सल्ले, सिन्धुपाल्चोक — संक्रान्ति मानी डाँडा है पारि जून लुकेछ । अँध्यारोबीच महादेव थानमा बन्दुक भुकेछ । त्रिपुरासुन्दरी गाउँपालिका–४ पिस्करमा पञ्चायती शासनद्वारा भएको तत्कालीन दमन र हत्याकाण्ड सम्झाउने चर्चित गीतका हरफ हुन् यी ।

४१ वर्षअघि सहिद सम्झँदै दिवंगत जनवादी गायक जेबी टुहुरेले यही गीत भावुक भएर गाएका थिए । पञ्चायत, बहुदल हुँदै गणतन्त्रसम्म आइपुग्दा त्यतिखेर जन्मिएका युवा र ती बेलाका युवा अहिले वृद्ध भइसकेका छन् । तर पिस्कर गाउँ भने अझै पुरानै दुर्गम र कष्टपूर्ण अवस्थामा बाँचिरहेको र सहिद परिवारका आँखा, दुःख र अवस्था अझै कहालीलाग्दा छन् ।

सहिद इले थामीका छोरा त्रिपुरासुन्दरी–३ धुस्कुन फापरचौर सल्लेका ६९ वर्षका दिलबहादुर जात्रामा आफ्नो बुबाको ज्यान गएको खबर सम्झिँदा अहिले पनि आफूलाई सम्हाल्न सक्दैनन् । ‘बुबाले जनताका लागि गोली खाएर ज्यान दिनुभयो, सरकारले घोषणा पनि गरिदियो, तर आहिले हामी सहिद परिवारलाई सरकारले लगातार अपमान गरिरहेजस्तै लाग्छ । यही घटनाले कयौं नेता ठूला मान्छे भए, हामीले के पायौं ? गाउँले के पायो ?,’ थामीले प्रश्न गरे । 

सानो टालटुले घर, खेतीपातीमा निर्भर चरम आर्थिक अभाव झेलिरहेका सहिद पुत्र थामी, श्रीमती डिल्लीमाया दम्पती गुजारा टार्न मजदुरी गर्न जान्छन् । केही महिना खेतीपातीबाट खान पुगे पनि सहिद परिवारलाई बाँकी सात महिना गाँस पुर्‍याउन हम्मे पर्ने अवस्था छ । सहिदभूमि पिस्करमा बेलाबेलामा बोलाएर दोसल्ला ओढाउने र चुनावमा भोट माग्न आउनेबाहेक अरू बेला कुनै नेता सुखदुःख सोध्नसमेत नआएको उनले दुखेसो गरे । 

‘चुनावमा हजुरहरू सहिद परिवारले भोट दिनुपर्छ है भन्दै लस्कर लागेर नेताहरू आउँछन्, केही कार्यक्रममा यिनीहरू सहिद परिवार हो भनेर दोसल्ला ओढाएर कुनामा राखिदिन्छन्, बस् त्यति हो हाम्रो काम,’ उनले भने ।

२०४० सालको माघे संक्रान्तिको अघिल्लो रात भएको जात्रामा पिस्कर हत्याकाण्ड मच्चियो । जात्रामा गोली लागेर बुबासहित उनका आफन्त वीरे थामीको मृत्यु भएको खबर पाएको र घरमा ल्याएर दाहसंस्कार गरेको सहिदद्वयका भतिज सहिदभूमिका स्थानीय ५५ वर्षे तिलकबहादुर थामीले बताए । 

घटनाको केही समयपछि आफन्त परिवार इले र वीरबहादुर थामीलाई सरकारले सहिद घोषणा गरेको सहिद परिवारको भनाइ छ । ‘सहिदमा दुईको नाम थपियो, तर सहिद परिवारले त्यस्तो केही पाएन । न गाउँले केही पाएको छ, सहिदका नाति विदेशिए भने हामी सहिदका सन्तानलाई छाक टार्न अभावले युद्धसरह बनाएको छ,’ उनले भने । दुई वर्ष चामल र पाँच हजार रुपैयाँ नगद दिएको उनले जनाए । 

अहिले सहिद वीरबहादुरका एक छोरा त्रिपुरासुन्दरी–३ बाघभैरवका ४४ वर्षका सञ्चबहादुर थामी गाउँमा परिवारसँग बस्छन् । सहिद पिताको सहादतबाट अभिप्रेरित उनी केही समय परिवर्तनका लागि माओवादी जनयुद्धमा होमिए । अहिले खेतीपातीबाट गुजारा गरिरहेका थामीको परिवार सिंगो गाउँझै कष्टकर जीवन बिताइरहेको छ ।

सहिदपुत्रद्वयझै पिस्कर गाउँका शान्तबहादुर थामीले ७८ वर्ष पुग्दा पनि अझै त्यो दिन बिर्सन सकेका छैनन् । ४१ वर्षअघिको त्यो घटना आफ्नैअघि भएको क्षण सम्झँदा तर्सिन्छन् उनी । हरेक वर्ष हत्या भएका दुई सहिदका नाममा स्मृति सभा गरिँदै आएको छ । ती क्षण सम्झेर सहिद परिवार अझै भक्कानिन्छन् । घटना सम्झिँदा पिस्करबासी निदाउन सक्दैनन् । 

२०४० सालको त्यो घटना गाउँबासीको मानसपटलमा अमिट छाप बनेर बसेको छ । फेरि त्यस्तै घटना होला कि भन्ने त्रासमा छन् यहाँका वृद्धवृद्धा । २०४० पुस ३० मा गाउँमा मेला लागेको थियो । नाटक खेल्ने, गीत गाउने, सभा गर्ने कार्यक्रमहरू भइरहेको थियो । जब साँझ भयो, तब झडप सुरु भयो । 

‘पहिलेका वर्ष पनि मेला लाग्थ्यो, त्यतिबेला नाटक चलिरहेको बेला झडप भयो, गोली चल्यो, भागभाग भयो,’ स्थानीय ७८ वर्षका मंगलमान थामी भन्छन्, ‘गाउँमा सडक थिएन । बिजुली बत्ती नभएकाले सांस्कतिक कार्यक्रम गर्न उज्यालो दिन मइनटोल (पेट्रोम्याक्स) को प्रयोग गरेका थिए ।’ उनका अनुसार तीनवटा पेट्रोम्याक्समध्ये दुईमा ढुगामुढा गरेर फुटेपछि गोली चल्यो र जात्रामा सहभागी ज्यान बचाउनका लागि तितरबितर गर्दै भागदौडमा लागे । त्यतिबेला कतिलाई गोली लाग्यो, कसलाई के भयो भन्नेबारे कसैले थाहा पाएनन् ।

एमालेका पुराना नेता अमृतकुमार बोहराका अनुसार माघ १ मा पिस्करमा साँझमा तत्कालीन नेकपा मालेले यो स्थानमा सांस्कृतिक कार्यक्रम राखेको थियो । जसमा तत्कालीन पञ्चायती शासनबाट भएको शोषण र जनताले पाउनुपर्ने अधिकारबारे चेतना फैलाउने कार्यक्रम राखेको थियो । त्यतिबेला माले भूमिगत थियो । मालेका अगुवा तथा नेताको टाउकोको मूल्य ५० हजारदेखि ५ लाखसम्म तोकिएको थियो ।

कार्यक्रममा प्रस्तुत भएका गीत, कविता, नाटकलगायतले पञ्चायतकालको विरोध गरेका थिए । कार्यक्रम बिथोल्न सरकारी पक्षबाट दमन भएको थियो । त्यही दमनले यहाँका स्थानीयको खुसी खोस्यो, दमनमा स्थानीय इले र वीरबहादुर थामीले ज्यान गुमाए भने धेरै घाइते भए । आफ्नै दाजुभाइले यस घटनामा ज्यान गुमाएपछि प्रत्येक पुसले पिस्करबासीको अझै पनि मन दुखाउँछ । त्यतिबेला प्रहरीले धेरै गाउँबासीलाई लग्यो । नेपाली सेना, प्रहरीले घरघरमा पुगेर जात्रामा सहभागी मान्छे समात्न थालेपछि त्यो घटनाले सबैमा त्रासदी फैलायो । गाउँमा वृद्धवृद्धा र महिला मात्रै बाँकी बसेको र सबै भागेको त्रिपुरासुन्दरी–६ टेकानपुरका ५९ वर्षका रामशरण बोहराले बताए ।_{सहिदपुत्र दिलबहादुरका साथ भतिज तिलक थामी}

‘त्यतिबेला ठूलो बुबा जगतबहादुरलाई पाखुरामा गोली लागेर रगतले लत्पततिँदै घर ल्याएको हिजोजस्तो लाग्छ, घाइते अवस्थामा रहनुभएका उहाँसहित हाम्रो परिवारका १५ जना सदस्यलाई हिँडाएर जेलमा लगेको थियो,’ बोहराले भने । मालेका नेतासहित स्थानीयले जेलनेलको कठोर यातना भोगे । राज्यविरुद्धको आरोप लागेकाले अधिकांशले वासस्थान छाडेर भागेका कारण गाउँ रित्तो बन्यो ।

पुलिसका बुट र लाठी बर्सिंदा बिनाकारण पाएको यातनाले स्थानीयमा आक्रोश बढेको थियो । यो घटना हुनुभन्दा पाँच दिनअघि मालेका नेता अमृतकुमार बोहरा, माधव पौडेल, भोला बोहरा, सावित्री बोहरा पिस्कर पुगेका थिए । साबित्री बोहराबाहेक कार्यक्रमको व्यवस्था मिलाएर उनीहरू काठमाडौं फर्केका थिए । तर, प्रहरीले पार्टीको उच्च नेतृत्व नै कार्यक्रममा सहभागी हुने सूचनाका आधारमा आक्रमण गरेको थियो ।

त्यतिबेला पूर्वमन्त्री अरूण नेपाल, सरेश नेपाल, मेघनाथ पौडेल, छत्रबहादुर बोहरा, मानबहादुर थामी, भोला बोहरालाई जेल हालेको थियो । यस घटनापछि देशव्यापी विरोध चल्यो र प्रतिवादको योजना अघि सारिएकामा मानवअधिकारको हनन भएको निष्कर्षसहित मानवअधिकारकर्मी संस्था परिचालित भए । यसलाई अन्तर्राष्ट्रियकरण गरिएपछि दरबारलाई समस्यामा पारेको र राजाका निकट मानिनेले पनि यस घटनाको विरोध गरेको पुराना नेता बताउँछन् । 

यही संघर्षका कारण पिस्कर क्षेत्रमा गरिएको नाकाबन्दी हटाउन र दमन खुकुलो पार्न सरकार बाध्य बन्यो । यसको ६ वर्षमै देशमा बहुदलीय प्रजातन्त्रको स्थापना भयो । स्थानीयले पिस्कर हत्याकाण्ड मच्याउने आरोप राप्रपाका पूर्वअध्यक्ष तथा पूर्वमन्त्री पशुपतिशमशेर राणा र तत्कालीन पिस्करका पञ्च देवीजंग पाण्डेलाई लगाउँदै आएका छन् । यसबारे माथिल्ला र तल्ला तह स्पष्ट बोल्न चाहँदैनन् ।

जर्जर सहिदभूमि, सालिकविहीन अलपत्र सहिद पार्क 

पिस्करको घटनालार्ई लिएर धेरै नेता र राजनीतिक हस्ती उदाए । एमालेका तत्कालीन अध्यक्ष झलनाथ खनाल, उपाध्यक्ष अष्टलक्ष्मी शाक्यदेखि अन्य चर्चित नेताहरूको भूमिगतकालको आश्रयस्थल बन्यो पिस्कर । यस घटनाबाट माधव पौडेल उकासिए, अमृतकुमार बोहराले सांसद, मन्त्री र राष्ट्रियस्तरमा उचाइ बनाए । तर पिस्कर उस्तै छ । प्रजातन्त्रका लागि लडेका यहाँका स्थानीयले अहिले गणतन्त्र देखेको र विकासका लागि गाउँपालिकाले काम गरिरहेको त्रिपुरासुन्दरी गाउँपालिका अध्यक्ष भक्तध्वज बोहराले बताए ।_{सहिदभूमि : पिस्कर गाउँ}