सञ्जालमा कोरोना अफवाह- समाचार - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

सञ्जालमा कोरोना अफवाह

फेसबुकमार्फत झूटो सूचना फैलाउने एक जना पक्राउ 
जनकराज सापकोटा

काठमाडौँ — फेसबुक, ट्वीटरजस्ता सामाजिक सञ्जालमार्फत कोरोना भाइरस (कोभिड–१९) बारे भ्रामक सूचना तथा अफवाह फैलिन थालेका छन् । इन्टरनेटमार्फत् तीव्र गतिमा फैलिने यस्ता सूचनाले सर्वसाधारणलाई त्रसित मात्रै बनाएको छैन, गलत सूचनामा विश्वास गर्दा जनजीवन प्रभावित हुने खतरासमेत बढेको छ ।


शुक्रबार राति १० बजे विवेक थापा मगरले सामाजिक सञ्जाल फेसबुकमा एउटा समाचारको लिंक सेयर गर्दै स्टाटस लेखे । उनले ‘नेपालमा कोरोनाको महामारी फैलिसके पनि सरकारले किन लुकाए यस्तो खबर । तल दिएको अडियो सुन्नुहोला... अनिवार्य’ भनेर लेखेका थिए ।


आफैंले सञ्चालन गरेको झोर्लेन्युज डट कममामा राखिएको अडियो क्लिपसहितको लिंक शनिबार बिहान भाइरल भइसकेको थियो । शनिबार मध्याह्नसम्म उनको फेसबुक स्टाटस ६ जनाले मात्रै सेयर गरेको देखिन्छ । तर सोही समाचारमा राखिएको उक्त अडियो क्लिप भने हजारौंले सामाजिक सञ्जालमार्फत् सेयर गरे । म्यासेन्जर, भाइबर र ह्वाट्सएपका विभिन्न ग्रुपबाट पनि यो क्लिप सयौंमाझ सेयर भएर देश–विदेशका नेपालीले सुनेको देखिन्छ । नेपाल प्रहरीको साइबर ब्युरोले शनिबार दिउँसो सामाजिक सञ्जालमार्फत् कोभिड–१९ बारे अफवाह फैलाएको भन्दै भक्तपुरको सिपाडोलमा डेरा गरी बस्ने तिनै २० वर्षीय विवेकलाई पक्राउ गर्‍यो । ख्यालख्यालमै विवेकले फैलाएको अफवाहले उनी त पक्राउ परे नै, सयौंलाई गलत सूचनाले त्रसित बनायो ।


सामाजिक सञ्‍जालमार्फत यसरी फैलियो कोरोनासम्बन्धी फेक अडियो

उक्त क्लिपमा विवेकले हिमाल नामक मान्छेसंँग कुरा गर्दै नर्भिक अस्पतालमा ९ जनालाई जाँच गर्दा ६ जना जतिलाई कोभिड–१९ को संक्रमण देखिएको पुष्टि भएको बताएका छन् । नेपालमा महामारी फैलिसकेको दाबी गर्दै भनेका छन्, ‘यो न्युज मिडियामा आउँदैन पनि रे । यो न्युज सरकारले लुकाको छ रे ।’ यसरी आफ्नै आवाजमा रेकर्ड गरेको क्लिप आफ्नै अनलाइनमा पोस्ट गरेर त्यसलाई सामाजिक सञ्जालमार्फत विवेकले अफवाह फैलाए ।


विवेकले आममानिसमा भ्रम छर्न ल्याएको अडियोमा प्रयोग भएका तथ्यहरूले उक्त सूचना गलत रहेको पुष्टि भयो । नेपालमा कोभिड–१९ संक्रमणको एक मात्र जाँच टेकुस्थित शुक्रराज ट्रपिकल तथा सरुवा रोग अस्पतालमा हुने भए पनि विवेकले नर्भिकमा त्यस्तो जाँच भएको र उक्त कुरा लुकाइएको तर्क गरेका छन् ।


सामान्य अक्कलमै पनि भ्रमपूर्ण लाग्ने सूचना भने सर्वसाधारणले सजिलै पत्याउँदै सामाजिक सञ्जालमार्फत सेयर गरिरहे । शनिबार बिहानैदेखि फेसबुक म्यासेन्जर, ह्वाट्सएप र भाइबरजस्ता अनलाइन सञ्जालबाट यो अडियो फैली नै रह्यो । प्रहरी प्रवक्ता डीआईजी शैलेश थापा क्षत्रीले कान्तिपुरसँगको कुराकानीमा भ्रमपूर्ण खबर भन्ने थाहा पाएर पनि सेयर गर्ने र फैलाउने कार्य पनि नागरिकको गैरजिम्मेवार कार्य भएको बताए । उनले कोभिड–१९ बारेका सूचना सरकारको आधिकारिक निकायबाट वा विश्व स्वास्थ्य संगठनबाट लिन सुझाउँदै भने, ‘भ्रमपूर्ण खबर पोस्ट गर्ने वा फैलाउने सबैमाथि प्रहरीले उच्च निगरानी बढाएको छ ।’


कोरोना भाइरसबारे अडियोमार्फत भ्रम फैलाउने पक्राउ

अडियो क्लिपको भ्रमपूर्ण सन्देश प्रवाह भएपछि नर्भिक अस्पतालले विज्ञप्ति निकालेर त्यसको खण्डन गर्‍यो । अस्पतालको विज्ञप्तिमा अपराधपूर्ण अफवाहको निन्दा गर्दै भनिएको छ, ‘जटिल र एवं संवेदनशील समस्यामा सबै निकाय एकजुट भई समस्यासँंग लड्नुपर्ने चुनौतीपूर्ण अवस्थामा यस्ताखाले भ्रामक समाचारप्रति हामी घोर खेद प्रकट गर्दछौं ।’ सामाजिक सञ्जालमा यसका अलावा अन्य भ्रमपूर्ण अडियो क्लिप, भिडियो र पोस्टहरू पनि भाइरल भइरहेको देखिन्छ । भाइरल भएको अर्को अडियो क्लिपमा सैन्य हेलिकप्टरले कीटनाशक दबाई छर्किने भएकाले रातिको १२ बजे घरभित्र बस्न र घरबाहिरका कपडाहरू भित्र ल्याउन भनिएको छ । नेपाली सेनाका प्रवक्ता विज्ञानदेव पाण्डेले भाइरल भएको अडियोको सन्देशमा कुनै सत्यता नरहेको उल्लेख गर्दै भने, ‘भ्रमपूर्ण सूचनाको पछि नलाग्नुस् ।’ यो अडियो क्लिप भने कसले र कहिलेबाट फैलियो भन्नेबारे यकिन भइसकेको छैन ।


कोभिड–१९ बारे अफवाह फैलाउने कैयन् भिडियो सामग्री, अडियो क्लिप तथा पोस्ट फेसबुक, ट्वीटर र टिकटकमार्फत् भाइरल भइरहेको प्रहरी अनुसन्धानले देखाएको छ । संक्रमणबारे सामाजिक सञ्जालमार्फत द्रुत गतिमा फैलिएको अफवाहलाई विश्व स्वास्थ्य संगठनले इन्फोडेमिक अर्थात् सूचना संक्रमणका रूपमा अर्थ्याएको छ ।


प्रहरी प्रवक्ता क्षत्रीका अनुसार टेकु अस्पतालमा कोभिड–१९ को संक्रमणबाट बिरामी मरेका छन् भनेर टिकटक भिडियो बनाउनेमाथि पनि प्रहरीले अनुसन्धान जारी राखेको छ । उक्त भिडियोमा टेकु अस्पतालबाट शव बेरेर पशुपति लगेको दाबी गरिएको छ । भिडियोमा नाम लिइएका डाक्टर टेकु अस्पतालका नभएको पुष्टि भएको बताउँदै प्रवक्ता डीआईजी क्षत्रीले भने, ‘उक्त टिकटक अमेरिकाबाट अपलोड भएको देखिन्छ ।’ प्रवक्ता क्षत्रीले संकटका बेला भ्रमपूर्ण खबर फैलाउनेलाई निगरानी गर्ने र तिनीहरू विदेशमा भए पनि स्वदेश फर्केका बेला पक्राउ पर्ने बताए । मुलुकी अपराध संहिता २०७४ मा झूटो सूचना तथा अफवाह फैलाउनेलाई कारबाही गर्न सकिने प्रावधान छ ।


कानुनमा अफवाह फैलाउने, प्रचारप्रसार गर्नेलाई एक वर्षसम्म कैद वा १० हजार रुपैयाँसम्म जरिवाना वा दुवै सजाय हुने व्यवस्था गरिएको छ । त्यस्तै विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन ऐन २०७४ मा भने कुनै विपद्को घटना घट्न सक्ने अफवाह फैलाई सार्वजनिक रूपमा त्रास सिर्जना गर्नेलाई एक लाख रुपैयाँसम्म जरिवाना वा ६ महिनासम्म कैद वा दुवै सजाय हुन सक्ने व्यवस्था छ ।


सामाजिक सञ्जालमा आफूलाई धार्मिक गुरु बताउने केहीले भने महामारीको उपचार आफूसँग रहेको बताइरहेको भिडियो पनि भाइरल भइरहेको छ । आफूलाई क्रिश्चियन धर्मगुरु अर्थात् पाश्चर बताउने पोखराका केशवराज आचार्यले यसुका नाममा ‘कोरोना मरिजा...’ भन्दै बोलेको भिडियो युट्युबमा राखेका थिए । सामाजिक सञ्जालमा धर्मको आवरणमा यस्तो भ्रमपूर्ण सूचना फैलाएको भन्दै व्यापक आलोचना भएपछि उक्त भिडियो शनिबार मध्याह्नबाट हटाइएको छ ।


महानगरीय प्रहरी कार्यालयले सञ्चालनमा ल्याएको शुल्क नलाग्ने फोन नम्बर १०० मा शनिबार मध्याह्नसम्म कोभिड–१९ को संक्रमणसँग सम्बन्धित २५ वटा सूचनाहरू आएका थिए । तीमध्ये केही सूचनाहरू अफवाहपूर्ण खबरहरू सामाजिक सञ्जालमार्फत् फैलाइएको भन्ने विषयमा थिए ।


निःशुल्क फोनमार्फत आउने सूचनाहरूको संकलन र व्यवस्थापनमा सक्रिय कार्यालयको उपत्यका परिचालन कक्षका सई नवराज थापाले कोभिड–१९ लागेर मान्छे मरेको भन्ने खालका भ्रमपूर्ण सूचना फैलाउने फेसबुक पेज र प्रयोगकर्ताबारे पनि केहीले सूचना दिएका थिए । उनका अनुसार केही सूचना भने बढी भाडा असुल्न खोज्ने सार्वजनिक सवारीसाधन र बढी मूल्यमा मास्क बेच्न खोज्ने व्यापारीबारे थियो । उनले भने, ‘आमनागरिकबाट आएका सूचनाबारे थप अनुसन्धान र कारबाहीका लागि महानगरीय प्रहरी अपराध महाशाखा र साइबर ब्युरोमा पठाउने गरिएको छ ।’

प्रकाशित : चैत्र ९, २०७६ ०७:३४
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

दिल्लीबाट धमाधम फर्किंदै नेपाली

‘हामी भगौडा होइनौं, घर फर्कन किन रोक्ने ?’
सुरेशराज न्यौपाने

नयाँदिल्ली — भारतमा कोभिड–१९ संक्रमणको त्रास र नेपाल–भारत सीमा बन्द हुने हल्लाका बीच दिल्लीलगायतका ठाउँमा विभिन्न पेसा र मजदुरी गर्दै आएका नेपाली धमाधम फर्कन थालेका छन् । फर्कंदै गरेका नेपालीले आफूहरू भगौडा नभएकाले नेपाल प्रवेश गर्नबाट रोक्न नमिल्ने बताएका छन् ।

कोरोना संक्रमणले त्रसित यी नेपालीलाई सीमा बन्दको हल्लाले थप सताएको छ । यही चिन्ताले हुन सक्छ, हुँदाखाँदाको व्यापार–व्यवसायसमेत चटक्क छाडेर हिँडेका नेपालीको अनुहारमा घर फर्कन पाउनुको खुसीभन्दा हतासा र चिन्ता बढी देखिन्थ्यो । तीन वर्षदेखि हरियाणाको गुडगावँस्थित होटलमा कुकको काम गर्दै आएका अर्घाखाँचीको भगवती गाउँपालिकाका होमबहादुर थापा कोरोनाको त्रास बढेपछि परिवारसहित घर फर्किने निर्णयमा पुगेका हुन् ।

दिल्लीको बिनोवापुरीस्थित बसपार्कमा भेटिएका उनले कोरोनाको त्रास हटेपछि फेरि दिल्ली फर्कने बताए तर सीमा बन्द हुने र रोक्नेलगायतका हल्लाले उनलाई बेचैन बनाएको छ । ‘अवस्था सामान्य भएपछि फर्किने भनेको, खै रोक्ने रे भन्ने हल्ला पनि सुन्छु, थाहा छैन के हुन्छ,’ उनले चिन्ता व्यक्त गरे । दिल्लीको बिनोवापुरीमा रहेको बस चढ्न पुगेका नेपालीमध्ये सबैजसो थापाको जस्तै चिन्तामा डुबेका थिए । दिल्लीको दरियागन्जमा व्यापार गर्दै आएका गुल्मी तम्घासका मेघराज केसीलाई पनि त्यही चिन्ताले पिरोलेको छ । उनी आफ्नो व्यापार बन्द गरेर घरतिर लागेका हुन् ।

उनका साथमा अन्य २५ जना आफन्त पनि छन् । केसीले आफूहरू सुरक्षाका लागि घर जान लागेको बताए । उनले कोरोनाको त्रासपछिको अवस्था हेरेर फर्कने/नफर्कने निर्णय गर्ने बताए । कोरोनाभन्दा पनि सीमा बन्दको हल्लाले बढी चिन्तित बनाएको उनले बताए । ‘हामी सधैंका लागि भारत आएका होइनौं, हामीलाई घर फर्कंदा कसरी रोक्न मिल्छ ?’ उनले भने, ‘नेपाल फर्किन रोक्ने हो भने हामी कहाँ जाने ?’

केसीकै जस्तो धारणा बुटवलका विक्रम खत्रीको थियो । १५ वर्षदेखि दिल्लीमा रहेका खत्रीले आफूहरू भगौडा नभएकाले देश फर्कनबाट कसैले रोक्न नसक्ने बताए । ‘हामी परीक्षणका लागि तयार छौं तर आफ्नो देश नआइज भनेर कसरी भन्न मिल्छ ?’ उनको भनाइ छ ।

नेपाल जान लागेकामध्ये केहीलाई नफर्किने डरले साहुले यसअघिको तलब नदिएर गाडी भाडा मात्र दिएका छन् । केहीले त भाडासमेत आफैं जोहो गरेका छन् । उनीहरूलाई आफ्नो तलबभन्दा घरपरिवारलाई भेट्ने चिन्ता बढी छ । घर फिर्न लागेकामध्ये प्रायः सबैले व्यक्तिगत सुरक्षाका कारण जान लागेको बताए । ‘आफ्नै सुरक्षाका लागि जान लागेका हौं, कसैले जबर्जस्ती गरेको होइन,’ बुटवलका विनोद केसीले बताए ।

कोभिड–१९ संक्रमण त्रासका कारण हुँदाखाँदाको व्यापार/व्यवसाय बन्द गरेर हिँड्नेमध्येका हुन् दाङ, रामपुरका मीनबहादुर बुढाथोकी । गजियाबादमा रहेको उनको फास्टफुडले केही साताअघिसम्म राम्रै व्यापार गरिरहेको थियो तर कोभिड–१९ को त्रास बढेसँगै व्यवसायको प्रवाह नगरी उनी परिवारसहित घर हिँडेका छन् । ‘पसलमा लाखौंको सामान छ, त्यत्तिकै सटर लगाएर हिँडें,’ उनले भने । उनले घरभेटीलाई उल्टो एक महिनाको भाडासमेत दिएको बताए । ‘कमाइ त पछि भइहाल्छ, ज्यान ठूलो कुरा हो,’ उनले थपे । बुढाथोकीले सीमामा स्वास्थ्य परीक्षण गर्नुपर्ने तर गाउँघर फर्किन दिनुपर्ने बताए । ‘जसरी पनि घर जाने हो, हिँडेरै भए पनि जाने,’ उनले भने । कोभिडको त्रास कम भएपछि परिवारलाई छाडेर भए पनि दिल्ली फर्कने उनको योजना छ ।

त्यस्तै प्यूठान बटडाँडाका कृष्णा रानामगरले पनि त्रासकै कारण फर्कन लागेको बताए । दिल्लीको लाजपत नगरको एउटा रेस्टुराँमा चार वर्षदेखि कुकको काम गर्दै आएका रानामगरका अनुसार घर जानका लागि साहुले भाडा दिएको छ । ‘कोरोनाको त्रास हटेपछि फर्किनेबारे सोच्ने हो, अहिल्यै कहिले फर्किने भन्न सकिँदैन,’ उनले भने ।

कोरोनाको बढ्दो त्राससँगै नाका बन्द हुने हल्लाले केही दिनयता दिल्लीबाट स्वदेश फर्किने नेपालीको संख्या बढेको बस व्यवसायीको पनि अनुभव छ । दिल्ली–काठमाडौं चल्ने सुपा देउराली टुर्स एन्ड ट्राभल्स बस सेवाका सञ्चालक शोभाकर पन्थीले पनि कोरोना त्राससँगै नाका बन्दको हल्लाले पछिल्ला केही दिन नेपालीको फर्किने क्रम अस्वाभाविक ढंगले बढेको बताए ।

उनका अनुसार अरू बेला आफूहरूले बढीमा तीनवटा बस सञ्चालन गर्ने गरेकामा शनिबार मात्र नेपालका विभिन्न गन्तव्यका लागि दसवटा बस छुटेका छन् । नेपाल जाने यात्रुमध्ये अधिकांश बुटवल, गुल्मी, अर्घाखाँची र दाङ आसपासका भएको उनको भनाइ छ । सयौं नेपाली टिकट नहुँदा जान नपाएको उनले बताए । ‘सबैमा भाइरसको त्रास र घरै जान पाइन्न कि भन्ने चिन्ता देखिन्छ, जो जसरी भए पनि घरपरिवारसम्म पुग्न चाहन्छन्,’ उनले भने, ‘कतिपयसँग त भाडा पनि छैन तर उनीहरू जुनसुकै हालतमा नेपाल जान चाहन्छन् ।’

प्रकाशित : चैत्र ९, २०७६ ०७:३२
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×