको सिलसिलामा यहाँ आएका हुन् । ‘प्रायः बजारका कसैको घरमा बिहानको नास्ता पाक्दैन,’ उनले भने, ‘को धनी, को गरिब भन्ने होइन, सबैको रोजाइमा पर्ने भएकाले घमज्जा यहाँ विशेष छ ।’ नेपालगन्जमा घमज्जा पाइने १ सय ५० वटा ठेला रहेका छन् ।

मुलुकमै गर्मी हुने दोस्रो सहरका रूपमा लिइने नेपालगन्जमा लस्सीको व्यापार पनि राम्रै छ । नेपालगन्जका विभिन्न स्थानमा यसको व्यापार भए पनि त्रिभुवन चोकको दही लस्सी विशेष मानिन्छ । त्रिभुवन चोकको बाबा लस्सी पसल यहाँ प्रख्यात छ । उक्त पसलमा दैनिक १० लिटर दहीको लस्सी बनाइन्छ । लस्सीमा रावडी थपिने भएकाले बाक्लो र स्वादिलो हुने पारखीहरूको अनुभव छ । मिठाईका अतिरिक्त स्वादिला मांसाहारी परिकारमा पनि नेपालगन्ज अगाडि छ । यहाँ प्रख्यात रहेको सेकुवा कोहलपुरका ईश्वर सापकोटाले आफूले भित्र्याएको दाबी गर्छन् । ६३ वर्षीय सापकोटाले ०४६ सालमा ‘हाम्रो मःम’ पसल खोलेर सेकुवाका परिकार पस्किन सुरु गरेका हुन् । ‘त्यति बेला दस रुपैयाँ सिल सेकुवा बेच्थें,’ उनले भने, ‘२७ रुपैयाँ प्रतिकिलोमा जिउँदो खसी पाइन्थ्यो ।’ त्यतिबेला दिनमै चार–पाँचवटा खसी काटेर सेकुवा बनाएर बेच्ने गरेको उनले सुनाए । पश्चिम नेपालमै त्यतिबेला सेकुवा विरलै पाइन्थ्यो । ‘सुर्खेत र धनगढीबाट समेत सेकुवा खान मान्छेहरू यहाँ आउँथे,’ उनले भने, ‘रुपैडियाका सबै व्यापारी सेकुवा खान नेपालगन्ज आउँथे ।’

बंगुर र बफ सेकुवाको चलन बढी थियो । खसीको मःम र सेकुवा उनको पसलबाहेक अन्यत्र नपाइने उनले सुनाए । १३ वर्षसम्म निरन्तर सेकुवा बेच्दै आएका सापकोटा अहिले कोहलपुरमा गेस्ट हाउस चलाएर बसेका छन् । ‘आफूले सुरु गरे पनि बिस्तारै धेरै होटल र रेस्टुराँमा सेकुवाको बजार फैलिएको देख्दा खुसी लाग्छ,’ उनले भने, धेरैले रोजगारी पाएका छन्, त्यसैबाट परिवार चलाएका छन् । अहिले सेकुवा नेपालगन्जको परिचय नै बनेको छ ।’

बीपी चौक, धम्बोजी चोक र हस्पिटल लाइनमा दिउँसो ३ बजेदेखि साँझ १० बजेसम्म सेकुवाको बजार नै लाग्ने गर्छ । व्यवसायीहरूका अनुसार एक किलो मासुको ८ सिल सेकुवा तयार गर्न सकिन्छ । अहिले एक सिल सेकुवालाई २ सय रुपैयाँ पर्छ । सिर्जना तास सेन्टरका ईश्वरी गौतमले सेकुवा बेच्न थालेको २५ वर्ष भयो । दिनमा ८/१० किलो मासुको सेकुवा बनाएर बेच्ने गरेको उनले सुनाए । बाँकेको खजुरा–३ का तुलबहादुर कँडेलले नेपालगन्जमा ०५९ देखि ६५ सालसम्म सेकुवा र मःम बेचेको बताए । ‘कुनै बेला दिनमै एकदेखि आठवटासम्म खसी काट्थें,’ उनले भने, ‘फ्राइभन्दा पोलेको मासु बढी रुचाइने हुनाले सेकुवाको बजार राम्रो हुँदै गयो ।’ 

नेपालगन्ज अवधि संस्कृतिसँग मिसिएको परिकारका लागि उहिल्यैदेखि प्रख्यात रहेको साहित्यकार सनत रेग्मीले बताए । सानो छँदा खाएको नेपालगन्जको आलुदमको स्वाद अझै पनि बिर्सन नसकेको उनले सुनाए । ‘यहाँ आलुदम खुब प्रख्यात थियो,’ उनले भने, ‘आलुभित्र मसला, चनाको दाल र टमाटरलाई मसला मिलाएर बेच्ने गर्थे ।’ स्कुल सुरु भएपछि विद्यार्थीका लागि भनेर दिवा खाजा सुरु गरियो । चार्ट खान बालबालिका निस्कन्थे । पछि त्यसैबाट चार्टको विकास भयो । ‘रामलीलाजस्ता मेलामा चार्टपसल लगाइन्थ्यो,’ ७५ वर्षीय रेग्मीले भने, ‘साँझतिर पनि चाटका पसलहरू खुल्न थाले ।’ कुनै बेला कानपुरबाट टिनको डब्बामा सोनहलुवा ल्याएर खाने चलन रहेको उनले सुनाए । साहित्यकार रेग्मीका अनुसार अवध भनेको ‘वध’ नगर्नु हो । जहाँ हिंसा हुँदैन, त्यहाँको समाज अवध हो । त्यहीकारण पनि नेपालगन्ज धेरै पछिसम्म मिठाई र चाटका परिकारका लागि चिनिने गरेको थियो । 

समय परिवर्तनसँगै नेपालगन्ज व्यापारको केन्द्र बन्न पुग्यो । जहाँ मुस्लिम समुदाय, काठमाडौंका नेवार, सुदूरपश्चिमका पहाडिया सबै आएर बसोबास गर्न थालेका छन् । ‘यहाँको संस्कृतिमा मात्र होइन, खानपान र रहनसहनमा पनि विविधता छ,’ साहित्यकार रेग्मीले भने, ‘खानामा हरेक कल्चरको प्रतिनिधित्व छ । त्यसैले नेपालगन्ज स्वादको सहर हो भन्दा फरक पर्दैन ।’ 

स्थानीय साहित्यकार ८५ वर्षीय सचिदानन्द चौबे आफूले देखेको र भोगेको नेपालगन्जमा अहिले धेरै परिवर्तन आएको बताउँछन् । ‘पहिला अवध समाजमात्र थियो । अहिले मिश्रित समाज छ,’ उनले भने, ‘समाजको विविधताजस्तै खानपानमा पनि विविधता भित्रिएको छ ।’ पहिला नास्ता भन्ने चलनै नरहेको उनले सुनाए । ‘चना अनि जौको सातु खाएर घरबाट निस्किन्थ्यौं,’ उनले भने, ‘बजारमा पाइने परिकार यिनै मात्र हुन्थे । चना खाएपछि पेट भर्थ्यौं, जौको सातुले पेट सफा गर्थ्यो ।’

‘स्ट्रिट फुडलेन’ को सपना

नेपालगन्जलाई पर्यटनसँग जोड्न स्ट्रिट फुडलेनको अवधारणा ल्याइएको छ । स्थानीय स्वादलाई एकीकृत गरेर एकै ठाउँबाट पस्किने उद्देश्यले स्ट्रिट फुडलेनको अवधारणा ल्याइएको हो । नेपालगन्जको त्रिभुवन चोक क्षेत्रमा आगामी दिनमा ‘स्ट्रिट फुडलेन’ सञ्चालनमा आउने तयारी छ । ‘नेपालगन्ज उपमहानगरपालिकाले स्ट्रिट फुडलेन क्षेत्रमा सार्वजनिक शौचालय, फोहोरमैला व्यवस्थापन लगायत काममा आवश्यक सहयोग गरिरहेको छ,’ नगर प्रमुख प्रशान्त विष्टले भने, ‘ठाउँको व्यवस्थापन गरिसकेका छौं । अब ठेलाहरूलाई व्यवस्थापन गर्ने योजनामा छौं ।’ 

व्यापारी एवं नागरिक अगुवा कृष्ण श्रेष्ठ नेपालगन्जको खानाको परिकारमा विविधता रहेकाले यहाँको परिकारको प्रचारप्रसार गरेर पर्यटक भित्र्याउन सकिने तर्क गर्छन् । ‘सबैभन्दा धेरै खानाको कल्चर नेवारी खानामा भेटिन्छ । यसलाई पनि हामी ब्रान्डिङ गर्दै छौं,’ उनले भने, ‘अहिले नेवारी खाजा मात्र पाइने पसलहरू धेरै खुलेका छन् ।’