काठमाडौँ — लिच्छविकालीन राजा नरेन्द्रदेवको भेषमा एक युवक सजिएका थिए । सँगै कान्तिपुरका तान्त्रिक बन्धुदत्त आचाजु र रथचक्र भनिने ललित ज्यापूको भेषमा अर्का दुई युवक अगाडि बढे । उनीहरूलाई टीकाभैरव, श्वेतभैरव, हरिसिद्धिको क्रोधभैरव र चण्डभैरव रूपी भेषमा आएका युवाले चारै दिशाबाट घेरेका थिए ।

नेपालमा १२ वर्षसम्म अनिकाल परेकाले वृष्टि गराउन राजा नरेन्द्रदेव, बन्धुदत्त र ललित मिलेर भारत असमको कामरूपकामाक्ष पर्वतबाट रातो मत्स्येन्द्रनाथलाई नेपाल ल्याउँदाको दृश्य हो, यो । जसलाई ललितपुर थेच्वको मालीगां धिमे खलःले बुधबार मतयाः (दीपयात्रा) जात्रामा प्रस्तुत गरेको थियो । 

नेवारहरूले प्रत्येक वर्ष गाईजात्राको भोलिपल्ट मतयाः जात्रा मनाउने गर्छन् । मतयाः जात्रा ललितपुरको गोदावरी नगरपालिका–१२ थेच्वमा भने विशेष हुने गरेको छ । थेच्वमा १२ वटा बाजा खलक छन् । यीमध्ये प्रत्येकले हरेक वर्ष पालैपालो जात्रा आयोजना गर्छन् । यस वर्ष कुटुझ्वः बाँसुरी खलःले जात्रा आयोजना गरेको हो । मतयाः जात्रा थेच्व सांस्कृतिक बाजा संरक्षण समितिको अगुवाइमा हुने गरेको छ ।

यो जात्रामा ऐतिहासिक पक्ष मात्र होइन, राजनीतिक र सामाजिक बेथितिप्रति व्यंग्य गरेर विभिन्न झाँकी प्रस्तुत गरिएको थियो । अग्रपंक्तिमा ‘नाय् खिं’ बाजा बजाएका युवाको समूह थियो । त्यसपछि कालो चस्मा, हिल जुत्ता, नक्कली कपाल लगाएर युवतीको भेषमा एक युवक नृत्य गर्दै अगाडि बढे ।

पछिपछि ‘झीगु तजिलजि झीगु म्हसिका’ अर्थात् ‘हाम्रो संस्कृति हाम्रो पहिचान’ लेखेको ब्यानर बोकेका र बाँसुरी बजाएका युवायुवतीको अर्को समूह थियो । त्यसपछि हात्तीको शिर भएका छुचुन्द्रो मुसा बोकेका अर्का व्यक्ति गणेशको भेषमा आए । पछिपछि लाखे नाच थियो । यो दृश्य कुटुझ्वः बाँसुरी खलकको हो । पर्यटन प्रवर्द्धनमार्फत अर्थतन्त्र उकास्न मद्दत गर्ने यी संस्कृति सम्पदा विस्तारै लोप हुँदै गए पनि राज्यले संरक्षणमा ठोस योजना नबनाएको प्रति व्यंग्य गरेको दृश्य हो, यो । 

जात्राको अवसरमा तःननी टोलमा पाँच जना पुरुषले ब्राह्मणको भेषमा सजिएर ‘भ्रष्टाचारविरुद्ध कोटिहोम’ नाम दिएर यज्ञ गरेका थिए । उनीहरूले ‘नेताहरूमा सद्बुद्धि आओस्, मुलुकमा समृद्धि छाओस्’ भनेर शंख फुकेर पूजा गरेका थिए । सरस्वती धिमे खलः ले राक्षसी स्वरूपको घण्टाकर्ण दहन गर्दै गँठेमंगल पर्व मनाएको थियो । यो पर्व रोपाइँ सकेपछि मनाउने गरिन्छ । कृषियोग्य जमिन मासिँदै गएको र कृषि पकेट क्षेत्र घोषणा गर्न अपरिहार्य भएको व्यंग्य गर्दै यसपालि यो पर्व मनाएको स्थानीय कृष्ण मालीले बताए । 

न्ह्यछेँ दाफा खलःले भने चार जना पुरुषलाई वृद्धिको भेषमा सजाएर उनीहरूको व्रतबन्ध गरेको थियो । केही महिलाले नयाँ दुलहीझैं सिगारिएर तासको चोलो, नक्कली सुनका गरगहनाजस्ता भेषभूषामा सामूहिक बेलविवाह गरेर नगर परिक्रमा गरेका थिए । नेवारी परम्पराअनुसार ३ देखि १२ वर्षभित्रका अथवा रजस्वला नभएका कन्याको पहिलो विवाह बेलसँग गराउने चलन छ ।

पुरुषलाई ब्रह्मचर्यको कर्म निर्वाह गर्न सक्षम मानेर ८ वर्ष पूरा भएपछि व्रतबन्ध गरिन्छ । तर, वैदेशिक रोजगार तथा अध्ययनको सिलसिलामा बिदेशिएका र उतै जन्मिएका सन्तानको बेलविवाह र व्रतबन्ध गर्ने चलन हराउँदै गएको छ । यसलाई पनि व्यंग्य गर्दै बेलविवाह र व्रतबन्ध गरेर नगर परिक्रमा गरेको न्ह्यछेँ दाफा खलका ज्ञानभक्त महर्जनले बताए ।

त्यस्तै नवजात शिशु र सुत्केरी आमाको स्याहारसुसार गर्ने माइती खलकको चलन पनि विस्तारै हराउँदै गएको छ । यसलाई संरक्षण गर्नुपर्ने भन्दै तःतनी बाँसुरी खलःले खर्पनमा खानेकुरा, शिशुलाई चाहिने लत्ताकपडालगायत सामान बोकेर नेवार परम्पराअनुसार शिशु जन्मेपछि माइती खलकले गर्ने स्याहारसुसार देखाएको थियो । यस्तो स्याहारसुसारले आमाको मृत्यु र शिशु अपांगता हुनबाट जोगिने विश्वास छ । 

अर्को समूहले भने हराउँदै गएको थारू संस्कृति संरक्षण गर्न सबैले चासो दिनुपर्ने भन्दै थारू संस्कृति प्रदर्शनी गरेको थियो । सरकारी कार्यालयमा थन्किएका कवाडीका सामान टेन्डर गरेर आम्दानी गर्नुपर्ने र प्लास्टिकजन्य वस्तु जलाउनुभन्दा कवाडीको रूपमा बिक्री गर्नुपर्ने सन्देश दिँदै एक जना पुरुष साइकलमा कवाडी संकलन गरेर नगर परिक्रमा गरेका थिए । त्यसैगरी संस्कृति सम्पदा संरक्षण तथा प्रवर्द्धनमा लामो समयदेखि योगदान गर्दै आएकाको सम्मान स्वरूप सालिक बनाउनुपर्ने भन्दै एक जना पुरुष जात्रा अवधिभर तल्लो पुखुसी टोलमा सालिक बनेर बसेका थिए ।

जात्रामा विभिन्न मौलिक भेषभूषामा सजिएका महिलाहरू सहभागी थिए । कुटुझ्वः टोलमा छ्वालीले छाना छाएर पुराना भाँडाकुँडा सजाएर ढोका बनाइएको थियो । जसले जात्रा अवलोकनमा आएकाको ध्यान खिचेको थियो । यीबाहेक नवदुर्गा धिमे खलः, खाँचा धिमे खलः कुसिको बाँसुरी खलः, ब्रम्हायणी सांस्कृतिक मंका खलःलगायत बाजा खलःहरूले सांस्कृतिक प्रस्तुति दिए ।