नयाँदिल्ली — कुनै पनि पदबाट राजीनामा दिनुको सोझो अर्थ हुन्छ– पदीय जिम्मेवारीबाट विश्राम । तर, भारतको बिहार राज्यका मुख्यमन्त्री नीतिश कुमारको हकमा भने यो लागू हुँदैन । उनले राजीनामा त दिन्छन् । तर, उनको राजीनामा पद त्यागका लागि हुन्न, सत्ता समीकरण फेरेर पदमा टिकिरहनका लागि हुन्छ । त्यसैले उनीबारे स्थापित भनाइ नै बनेको छ– पदको सुनिश्चितता नभएसम्म उनले राजीनामा दिँदैनन् ।

‘एउटा हातमा राजीनामा र अर्को हातमा पद’ दशकौंदेखि बिहारको राजनीतिमा उनले देखाएको यही हो ।

पछिल्लो २४ घण्टामा भारतको राजनीतिको केन्द्रमा बिहार आइपुग्यो । विपक्षी गठबन्धनसँगको नाता तोडेर नीतिश भाजपासँग जोडिँदै छन् भन्ने हल्लाले बजार लियो । नीतिशबारे स्थापित मान्यतालाई उनले पुनः एक पटक पुष्टि नै गरिदिएका छन् । नीतिशले आइतबार बिहान ११ बजे राज्यपाललाई भेटेर एउटा हातबाट राजीनामा र अर्कोबाट भारतीय जनता पार्टी (भाजपा) को समर्थनमा सरकार बनाउने दाबी पेस गरे । राजीनामा दिएको केही घण्टामै नवौं पटक बिहारको मुख्यमन्त्रीका रूपमा उनले शपथ पनि लिइसकेका छन् । बिहारमा आइतबार बिहान ११ बजेसम्म राष्ट्रिय जनता दल (आरजेडी) र कंग्रेसको समर्थनमा उनी मुख्यमन्त्री थिए । साँझ ५ बजे भाजपाको समर्थनमा मुख्यमन्त्री भएका छन् । मुख्यमन्त्री उनै छन्, मन्त्रीहरू भने फेरिएका छन् ।

भाजपाका विषयमा नीतिशले यसअघि कडा प्रतिक्रिया दिएका थिए, ‘मृत्यु स्विकार्छु तर भाजपासँग जाँदिन’ । तर, आफ्नै पूर्ववत् अभिव्यक्तिलाई बिर्सेर उनी १७ महिनापछि पुनः भाजपाकै हात समाउन पुगेका छन् । नीतिशका लागि ढोका बन्द भइसकेको बताउँदै आएका भाजपा नेताहरूले पनि बिहारमा पुनः उनको नेतृत्व स्वीकार गरेका छन् । भारतमा तीन महिनापछि लोकसभा निर्वाचन हुँदै छ । बिहारमा लालु यादव र नीतिश कुमार सँगै रहनु भाजपाका लागि कडा चुनौती थियो । नीतिशलाई समर्थन दिएर भाजपाले बिहारमा एउटा बलियो शक्तिलाई आफ्नो हातमा लिएको छ । अर्कोतिर, नीतिशलाई अलग्याएर केन्द्रीय राजनीतिमा आफूविरुद्ध बन्दै गरेको विपक्षी मोर्चालाई कमजोर बनाउन पनि सफल भएको छ ।

नीतिश विपक्षी इन्डिया गठबन्धनको मजबुत खम्बा नै थिए । उनको बहिर्गमनले निश्चित रूपमा गठबन्धनलाई धक्का पुगेको हिन्दुस्तान दैनिकका पटनास्थित आवासीय सम्पादक विनोद बन्धु बताउँछन् । अर्कोतिर, भाजपाले थप बल पाएको उनले बताए । पछिल्लो राजनीतिक घटनाक्रमले नीतिशको छवि ‘पलटीमार’ को बनेको छ । अर्थात् पदमा बसिरहन उनले गठबन्धन बदल्न समय लगाउँदैनन् । बिहारका पूर्वमुख्यमन्त्री लालु यादवले विगतमै उनको त्यस्तो छविलाई ‘बाँदर’ सँग तुलना गरेका थिए । २०१९ मा आएको लालुको राजनीतिक यात्रामाथि आधारित पुस्तक गोपालगन्ज से रायसिनामा लालुले भनेका छन्, ‘नीतिश राजनीतिको प्रारम्भदेखि नै वैचारिक रूपमा ढुलमूल छन् । बाँदरजस्तै रूखको एक हाँगाबाट अर्कोमा उफ्रिरहन्छन् ।’

२०२० को विधानसभा निर्वाचनमा नीतिशले भाजपासँग गठबन्धन गरेर चुनाव लडेका थिए । चुनावपछि भाजपाकै बलमा सरकार बनाए । तर, दुई वर्षपछि भाजपासँग टाढिए । मुख्यमन्त्रीबाट राजीनामा दिए । र, लगत्तै लालु यादवको आरजेडी र कंग्रेससहितको समर्थनमा मुख्यमन्त्री रहिरहे । त्यसयता भाजपाको कट्टर विरोधी बने । भाजपालाई आगामी लोकसभामा सत्ताबाट हटाउने मिसनको अगुवाइमा उत्रिए । आफैं दौडधुप गरेर विपक्षीको ‘इन्डिया’ गठबन्धन बनाए । यो विपक्षी गठबन्धनको मुख्य ‘आर्टिटेक्ट’ उनी नै मानिन्छन् । तर, एकाएक अहिले उनी आफैंले बनाएको गठबन्धनबाट टाढिएर भाजपा नेतृत्वको एनडीएमा सामेल भएका छन् ।

नीतिश विपक्षी एकताको नेतृत्वदायी ‘अनुहार’ बन्न खोजेका थिए । विपक्षी गठबन्धनबाट प्रधानमन्त्रीको दाबेदार घोषित हुन चाहेका थिए । त्यसका लागि उनी प्रयासरत थिए । तर, गत महिना दिल्लीमा भएको बैठकमा आकस्मिक ढंगले पश्चिम बंगालकी ममता बनर्जीले विपक्षी गठबन्धनबाट कंग्रेस अध्यक्ष मल्लिकार्जुन खड्गेलाई भावी प्रधानमन्त्रीका रूपमा अगाडि बढाउने प्रस्ताव गरिदिइन् । त्यसलाई दिल्लीका मुख्यमन्त्री अरविन्द केजरीवालले समर्थन गरिदिए । त्यसपछि भने उनले आफ्नो मुख भाजपातर्फ फर्काए । 

नीतिशको राजनीतिक यात्रालाई नजिकबाट नियालेका बिहारका राजनीतिक विश्लेषक तथा दिल्ली विश्वविद्यालयका पूर्वप्राध्यापक प्रदीपकान्त चौधरी विपक्षी गठबन्धनमा आफूले खोजेजस्तो महत्त्व नपाएपछि उनी पुनः भाजपातिर लागेको बताउँछन् । नीतिशले नेतृत्व गरेको जनता दल युनाइटेडभित्र कम्तीमा ७/८ जना लोकसभा सदस्यले भाजपासँग गठबन्धन नगरेको स्थितिमा चुनाव हार्ने बुझेका छन् । उनीहरूले भाजपासँगको गठबन्धनका लागि पनि नीतिशमाथि दबाब बढाएका थिए । ‘नीतिशले विपक्षी गठबन्धनले आफूलाई प्रधानमन्त्रीका रूपमा अघि नसारेको, विपक्षी गठबन्धनको सिट बाँडफाँटमा भाग कम पाउने र चुनावको मुखमा पार्टी फुट्न सक्ने सम्भावना देखे,’ चौधरी भन्छन्, ‘त्यसकारण उनी विपक्षी गठबन्धनबाट टाढिएर पुनः भाजपसँग हात मिलाउन पुगेका हुन् ।’ बिहार विधानसभामा २ सय ४३ सिट छन् । सिट संख्याका हिसाबले सबैभन्दा ठूलो पार्टी लालु यादवको आरजेडी छ । सरकार बनाउन १ सय २२ विधायकको समर्थन चाहिन्छ । आरजेडीसँग ७९ विधायक छन् । ७८ विधायकसहित भाजपा दोस्रो छ । लगातार मुख्यमन्त्री रहँदै आएका नीतिशको पार्टी ४५ सिटका साथ तेस्रो शक्ति हो । उनले १ सय २८ विधायकको समर्थनमा नवौं पटक मुख्यमन्त्रीको शपथ लिएका हुन् ।

जेलबाट छुटेको र स्वास्थ्यलाभ गरेपछि पछिल्लो समय लालु यादव लगातार पटनामा छन् । पटना केन्द्रित भएपछि उनको हस्तक्षेप सरकारमा बढ्दै गएको थियो । उनले उपमुख्यमन्त्री रहेका आफ्ना छोरा तेजस्वी यादवलाई मुख्यमन्त्री दिन नीतिश कुमारमाथि दबाब बढाउँदै लगेका थिए । दुई दिन अगाडि आफ्नो भाषणमा नीतिशले केही व्यक्तिले राजनीतिमा परिवारलाई मात्रै बढाउन खोजेको भनेर असन्तुष्टिको संकेत दिइसकेका थिए ।

राजनीतिमा ‘यूटर्न’ नीतिशका लागि सामान्य बनेको छ । भाजपासँग रहेका उनले २०१४ को लोकसभामा भाजपाको साथ छोडेका थिए । भाजपाले नरेन्द्र मोदीलाई प्रधानमन्त्रीका रूपमा अघि सारेपछि उनी एनडीए गठबन्धनबाट बाहिरिएका थिए । २०१५ को विधानसभा निर्वाचनमा नीतिश भाजपासँग टाढिएर आरजेडी र कंग्रेससँग महागठबन्धन गरेर चुनावमा गए । गठबन्धनले भारी बहुमत पायो । लालु पुत्र तेजस्वीलाई उपमुख्यमन्त्री बनाएर आफू मुख्यमन्त्रीमा विराजमान भए । तर, दुई वर्षपछि नीतिशले ‘पल्टी’ मारे । २०१७ मा भाजपासँग गठबन्धन बनाए । आफू मुख्यमन्त्री कायम रहे, भाजपा नेता सुशील मोदीलाई उपमुख्यमन्त्री बनाए । अर्थात् २०१५ को चुनावमा गठबन्धन गरे एउटासँग, सरकार बनाए अर्कैसँग । पाँच वर्षपछि २०२० को चुनावपछि पनि उनले त्यस्तै प्रवृत्ति देखाए ।

लालु र नीतिश बिहारमा समाजवादी आन्दोलनबाट राजनीतिमा लागेका पात्र हुन् । राजनीतिको प्रारम्भमा नीतिश लालुकै साथमा थिए । ७३ वर्षीय नीतिश इलेक्ट्रिकल इन्जिनियर हुन् । उनले १९७४ मा जयप्रकाश नारायणले गरेको आन्दोलनमा भाग लिएर राजनीति प्रारम्भ गरेका हुन् । १९८५ मा पहिलो पटक उनी चुनाव जितेर विधानसभामा प्रवेश गरेका थिए । १९९४ मा जनता दल छाडेर नीतिशले जर्ज फर्नान्डिससँग मिलेर समता पार्टी गठन गरे । १९९५ मा वाम गठबन्धनसँग मिलेर चुनाव लडे । लगत्तै १९९६ को लोकसभा चुनावमा भाजपा गठबन्धनमा सामेल भए । त्यसयता उनी भाजपा नेतृत्वको गठबन्धनसँग सहकार्यमा रहँदै आए । एनडीए गठबन्धनबाटै मार्च २००० मा उनी पहिलो पटक बिहारको मुख्यमन्त्री बनेका थिए । तर, विधानसभामा बहुमत सावित गर्न नसकेका कारण ७ दिनमै उनको सरकार ढल्यो । अटल बिहारी वाजपेयी सरकारमा रेलमन्त्रीसमेत थिए । समता पार्टीमा फुट आएपछि नीतिशले जनता दल (युनाइटेड) गठन गरेका थिए ।

लालुको शासनलाई ‘जंगलराज’ भन्दै त्यसविरुद्ध भाजपासँगको गठबन्धनमा चुनाव लडेका नीतिशले २००५ मा चुनावी सफलता पाएका थिए । लालु र त्यसपछि रावडी देवी सरकारविरुद्धको माहोलले एनडीए गठबन्धनलाई फाइदा भएको थियो । भाजपाको सहयोगमा नीतिश मुख्यमन्त्री भए । लालु–रावडीको शासनबाट बिहारले मुक्ति पाएको थियो । कानुन व्यवस्थालाई ट्र्याकमा ल्याउने र विकास कार्यलाई गति दिएर पहिलो कार्यकलमा नीतिशले वाहवाही कमाए । त्यसको परिणाम जनताले २०१० को विधानसभा चुनावमा पनि उनलाई रोजेपछि पुनः मुख्यमन्त्री भए ।

दिल्ली विश्वविद्यालयका पूर्वप्राध्यापक चौधरी २००५ पछिको ५/६ वर्ष गरेको कार्यले बिहारमा नीतिशको राम्रो नेताको छवि बनेको बताउँछन् । कानुन व्यवस्था, बिजुली र सडक यातायातमा उनले गरेको आक्रामक सुधारले नीतिशको उचाइ बढेको उनको भनाइ छ । तर, पदमा टाँसिइरहने, पदका लागि जस्तोसुकै ‘सम्झौता’ गर्ने र ढुलमूले नीतिले पछिल्ला दिनमा उनको छविलाई नोक्सान पुग्दै गएको चौधरीको बुझाइ छ । ‘राजनीतिमा सिद्धान्तको महत्त्व हुनुपर्थ्यो । तर उनको राजनीति सत्तामा बसिरहने उद्देश्यको देखियो,’ उनले भने, ‘अहिले उनको इमेज यता–उता गरिरहने चरित्रको बनेको छ ।’ 

१९९६ देखि नीतिश र भाजपाको साथ १७ वर्षसम्म चलेको थियो । नीतिश भाजपाभित्र लालकृष्ण आडवाणीनिकट थिए । २०१४ मा भाजपाले मोदीलाई प्रधानमन्त्री बनाउने निर्णय गरेपछि भाजपाभित्रको द्वन्द्वको लाभ उठाउन उनी एनडीए गठबन्धनमा आडवाणीको साथ लिएर आफैं प्रधानमन्त्रीको दाबेदार हुने प्रयासमा थिए । तर, त्यो सफल नहुने देखेपछि उनी एनडीए गठबन्धनबाट बाहिरिए । १९९६ पछि पहिलो पटक उनी भाजपाबाट अलग्गिएर एक्लैको बलमा लोकसभा चुनाव लडेका थिए । त्यतिबेला उनको पार्टीले जम्मा दुई सिट जितेको थियो । 

मुख्यमन्त्री रहँदै भएको चुनावको हारलाई आफ्नो जिम्मेवारी ठान्दै पदबाट राजीनामा दिएका थिए । पार्टीका दलित नेता जितनराम माझीलाई मुख्यमन्त्री बनाए । दलित नेतालाई अगाडि ल्याएको भनेर उनको प्रशंसा भयो । चुनावपछि उनलाई  मुख्यमन्त्री बनाउने आफ्नो सार्वजनिक प्रतिबद्धता विपरीत २०१५ मा नीतिश आफैं मुख्यमन्त्री बने । त्यसपछि उनले माझीलाई पार्टीबाटै निकाले । २००५ यताको १९ वर्षको अवधिमा जितनराम माझी १० महिना मुख्यमन्त्री भएका छन् । त्यसबाहेक आफ्नो ‘पलटमारी’ विशेषताका कारण नीतिश नै मुख्यमन्त्री छन् । २०१४ देखि २०२४ सम्मको दशकमा उनले आधा दर्जनपटक राजनीतिक ‘यूटर्न’ मारेका छन् ।