त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल केवल यात्रु आउने–जाने स्थान मात्र रहेन, यो अहिले नेपाली युवाको सपना, संघर्ष, निराशा र देशप्रतिको घट्दो विश्वासको जीवित दर्पण बनेको छ । म स्वयं विमानस्थलमा काम गर्ने कर्मचारी भएकाले दैनिक हजारौं नेपाली युवालाई विदेशिँदै गरेको देख्छु । कसैको आँखामा उज्ज्वल भविष्यको सपना हुन्छ, कसैको अनुहारमा घर छोड्नुपरेको पीडा । कोही विद्यार्थी भिसामा विदेश जान लाइनमा हुन्छन्, कोही श्रमिक भिसामा खाडी मुलुकतर्फ प्रस्थान गर्दै हुन्छन् ।

हरेक बिहान विमानस्थलको अन्तर्राष्ट्रिय प्रस्थान कक्षमा भीड बढ्दै जान्छ । आमाबुबाले छोराछोरीलाई अँगालो हालेर बिदाइ गरिरहेका दृश्यहरू सामान्य भइसकेका छन् । कतिपय वृद्ध बुबाआमा आँखाभरि आँसु बोकेर आफ्ना सन्तानलाई अँगालो हाल्छन् ।

नेपालमा अहिले ‘ब्रेन ड्रेन’ अर्थात् प्रतिभा पलायन गम्भीर राष्ट्रिय समस्या बनेको छ । विशेषगरी शिक्षित युवा, दक्ष जनशक्ति र ऊर्जावान् विद्यार्थीहरू ठूलो संख्यामा विदेश गइरहेका छन् । यो केवल व्यक्तिगत अवसर खोज्ने प्रक्रिया मात्र होइन, यो देशभित्र अवसर, रोजगार, गुणस्तरीय शिक्षा र भविष्यप्रतिको विश्वास कमजोर भएको संकेत पनि हो ।

विमानस्थलमा काम गर्ने व्यक्तिका रूपमा मैले दैनिक देख्ने दृश्यहरू अत्यन्त भावुक र सोच्न बाध्य पार्ने हुन्छन् । बिहानैदेखि ट्रलीमा सामान बोकेर लाइनमा उभिएका युवाको भीड हुन्छ । धेरैजसो १८ देखि ३० वर्ष उमेर समूहका हुन्छन् । उनीहरूको अनुहारमा आत्मविश्वास पनि हुन्छ तर भित्र कतै देशप्रतिको निराशा पनि लुकेको देखिन्छ ।

नेपाल सरकारको शिक्षा मन्त्रालयअन्तर्गतको एनओसी (नो अब्जेक्सन सर्टिफिकेट) शाखाको तथ्यांकअनुसार आर्थिक वर्ष २०२३/२४ मा मात्रै एक लाख १२ हजारभन्दा बढी नेपाली विद्यार्थीले विदेश अध्ययनका लागि एनओसी लिएका थिए । त्यसैगरी, वैदेशिक रोजगार विभागका अनुसार आर्थिक वर्ष २०२४/२५ मा आठ लाख ३९ हजारभन्दा बढी नेपालीले वैदेशिक रोजगारका लागि श्रम स्वीकृति लिएका थिए । 

यी तथ्यांकले के देखाउँछन् भने नेपालबाट दैनिक हजारौं मानिस विदेशिने क्रम निरन्तर बढिरहेको छ । यदि यसलाई दैनिक औसतमा हेर्ने हो भने ३ सय हाराहारी विद्यार्थी प्रतिदिन अध्ययनका लागि विदेश जान अनुमति लिइरहेका छन् र २ हजार हाराहारी नेपाली वैदेशिक रोजगारमा गइरहेका छन् ।

विद्यार्थी भिसामा जाने अधिकांश युवाहरू भन्छन्, ‘नेपालमा पढेर भविष्य देखिएन, यहाँ अवसर छैन, राजनीतिक अस्थिरताले जीवन अन्योल बनायो, परिश्रमअनुसार सम्मान र आम्दानी पाइँदैन ।’ श्रमिक भिसामा जाने युवाहरूको अवस्था अझ पीडादायी हुन्छ । धेरैजसो गाउँघरबाट ऋण निकालेर आएका हुन्छन् । कसैले जग्गा धितो राखेका छन्, कसैले सहकारीबाट ऋण लिएका छन् । उनीहरू आफ्नो सपना होइन, बाध्यता बोकेर विदेश जाँदै हुन्छन् ।

नेपालका धेरै शैक्षिक संस्थामा व्यावहारिक शिक्षा, अनुसन्धान र आधुनिक प्रविधिमा आधारित अध्ययन कमजोर छ । त्यसैले विद्यार्थीहरू अन्तर्राष्ट्रियस्तरको शिक्षा खोज्दै विदेश जान चाहन्छन् ।नेपालको अर्थतन्त्रमा वैदेशिक रोजगारले ठूलो योगदान दिएको विषयलाई अस्वीकार गर्न सकिँदैन । लाखौं परिवारको जीवन विदेशबाट आएको पैसामा चलेको छ । तर प्रश्न यो हो कि, के केवल रेमिट्यान्सकै भरमा देश समृद्ध बन्न सक्छ ? यदि देशका सबै दक्ष युवा विदेशिए भने नेपालको विकास कसले गर्ने ? आज नेपालका धेरै विश्वविद्यालयमा उत्कृष्ट विद्यार्थी अध्ययनपछि विदेश जान तयारी गरिरहेको पाइन्छ । इन्जिनियर, डाक्टर, नर्स, आईटी विशेषज्ञ, अनुसन्धानकर्ता, वैज्ञानिक, चार्टर्ड एकाउन्टेन्ट लगायतका दक्ष जनशक्ति विदेशिने क्रम बढ्दो छ । यो अवस्था किन आयो भन्ने प्रश्नको उत्तर खोज्न आवश्यक छ ।

नेपालमा शिक्षित युवाका लागि पर्याप्त रोजगारी छैन । विश्वविद्यालयबाट डिग्री लिएपछि पनि युवाले आफ्नो योग्यताअनुसारको काम पाउन कठिन छ । निजी क्षेत्रमा न्यून तलब, सरकारी क्षेत्रमा सीमित अवसर र राजनीतिक पहुँचको प्रभावले युवामा निराशा बढाएको छ । त्यस्तै, बारम्बार सरकार परिवर्तन, नीतिगत अस्थिरता र भ्रष्टाचारका कारण युवाले देशभित्र भविष्य सुरक्षित देख्न छाडेका छन् । प्रतिभाभन्दा पहुँचले काम गर्ने संस्कृतिले युवालाई विदेशतर्फ धकेल्ने अर्को कारण बनेको छ ।

नेपालका धेरै शैक्षिक संस्थामा व्यावहारिक शिक्षा, अनुसन्धान र आधुनिक प्रविधिमा आधारित अध्ययन कमजोर छ । त्यसैले विद्यार्थीहरू अन्तर्राष्ट्रियस्तरको शिक्षा खोज्दै विदेश जान चाहन्छन् । नेपालमा अहिले विदेश जानु नै सफलताको मापन जस्तो पनि बनिसकेको छ । गाउँघरमा विदेश गएको व्यक्तिलाई बढी सम्मान गर्ने प्रवृत्तिले पनि युवालाई विदेशतर्फ आकर्षित गरेको छ । अर्कोतर्फ, नेपालमा दक्ष जनशक्तिले समेत आफ्नो सीपअनुसारको पारिश्रमिक पाउँदैनन् । विदेशमा त्यही काममा धेरै गुणा बढी तलब पाइने भएकाले युवाले विदेश रोजिरहेका छन् ।