कोभिड बिरामीले शय्या भरिँदै- समाचार - कान्तिपुर समाचार

कोभिड बिरामीले शय्या भरिँदै

विज्ञ भन्छन्– ‘अर्को जोखिमको संकेत देखिएको छ । दोस्रो लहरमा जस्तै यसपटक पनि अक्सिजन अति आवश्यक पर्न सक्छ ।’
अतुल मिश्र

काठमाडौँ — त्रिवि शिक्षण अस्पतालमा एक साताअघि कोरोनाका बिरामीको संख्या ६९ थियो । बुधबार अस्पताल पुग्दा झन्डै दोब्बर १ सय २४ संक्रमित उपचार गराइरहेका थिए । तीमध्ये ३२ जना आईसीयूमा छन् । अस्पतालका अनुसार बिरामीलाई अक्सिजनको आवश्यकता छ । उपत्यकाबाहिरबाट मात्र आउने गरेकामा अहिले उपत्यकाभित्रैका बिरामी भर्ना हुन थालेको कोभिड व्यवस्थापन समितिका संयोजक डा. सन्तकुमार दासले बताए ।


‘दोस्रो लहरको उच्च अवस्थामा कोभिड निमोनियाका बिरामी आउँथे, अहिले त्यही अवस्था देखिन्छ,’ डा. दासले भने, ‘बिरामी आउने संख्या एक सातायता व्यापक वृद्धि भएको छ ।’ हाल कोभिडको लक्षण देखिएको ५–७ दिनमै अवस्था बिग्रिने गरेको र बिरामीलाई अक्सिजनको निकै आवश्यकता पर्न थालेको उनले बताए । ‘हाम्रो आकलन अनुसार दोस्रो लहरमा जस्तै यस पटक पनि अक्सिजनको अति नै आवश्यकता पर्न सक्छ,’ वरिष्ठ छाती रोग विशेषज्ञसमेत रहेका डा. दासले भने, ‘बच्चाहरू आएका छैनन् । तर, दोस्रो लहरमा जस्तै हरेक उमेर समूहका व्यक्ति भर्ना भइरहेका छन् ।’

निजामती कर्मचारी अस्पतालमा सञ्चालित २२ शय्याको हाई डिपेन्डेन्सी युनिट (एचडीयू) र १५ शय्याको आईसीयू बिरामीले भरिएका छन् । दुई–तीन दिनयता इमर्जेन्सीमा समेत संक्रमितको संख्या बढेको छ । यही क्रममा बिरामीको संख्यामा बढ्दै गए जनरल बेडमा समेत राख्ने तयारी थालिएको छ । अस्पतालका डा. सुमनबाबु मरहट्टाले ४–५ दिनयता बिरामीको संख्या बढ्न थालेकाले संक्रमण जटिलतातिर गएको स्पष्ट संकेत देखिएको बताए । ‘एक्कासि देखिएको यो वृद्धि दोस्रो लहरकै निरन्तरता जस्तो लाग्छ,’ उनले भने, ‘सबै उमेर समूहका व्यक्ति आइरहेका छन्, जटिलतासमेत दोस्रो लहरमा जस्तै देखिएको छ ।’ उनका अनुसार भर्ना भएका ५० प्रतिशतले हाई–फ्लो अक्सिजन लिइरहेका छन् । जसमा २५ प्रतिशतलाई ८ देखि १० लिटर प्रतिमिनेट अक्सिजन दिनुपरेको छ भने बाँकीलाई प्रतिमिनेट ४०–५० लिटर अक्सिजन सप्लाई गर्नुपरेको छ ।

संक्रमितले अस्पतालका शय्या भरिन थालेपछि सम्भावित अर्को जोखिम बढ्न थालेको छ । संक्रमणमा एकाएक वृद्धि र अस्पतालमा गम्भीर बिरामीको भर्ना दरले दोस्रो लहरको सुरुवाती संकेत गरेको विज्ञहरूले बताएका छन् । वैशाखताकाकै अवस्था आउन सक्ने पनि उनीहरूको चेतावनी छ । यही क्रममा संक्रमणको विस्तार भए अस्पतालहरूले अक्सिजनसहित उपकरणको चाँडै व्यवस्था गर्न पनि उनीहरूले सुझाव दिएका छन् । दिनहुँ बिरामी थपिने र गम्भीर बिरामी आउने क्रमले खतराको संकेत गरेको वीर अस्पतालका कोभिड उपनिर्देशक एवं छाती रोग विशेषज्ञ डा. अशेष ढुंगानाले बताए ।

दोस्रो लहरले उच्च रूप लिएका बेला वीरमा ९ शय्या क्षमताको आईसीयू सञ्चालित थियो । हाल १ सय १० शय्या क्षमताको भेन्टिलेटरसहितको आईसीयू सञ्चालनको तयारीमा छ । जसमध्ये १५ जना आईसीयू र ४ भेन्टिलेटरमा उपचाररत छन् । ‘भीडभाड बढ्यो, जनस्वास्थ्य मापदण्डको पालना भएन,’ अस्पतालका प्रमुख प्रशासकीय अधिकृत डा. जागेश्वर गौतमले भने, ‘भौतिक दूरी कायम गर्ने र पूर्ण रूपमा खोप नलगाउन्जेल कोरोना संक्रमण दर घट्दैन ।’ कोभिड–१९ युनिफाइड अस्पतालका रूपमा सञ्चालित वीरमा १ सय १ संक्रमित उपचाररत छन् । गत सातासम्म ७२ देखि ८० जना संक्रमित थिए । दोस्रो लहरको पिक समयमा वीरमा करिब ३ सय बिरामी भर्ना भएका थिए । ‘हालसम्म १ सय ९३ जनासम्म भर्ना भएको रेकर्ड छ, अब त्यो दिन नजिकै भएको भान हुन्छ,’ डा. गौतमले भने ।

अस्पतालले कोरोना संक्रमण दर पुनः बढ्ने आकलन गर्दै नयाँ भवनमा ५ सय र पुरानोमा ५ सय शय्या गरी १ हजार शय्या तयारी अवस्थामा राखेको जनाएको छ । आवश्यक भए २ सय शय्या क्षमताको आईसीयू सञ्चालन गर्न सकिने र ग्यास अक्सिजन प्लान्ट निर्माणको चरणमा रहेको उनले बताए । कोभिडको सामना गर्न सरकारले वीरमा ८ सय ३१ दरबन्दी थप गरेको छ । यसअघि ६ सय ६७ कर्मचारी दरबन्दी थियो । कोभिड संक्रमण दर बढ्न सक्ने भन्दै अस्पतालले ३ सय ५० सिलिन्डर बढाएर ७ सय पुर्‍याइएको समेत जनाएको छ ।

पाटन अस्पतालमा १ सय २० जना भर्ना छन्, जसमध्ये २५ जना आईसीयूमा छन् । अस्पतालका डा. आशिष श्रेष्ठका अनुसार केही दिनयता अस्पताल आउने संख्यामा वृद्घि भएको छ । शुक्रराज ट्रपिकल तथा सरुवा रोग अस्पतालमा आईसीयूको क्षमता २८ रहे पनि २१ जना भर्ना भइसकेका छन् । अस्पतालका निर्देशक डा. अनुप बाँस्तोलाका अनुसार ४० शय्या क्षमताको जनरल कोभिड वार्डमा बुधबारसम्म ३८ जना उपचाररत छन् । ‘भीडभाड बढेसँगै संक्रमितको संख्या दिन प्रतिदिन बढेको छ,’ उनले भने, ‘दिनहुँ १५ देखि २५ जना बिरामी अस्पताल आउँछन् ।’ दोस्रो लहरको महामारीमा अब्बल सावित भएको अस्पतालले अक्सिजन प्लान्टलाई थप मजबुत बनाउँदै अर्को लहरका लागि तयारी थालेको जनाएको छ । आवश्यक परे थप ४ वटा आईसीयू शय्या सञ्चालन गर्न सकिने डा. बाँस्तोलाले बताए । ‘पहिलेकै अवस्था नआउला भन्न सकिन्न,’ उनले भने, ‘स्वास्थ्य सुरक्षालाई ख्याल नगर्ने हो भने अवस्था जटिल बन्न सक्छ ।’

सशस्त्र प्रहरी बल अस्पतालमा २ सय शय्या क्षमताको कोभिड युनिट सञ्चालित छ । जसमा हाल १ सय ५० संक्रमित उपचाररत छन् । अस्पतालमा ९ भेन्टिलेटर रहेकामा ४ वटा बिरामीले भरिएका छन् । २० वटा आईसीयूमध्ये आधामा बिरामी उपचाररत रहेको कोभिड फोकल पर्सन डा. प्रवीन नेपालले बताए । ‘पछिल्लो साता अस्पतालमा भर्ना हुने संक्रमितको संख्या बढ्दो छ, हामीले त्यहीअनुरूप सेवा थप गर्दै छौं,’ उनले भने ।

भक्तपुर अस्पतालमा ३९ शय्या क्षमताको कोभिड युनिट सञ्चालित छ । ६ शय्या क्षमताको आईसीयूमा ४ जना बिरामी छन् । अस्पतालका ४ वटै भेन्टिलेटर भरिएका छन् । ‘आईसीयू र भेन्टिलेटर प्याक भइसके, बिरामीको संख्या बढ्दो छ,’ अस्पतालकी मेडिकल सुपरिन्टेन्डेन्ट डा. सुमित्रा गौतमले भनिन्, ‘तत्कालै आईसीयू/भेन्टिलेटरमा बिरामी भर्ना गर्न सक्ने अवस्था छैन ।’ यसअघि अस्पतालले ७० शय्याको कोभिड युनिट सञ्चालन गरेको थियो । अस्पतालले बालबालिका लक्षित कोभिड युनिटको तयारी थालेको छ । एनआईसीयू र पीआईसीयूका लागि १० वटा शय्या र आईसीयू कक्षमा थप १० शय्या सञ्चालनको तयारी थालिएको छ ।

७५ शय्याको अस्पताललाई कोरोना महामारीकै बीच २ सय शय्या पुर्‍याइएको छ । अस्पतालले ८० लाख रुपैयाँ लागतमा लिक्विड अक्सिजन प्लान्ट र नेपाल रेडक्रस सोसाइटीको ५ करोड लागतमा ग्यास अक्सिजन प्लान्टको काम भइरहेको उनले बताइन् ।

स्वास्थ्य मन्त्रालयका अनुसार हाल देशभर ६ सय ११ जना आईसीयूमा र १ सय ६८ जना भेन्टिलेटरमा छन् । काठमाडौं उपत्यकामा मात्रै ६ सय ४५ जना जनरल/एचडीयूमा, १ सय ७१ जना आईसीयूमा र ६८ जना भेन्टिलेटरमा उपचाररत छन् ।

प्रकाशित : श्रावण १४, २०७८ ०८:१४
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

हाम्रो अनुसन्धान–वातावरण

युनेस्कोको सन् २०११ को तथ्यांकअनुसार, विश्वमा प्रति १० लाखमा औसत १०८० वैज्ञानिक छन् । सबैभन्दा धेरै फिनल्यान्डमा ७७०७, सिंगापुरमा ६०८८, अमेरिकामा ४६६३, चीनमा १०७१, पाकिस्तानमा १५७, भारतमा १३७, श्रीलंकामा १५७ छन् भने नेपालमा जम्मा ५९ जना ।
उत्तमबाबु श्रेष्ठ

१३ जुन २००८ को अंक (पूर्णांक ३२०) मा विश्वकै अग्रणी वैज्ञानिक जर्नल ‘साइन्स’ ले नेपालसम्बन्धी एउटा खबर छाप्यो । जर्नलको ‘न्युज अफ द विक’ स्तम्भमा छापिएको आधा पृष्ठको उक्त समाचारमा तत्कालीन प्रधानमन्त्री पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ को तस्बिर पनि थियो ।

हाम्रोजस्तो विज्ञान, प्रविधि र अन्वेषणमा पिछडिएको देशका समाचार, यहाँ अनुसन्धानरत वैज्ञानिकहरूका अनुसन्धानात्मक लेख र भनाइहरू साइन्स जर्नलमा एकदम विरलै छापिन्छन् । साइन्स जर्नलमा लेख छापिनु प्राज्ञिक जगत्मा प्रतिष्ठाको विषय मानिन्छ । ‘संघर्षरत नेपालको मुहार फेर्न विज्ञानमाथिको भरोसा’ शीर्षकको ५६४ शब्दको उक्त समाचारमा भनिएको थियो— नेपालका नयाँ नेताहरूले शिशु गणतन्त्रलाई सफलतामा पुर्‍याउन विज्ञानमा लगानी बढाउने आश्चर्यजनक रणनीति सार्वजनिक गरेका छन् ।

सफल अर्थमन्त्रीको जस पाएका डा. बाबुराम भट्टराईले प्रस्तुत गरेको बजेटमा तत्कालीन विज्ञान, प्रविधि र वातावरण मन्त्रालयलाई दिइने बजेट अघिल्लो वर्षका तुलनामा बाह्र गुणाले वृद्घि गरिएको थियो । सधैंजस्तो उपेक्षित विज्ञान क्षेत्रमा जनयुद्घ लडेर आएका राज्यका नयाँ सञ्चालकहरूले एक्कासि बजेट बढाउँदा उक्त कुरा ‘साइन्स’ मा छापिनयोग्य समाचार बनेको थियो । विज्ञानलाई प्राथमिकतामा राख्नुका पछाडि प्रचण्डको कृषि विज्ञानको शैक्षिक पृष्ठभूमिले काम गरेको भन्दै समाचारमा तत्कालीन माओवादीको चुनावी घोषणापत्रमा उल्लिखित अंशलाई यसरी उद्धृत गरिएको थियो, ‘विज्ञानको विकासबिना देशको विकास असम्भव छ ।’

अनुसन्धान–वातावरण

वैज्ञानिक अनुसन्धानमा लगानी बढाएर यस क्षेत्रको विकासका लागि गरिएको प्रचण्ड–पहल राम्रो भए पनि अनुसन्धानका लागि लगानी मात्रैले पुग्दैन । विज्ञानमा फड्को मार्न समग्र अनुसन्धान–वातावरण (रिसर्च इकोसिस्टम) लाई राम्रो बनाउनुपर्छ । मोटामोटी रूपमा अनुसन्धानको वातावरणअन्तर्गत चार कुराहरू पर्छन् । (क) वैज्ञानिक संस्कार जसले नयाँ विचार र सोच पैदा गर्छ, (ख) मानव संसाधन जसले अनुसन्धानात्मक कार्य गर्छ अनि ज्ञान उत्पादन र प्रसारमा भूमिका खेल्छ, (ग) आर्थिक स्रोत जसले अनुसन्धानका लागि आवश्यक पैसाको व्यवस्थापन गर्छ, र (घ) ज्ञान उत्पादन र संश्लेषण जुन वैज्ञानिक लेख, पेटेन्ट, सिद्घान्तका रूपमा सूचीकृत हुन्छन् र जसलाई समाजले आवश्यकताअनुसार उपयोग गर्छ । यो लेख नेपालको वर्तमान अनुसन्धान–वातावरणमा केन्द्रित छ ।

अनुसन्धानको उचित वातावरण निर्माणका लागि समाजमा वैज्ञानिक संस्कार र भविष्यका वैज्ञानिकहरूमा कल्पनाशीलता र सिर्जनशीलताको लेप जरुरी छ । ‘थिंक लाइक अ फ्रिक’ पुस्तकमा स्टिवन लेभिट र स्टेफेन डब्नर भन्छन्, ‘ठूला समस्या समाधान गर्न बच्चाको जस्तो — जिज्ञासु, पूर्वाग्रहविहीन र भयरहित — सोचाइ चाहिन्छ ।’ वैज्ञानिक अनुसन्धानका लागि अत्यावश्यक गुण हुन् यी । तर हाम्रो औपचारिक शिक्षाको विधि र पढाउने शैलीले बच्चाहरूमा विद्यमान त्यो जन्मजात गुणलाई निखार्नुको साटो कलिलै अवस्थामा निमोठिदिन्छ । त्यसैले हामीले वैज्ञानिक संस्कार बसाल्नका लागि प्राथमिक तहदेखिको सिकाइ प्रक्रियामा अवलोकन गर्ने, प्रश्न सोध्ने, अनुमान लगाउने, नयाँ सोचलाई परीक्षण गर्ने, तथ्यांक संकलन गर्नेजस्ता आधारभूत सीपहरू सिकाउन र त्यस्ता गुण भएका बच्चाहरूलाई थप उत्प्रेरणा दिन जरुरी छ ।

हाल नेपालको विज्ञान–प्रविधि क्षेत्रमा मानव संसाधनको संख्यात्मक र गुणात्मक अवस्था निकै कमजोर छ । नेपालमा सुचारु र प्रस्तावित गरी चौधवटा विश्वविद्यालय भइसकेका छन् तर विश्व–उत्कृष्टताको कसीमा ती सबै पुछारमा छन् । सन् २०२० मा टाइम्स हायर एडुकेसनले निकालेको विश्वका १५०० विश्वविद्यालयको सूचीमा नेपालको एक मात्र विश्वविद्यालय त्रिभुवन विश्वविद्यालय उत्कृष्ट ८०० देखि १००० औं श्रेणीमा परेको थियो । विश्वविद्यालयको उत्कृष्टताको श्रेणीमा मात्रै होइन, वैज्ञानिक संख्यामा पनि हामी दक्षिण एसियामै सबैभन्दा पुछारमा छौं । युनेस्कोको सन् २०११ को तथ्यांकअनुसार, विश्वमा प्रति १० लाखमा औसत १०८० वैज्ञानिक छन् । सबैभन्दा धेरै फिनल्यान्डमा ७७०७, सिंगापुरमा ६०८८, अमेरिकामा ४६६३, चीनमा १०७१, पाकिस्तानमा १५७, भारतमा १३७, श्रीलंकामा १५७ छन् भने नेपालमा जम्मा ५९ जना ।

अन्यत्रका तुलनामा देशमा वैज्ञानिक जनशक्ति कम त छँदै छ, भएकाहरू पनि अनुसन्धान संस्थाहरूबाट घट्दै छन् । उदाहरणका लागि, त्रिभुवन विश्वविद्यालय अन्तर्गतका चार अनुसन्धान केन्द्र आर्थिक विकास तथा प्रशासन अनुसन्धान केन्द्र (सेडा), व्यावहारिक विज्ञान तथा प्रविधि अनुसन्धान केन्द्र (रिकास्ट), नेपाल तथा एसियाली अनुसन्धान केन्द्र (सिनास) र शिक्षा विकास तथा अनुसन्धान केन्द्र (सेरिड) मा पनि अनुसन्धानकर्ताहरू खाली छन् । कुनै बेला ८० भन्दा बढी कर्मचारी हुने सेडा अहिले तीन जनामा खुम्चिएको छ । त्यसै गरी कुनै बेला १०० भन्दा बढी अनुसन्धानकर्ताहरूले भरिभराउ हुने रिकास्टमा हाल करिब ४० जनाजति मात्रै कर्मचारी छन्, त्यसको पनि दुईतिहाइ त प्रशासनिक कर्मचारी हुन् । त्यसै गरी कुनै बेला ९० भन्दा बढी अध्येताहरूले अनुसन्धान गर्ने सिनास अहिले एक दर्जनभन्दा कम अनुसन्धानकर्तामै सीमित हुन पुगेको छ ।

विश्वविद्यालयभित्रका कुनै जमानाका अब्बल ज्ञान उत्पादनका थलो मानिने संस्थानहरूको जस्तै गएगुज्रेको अवस्था देशका अन्य अनुसन्धान संस्थानहरूको पनि छ । जस्तै— कृषि क्षेत्रको अनुसन्धान र ज्ञान प्रसार गर्न स्थापित नेपाल कृषि अनुसन्धान परिषद् (नार्क) मा वैज्ञानिक जनशक्ति स्थापनाकालताकाको भन्दा घटेर लगभग एकतिहाइ मात्रै बाँकी छ । नार्कमा घटेको जनशक्ति परिपूर्ति गर्न नयाँ नियुक्तिको आह्वान गर्दासमेत त्यहाँ वैज्ञानिक नपाउने अवस्था छ । पाँच वर्षअघि नार्कमा उपसचिवस्तरको एस ३ वैज्ञानिकका लागि २५ पदमा आवेदन माग हुँदा मात्र ८ जना छनोट भएका थिए । नार्कको जस्तै अवस्था नेपाल विज्ञान तथा प्रविधि प्रज्ञा प्रतिष्ठान (नास्ट) को छ । विगत छ वर्षदेखि नास्टमा नयाँ वैज्ञानिकहरू भर्ती हुन पाएका छैनन्, जसका कारण देशको सबैभन्दा उपल्लो वैज्ञानिक अनुसन्धान गर्ने भनिएको संस्थामा वैज्ञानिकभन्दा दोब्बर प्रशासनिक कर्मचारी थुप्रिएका छन् ।

वैज्ञानिक मानवजस्तै कमजोर अवस्था नेपालको विज्ञान क्षेत्रमा गरिने आर्थिक लगानीको पनि छ । केपी आचार्यलगायतको समूहले गरेको एउटा अनुसन्धानअनुसार, अनुसन्धान र विकासमा नेपालको सरदर लगानी कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको मात्रै ०.३ प्रतिशत छ, जुन विकसित देशका तुलनामा निकै कम हो । सानो देश भए पनि विश्व नवप्रवर्तन सूचकांकमा ७ औं नम्बरमा पर्ने इजरायलले कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको ४.९ प्रतिशत रकम अनुसन्धान र विकासमा खर्च गर्छ । इजरायलपछि दक्षिण कोरियाले ४.६ प्रतिशत, ताइवानले ३.५ प्रतिशत, अमेरिकाले ३.१ प्रतिशत, चीनले २.२ प्रतिशत, भारतले ०.७ प्रतिशत, पाकिस्तानले ०.३ प्रतिशत रकम अनुसन्धान र विकासमा खर्चेका छन् । सामान्यतया देशको कुल गार्हस्थ्य उत्पादनको ३ प्रतिशत रकम अनुसन्धान र विकासमा खर्च गर्ने प्रचलन छ । नेपालमा अनुसन्धान र विकासमा निकै कम खर्च गरिने मात्रै होइन, खर्च गरिएको भनिएको रकम पनि कोर अनुसन्धानमा भन्दा संस्थानहरूको प्रशासनिक खर्चमै ज्यादा सकिने गरेको हुन्छ ।

वैज्ञानिक अनुसन्धानका लागि सरकारबाट मात्रै होइन, निजी क्षेत्रबाट समेत उल्लेख्य रकम खर्च गरिएको हुन्छ । अमेरिकालगायतका विकसित देशहरूमा विश्वविद्यालय र अन्य अनुसन्धानशालाहरूले गर्ने अनुसन्धानमा सहायताको उल्लेख्य हिस्सा निजी व्यापारिक प्रतिष्ठानहरूबाट आउँछ । जस्तै— सन् २०१७ मा अमेरिकामा निजी दाताहरूले ४६ विश्वविद्यालयलाई दिएको सहायता रकम २.३ बिलियन डलर बराबरको थियो । भारतमा पनि निजी सहयोगले विज्ञानको विकास र अनुसन्धानमा गर्ने खर्च बढ्दो छ । अजिम प्रेमजी, नन्दन निलकानीजस्ता उदीयमान खर्बपतिहरूले आफ्नो आम्दानीको ठूलो हिस्सा वैज्ञानिक अनुसन्धान र उच्च शिक्षामा दान दिने गरेका छन् । तर नेपालमा निजी क्षेत्रबाट विज्ञानको विकासका लागि अनुसन्धान सहायता उपलब्ध गराउने गरिएको खासै पाइँदैन ।

नेपाली परोपकारिता मन्दिर र धर्मशाला बनाउने, रूख रोप्ने, अनाथलाई खाना खुवाउनेजस्ता कार्यमै सीमित छ । अमेरिकी स्टिल बादशाह एन्ड्र्यु कार्नेगीले विश्वविद्यालय खोले, सूचना प्रविधिका हस्ती बिल गेट्सले विश्व जनस्वास्थ्य र कृषिको अनुसन्धानमा ठूलो रकम खर्चे, भारतीय महिन्द्रा गाडी उत्पादकले विश्वविद्यालयलाई ठूलो रकम चन्दा दिए तर हाम्रोमा शिक्षा क्षेत्रबाट प्रशस्त कमाएकाहरूले समेत शैक्षिक क्षेत्रमै परापकारी काम गर्नभन्दा अन्य नाफाका क्षेत्रमा लगानी गरेका उदाहरण प्रशस्त भेटिन्छन् । शैक्षिक क्षेत्रबाट अर्बपति बनेका शेष घलेले १ अर्ब रुपैयाँको शैक्षिक कोष बनाउने घोषणा त गरे, तर चार वर्षसम्म पनि उक्त काम थालिएको सुनिएको छैन् । नबिल बैंकले नास्टको सहकार्यमा वैज्ञानिक पुरस्कार दिने कार्य पनि यतिखेर बन्द छ ।

विज्ञानमा लगानीजस्तै अवस्था वैज्ञानिक ज्ञान उत्पादनमा छ, विशेषतः नवप्रर्वतनको प्रमाण मानिने पेटेन्ट अधिकार र ज्ञान उत्पादनको आधार मानिने पियर रिभ्यु प्रकाशनमा । वर्ल्ड इन्टेलेक्चुअल प्रोपर्टी डेटाबेसका अनुसार, सन् २०१९ मा विश्वभर २७५९०० पेटेन्ट दर्ता गरिएका थिए, जसमध्ये सबैभन्दा धेरै चीनले ६८७२०, अमेरिकाले ५९२३०, त्यसपछि जापानले ५०५२० पेटेन्ट दर्ता गरे । नेपालबाट सन् २०१७ मा जम्मा २० वटा मात्रै पेटेन्ट दर्ता गरिएका थिए । पेटेन्ट अधिकारको आवेदन दिने नेपालीमा अधिकांश नेपालबाहिर बस्नेहरू थिए ।

नेपालमा अन्य देशका तुलनामा पियर रिभ्यु वैज्ञानिक प्रकाशनहरूको अवस्था पनि कमजोर छ । साइमागो डेटाबेसका अनुसार, सन् १९९६ देखि २०२० सम्ममा २४० देशका वैज्ञानिकहरूले प्रकाशन गरेका जर्नल लेखका आधारमा नेपाल ९१ औं नम्बरमा थियो । उक्त अवधिमा अमेरिकाले १ करोड ३८ लाख, चीनले ७४ लाख, भारतले २१ लाख र पाकिस्तानले २ लाख, बंगलादेशले ६७ हजार, श्रीलंकाले २६ हजार लेख प्रकाशन गरेका थिए भने नेपालका वैज्ञानिकहरूले जम्मा २० हजार लेख अन्तर्राष्ट्रिय इन्डेक्स जर्नलमा प्रकाशित गरेका थिए । गत वर्ष नेपालबाट २५ सय हाराहारी त्यस्ता वैज्ञानिक लेखहरू छापिएका थिए । अन्तर्राष्ट्रिय प्रकाशनको संख्याजस्तै छ, देशभरका अनुसन्धान जर्नलहरूको गुणस्तरको अवस्था पनि । नेपालबाट प्रकाशित हुने जर्नलहरूको अनलाइन डेटाबेस नेप्जोलमा हाल २२९ जर्नल सूचीकृत छन् तर तीमध्ये जम्मा चार जर्नल मात्रै अन्तर्राष्ट्रिय इन्डेक्समा समावेश छन् । तीमध्ये पनि क्वार्टाइल ४ (सबैभन्दा कमसल) मा तीन र क्वार्टाइल ३ मा एउटा नेपाली जर्नल परेका छन् । यसले हाम्रो वैज्ञानिक ज्ञान उत्पादन र प्रसारको अवस्था देखाउँछ ।

समग्रमा देशको आर्थिक–सामाजिक प्रगतिको छाप अनुसन्धान–वातावरणका चारै अवयवमा परेको देख्न सकिन्छ । नेपालको अर्थतन्त्रको आकार अन्य देशसँग तुलना गर्ने हो भने हाम्रो श्रेणी लगभग ९०–१०० औं स्थानतिर परेजस्तै नेपालको अनुसन्धानको विश्व–अवस्था पनि लगभग त्यस्तै छ । त्यसलाई फेर्नका लागि माओवादी सरकारले जसरी एक्कासि बजेट मात्रै बढाएर हुँदैन, यसको सम्पूर्ण वातावरण नै सुधार्न जरुरी छ ।

प्रकाशित : श्रावण १४, २०७८ ०७:४७
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×