जेन–जी विद्रोह भएको पाँच महिना बितिसकेको छ, जहाँ सरकार ढालियो तर नेपालको नयाँ राजनीतिक वर्ग र तिनीहरूका जनाधारहरू पुरानाहरूसँग डरलाग्दो रूपमा मिल्दोजुल्दो देखिन्छन् । सोही पुँजीवादी स्वार्थहरूले अभियानहरूलाई आर्थिक सहयोग गर्छन्, पैसाबिना कसैले चुनाव जित्न सक्दैन ।

सोही व्यापारिक अभिजात वर्गले नीतिहरू बनाउँछन् र राजनीतिज्ञलाई आर्थिक सहयोग गर्छन् । जेन–जी विद्रोहले कुनै मौलिक परिवर्तन ल्याएन– जुन कुरा अपेक्षित पनि थियो । किनभने, यो विद्रोह श्रमिक वर्ग, महिला र क्वियर समुदायसहित सबैसँगको एकतामा आधारित क्रान्ति नभई अभिजात वर्गविरुद्धको मध्यम वर्गीय आक्रोशमा आधारित विद्रोह थियो ।

यो विद्रोह भ्रष्टाचार र केही प्रश्नयोग्य तथा दमनकारी कानुनहरूको विरुद्धमा थियो । जस्तै, सूचना प्रविधि ऐन, सरकारी कर्मचारी तलब भत्ता ऐन, अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोगको अधिकार सीमित गर्ने कानुन संशोधन प्रस्ताव । तर चरम विन्दु सामाजिक सञ्जाल प्रतिबन्ध नै थियो । यसलाई भौतिक रूपमा विश्लेषण गरौं र सोचौं– के प्रदर्शनको दिन र पाँच वर्षअघिको बीचमा केही फरक थियो ? थिएन ।

गरिबहरू त्यतिबेला पनि गरिब थिए, घरबारविहीनहरू अझै घरबारविहीन छन्, ‘अकुशल’ मजदुरहरू अझै शोषित छन् । ज्याला र जीवनयापन खर्चको असमानता विद्रोहको दिन जति भयानक थियो, त्यति नै पहिले पनि थियो । यदि यो विद्रोह वर्गीय चेतनामा आधारित भएको भए, श्रमिकहरूको अवस्था, हाम्रा विदेशमा रहेका सर्वहारा वर्ग, पुँजी–स्वामी वर्गद्वारा ज्याला–मजदुर वर्गमाथि गरिने व्यवस्थित उत्पीडन नै मुख्य लक्ष्य हुन्थे ।

विद्रोहले के हासिल गर्‍यो ? यसले विद्यमान उत्पीडकहरूलाई बाहिर फाल्यो । भलै त्यसले सन्तुष्टि दिएको होस्, तथ्य यही रहन्छ– विद्रोहले हासिल गरेको पुराना मालिकहरूलाई लात हानेर नयाँ मालिकहरू चुन्ने अवसर मात्र हो । समाजका रूपमा हामी ज्यालाको दास नै रह्यौं । यस पटक हामी आफ्ना साङ्लाहरू हाम्रा नयाँ मालिकहरूलाई सुम्पन उत्साहित छौं ।

यो यस तथ्यबाट उत्पन्न हुन्छ कि मानिस आफ्नो सामूहिक शक्तिमा विश्वास गर्दैनन् । हामी नेपाली जनताले जनशक्तिबाट सत्तामा जोसुकै भए पनि ढाल्न सक्ने विश्वास राख्छौं तर राजनीतिक शिक्षाको अभावले ‘महान् मानिस सिद्धान्त’ मा विश्वास सिर्जना गर्छ । हामी आफैंमा यो देशलाई सुधार्ने र विकास गर्ने, यो देशलाई अगाडि बढाउने विश्वास राख्दैनौं ।

समाजका रूपमा हामी सधैं एक महान् मानिस आएर देशलाई ‘बचाउन’ पर्खिरहेका छौं, हामीलाई बचाउन पर्खिरहेका छौं । यही कारणले गर्दा हामी नयाँ मालिक पाउनमा उत्साहित छौं । यो आक्रोशको विद्रोह थियो, जहाँ राजनीतिक शिक्षाको कमी थियो, जसले अन्ततः राजनीतिक उद्देश्यको अभाव सिर्जना गर्‍यो । क्रान्ति सेप्टेम्बर ९ मा रोकियो, मन्त्रीहरू भागेर लुकेपछि । त्यसपछिको स्थायित्वको तिर्खाले हामीलाई हाम्रा दाजुभाइ–दिदीबहिनीहरूलाई मार्ने राज्य संयन्त्र नष्ट गर्नुको सट्टा नयाँ चुनावमा मात्र सन्तुष्ट गरायो ।

तीन आधारभूत प्रश्नहरू छन्, जसले विद्रोहको असफलता र क्रान्तिको अपरिपक्व रोकावट प्रकट गर्छन् ।पहिलो, सम्पत्ति सम्बन्ध । उत्पादनका साधनहरूको स्वामित्व कसको छ ? अझै पनि पुँजीवादी वर्गका निगमहरू र व्यक्तिगत मालिकहरूको । सोही परिवारहरूले उत्पादनमाथि नियन्त्रण राख्छन्, सोही व्यापारिक घरानाहरूले व्यापार र सेवामा प्रभुत्व जमाउँछन् ।

हाम्रो कुरा गर्ने हो भने, यदि हाम्रा नयाँ मालिकहरूले न्यूनतम पारिश्रमिक र प्राविधिक वा कर्पोरेट जागिरका लागि आधारभूत पारिश्रमिक बढाउने कानुन पारित गर्छन् भने हामी त्यसमा अत्यन्तै खुसी हुनेछौं । उत्पादनमा योगदान नगर्ने सीईओहरू र मालिकहरू हाम्रो ज्याला–दासत्वबाट अझै धनी हुँदै जान्छन् । मजदुरहरू अझै पनि आफ्नो कार्यस्थलको मालिक छैनन्, न त आफ्नो श्रममाथि नियन्त्रण गर्छन् । आफूले उत्पादन गरेको वस्तु तथा सेवाबाट अझै पनि अलग्गै छन् ।

दोस्रो, वर्गीय संरचना । यसमा केही परिवर्तन भयो ? महिलाहरू अझै पनि घरेलु काम र हेरचाहको क्षेत्रमा अवैतनिक श्रमिक नै छन्– खाना पकाउने, सरसफाइ गर्ने, बच्चा हुर्काउने, वृद्धहरूको सेवा गर्ने । उनीहरू अझै पनि आफ्नै ‘परिवार’ वा मालिकहरूद्वारा शोषित छन् । उनीहरू श्रमिकहरूमध्येका श्रमिक हुन् र उनको शोषण सामाजिक रूपमा सामान्यीकृत गरिएको छ । जातीय व्यवस्था अझै विद्यमान छ ।

उच्च वर्गका मानिसहरूले सामाजिक व्यवहारमा र प्रशासनिक संरचनामा आफ्नो श्रेष्ठता कायम राख्छन् तापनि विविधता, समानता र समावेशको विचारमाथि सक्रिय आपत्ति जनाउँछन् । त्यस्तै, लैंगिक अल्पसंख्यकहरूको मुक्तिको विषय न त सोचिएको छ, न त छलफल भएको छ । ‘एलजीबीटीक्यू प्लस’ व्यक्तिहरू अझै पनि कलंकित छन्, परायाजस्तै व्यवहार गरिन्छन् र तिनीहरूको मुद्दालाई समर्थन गर्ने कसैलाई ‘पश्चिमी बकवास’ ले दिमाग धोएको आरोप लगाइन्छ । जबकि अर्को व्यक्तिलाई मर्यादा र समानताका साथ व्यवहार गर्ने कुरा त साधारण र मानवीय विषय हो ।

तेस्रो, राज्य संयन्त्र र शक्ति संरचना उस्तै छ । प्रहरी बलले दर्जनौं बालबालिका र युवा वयस्कहरूलाई क्रूर रूपमा गोली हानी मारेपछि पनि, अनगिन्ती घाइते छोडेर, प्रहरी बल अक्षुण्ण रहन्छ । जवाफदेहिता लिने, तिनीहरूको संरचना परिवर्तन गर्ने वा तिनीहरूको कार्य परिवर्तन गर्ने कुनै प्रयास भएको छैन । प्रहरीले सधैं सम्पत्ति र पुँजीलाई मानिसहरूभन्दा पहिले सुरक्षा दिन्छ र दिनेछ । प्रतीकात्मक सुधार देखाउने प्रयाससमेत भएन । अकुशल नोकरशाही अझै कायम छ, 

कुनै पनि आधिकारिक काम गर्नका लागि अझै पनि आफ्नो सम्पूर्ण दिन बलिदान दिनुपर्छ । अघिल्लो शासनको शक्ति संरचना अक्षुण्ण रहन्छ, ठ्याक्कै सोही चुनावी प्रणाली पछ्याउँदै । त्यसो भए, विद्रोहले वास्तवमै केही हासिल गर्‍यो ? उत्तर स्पष्ट छ– गरेन ।