विपत्‌मा आफ्नै भर

प्रज्ञा पनेरु

आफ्नो मात्र हात धोएर सुरक्षित भइँदैन । जीवाणु नसर्न आफ्नो सम्पर्कमा आउने र आउन सक्ने सम्भावित सबैको हात सफा हुनुपर्छ । त्यसै गरी, कतिपय मानिस यो जीवाणुलाई लिएर जातिवादतिर लम्केका छन् । अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले कोरोना भाइरसलाई ‘चाइनिज भाइरस’ भने ।

यसैका कारण विश्वभर उनको आलोचना भइरहेको छ। यस्तो विपत्का बेला समुदाय विशेषलाई गाली गर्ने र अपमान गर्ने काम हुने रहेछ। इरान, चीनलगायतले पनि यो जीवाणुलाई अमेरिकासँग जोडेर नराम्रो टिप्पणी गरेका छन्। यसले कोरोना भाइरस र यसले निम्त्याएका समस्यालाई राजनीतिक रंग दिएको छ। कुनै समुदाय र जातिसँग जोड्नु र एकअर्कालाई होच्याउनु सकारात्मक कुरा होइन। एकजुट भएर लड्ने बेलामा एकर्कालाई दोष लगाउँदा समस्याको हल गर्न मुस्किल हुन्छ र यस्तो कार्यले कुनै देश वा जाति विशेषको भावनामा ठेस पुग्छ। त्यसैले यस्तो आरोप–प्रत्यारोपलाई सबैले निरुत्साहित गर्नुपर्छ।


अप्ठ्यारो परिस्थितिमै मानवता झल्कनुपर्ने हो, तर त्यसो भइरहेकोछैन। अस्ट्रेलिया लगायतका विकसित मुलुकमा पनि कोभिड–१९ को खबरले हताशामा खाद्यान्न तथा सफाइ सामग्री आवश्यकताभन्दा बेसी घरमा थुपार्ने काम भयो। सरकारले सामग्री अभाव हुँदैन भनिरहँदा पनि नागरिक आत्तिए। अस्ट्रेलियाका पसलमा स्यानिटाइजर र खाद्यान्न अभावछ। यसो हुँदा वृद्धवृद्धा, स्वास्थ्य कर्मचारी, आप्रवासी तथा विद्यार्थीलाई समस्या

परेको छ। सामान थुपार्दा विपत्का बेला अरूभन्दा आफू सुरक्षित भइन्छ भन्ने होला, तर यस्तो कार्यले समाजका हरेक क्षेत्र र मानिसलाई असर पर्छ। कोरोना भाइरसले मानिसको जीवन उथलपुथल बनाइदिएको छ। व्यक्तिगत जीवनशैलीतर्फ उन्मुख भइरहेका हामीलाई कोरोना भाइरसले एकअर्कासँग आत्मनिर्भर छौं भन्ने पाठ पढाएको छ। यो भाइरस मानव समाजको साझा समस्या बनेको छ।


नेपालमा पनि कोरोना भाइरससम्बन्धी विभिन्न भ्रम फैलाउने मानिसको सक्रियता बढेको देखिन्छ। भ्रम फैलाउने मानिसलाई सस्तो चर्चामा आउने लोभ होला। हामी एकअर्कामा निर्भर छौं। हामीले समाजका कमजोर मानिसलाई सहयोग गर्ने हो। भ्रम फैलाउँदा त्रास उत्पन्न हुन्छ। विपत्का बेला यस्तो कार्य गर्नु हुन्न, एकअर्कालाई माया गर्ने हो। कोरोना भाइरसको विपत्मा मास्क लुकाइनु, बजारमा खाद्यावस्तुको वृद्धिले पूर्वीय समाजमा पनि पश्चिमाको जस्तो व्यक्तिवादी संस्कृति र सोच हावी भएकोदेखाउँछ। यस्तोमा कालो व्यापारीलाई कारबाही गर्ने सरकारको निर्णय सराहनीय छ। त्यस्तै ‘लकडाउन’ को निर्णय ठीक समयमै आएको छ। यो निर्णयलाई सफल पार्न सबै जनताको साथ र सहयोग जरुरी छ। ‘लकडाउन’ ले पार्ने आर्थिक असर न्यूनीकरण हामी सबैको पहिलो प्राथमिकतामा पर्नुपर्छ।


देश सम्झेर आएका नागरिकलाई सिमानामा यसै बिचल्लीमा पार्नुहुन्न। बरु क्वारेन्टाइनमा बस्न झकझक्याउनुपर्छ। क्वारेन्टाइनको व्यवस्था गर्नुपर्छ। सचेत नागरिक आफैं सजग भएर एक्लै बस्नुपर्छ। भारतीय नाका हुँदै नेपाली सम्भ्रान्त परिवारका नागरिक प्रायः आउँदैनन्; दैनिक मजदुरी गरेर जीवन चलाउने मानिस मात्रै आउने हुन्। देशले ज्यालादारीको काम दिन नसक्दा उनीहरू भारत पुगेका हुन्। शिक्षा र चेतनाको कमी हुन सक्छ। यस्तोमा क्वारेन्टाइनमा कसरी बस्ने, के कुरामा ध्यान दिने जस्ता विषय सिकाउनुपर्छ। कोरोना भाइरसको संक्रमण र जोखिमबारे पनि शिक्षा दिन आवश्यक छ। भारतबाट नेपाल फर्केका श्रमिकलाई आफ्नै घर‘क्वारेन्टाइन’ बनाउन मिल्ने सुविधा नहुन सक्छ। यस्तोमा स्थानीय तह वा सामाजिक संस्थाले छुट्टै बासस्थानको व्यवस्था गर्नुपर्छ।स्थानीयस्तरमा छुट्टै क्वारेन्टाइन बनाउँदा समुदायले नै नियम पालना गरेको छ वाछैन, निरीक्षण गर्नुपर्छ।


विपत् निम्त्याए पनि कोरोना भाइरसले परिवार र आफैंलाई समय दिने परिस्थति बनाइदिएको छ। संसारको जुनसुकै ठाउँका मानिसका दुःख र अनुभव साझा बनेका छन्। समाजका खराब र मनकारी व्यक्ति चिन्ने अवसर पनि कोरोना भाइरसले दिएको छ। घरबेटीले भाडा मिनाहा र पसलअगाडि साबुनपानीको व्यवस्था गरेको खबर सुन्दा नेपाली समाजमा मनकारीको कमी नरहेको सन्देश गएको छ। त्यस्तै, एकअर्कालाई आरोप–प्रत्यारोप गरेको, व्यपारीले सामान लुकाएको, मानिसले चाहिनेभन्दा बेसी खाद्यान्न बटुलेको जस्ता खराब नियतले दुःखी बनाएको छ। अझैसम्म हामीलाई कोरोना भाइरसले जितिसकेको छैन। यस्तोमा बलियो गरी लड्न आवश्यक छ। प्रकाशित : चैत्र १४, २०७६ ०८:५७

प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

कोरोनाको सामना

इटालीमा डाक्टरहरूकै मृत्यु भएको खबरबाट त्रस्त हुँदै नेपालमा नर्स र डाक्टरहरूले काम गरिरहेका छन् । उनीहरूको सुरक्षा आउँदा दिनमा अझ संवेदनशील हुनेछ ।
सरु जोशी

कोरोनाले एकै चोटि विश्वका १९५ मुलुकलाई कर्‍यापझ्याप पारेकाले के गर्ने के नगर्ने, यसलाई कसरी व्यवस्थापन गर्ने भन्ने अलमलको स्थिति छ । कोरोनाबारे अहिले जताततैबाट धाराप्रवाह सूचना आइरहेका छन् । सूचनाको बाढी जस्तो, जसको कसरी व्यवस्थापन गर्ने भन्ने पनि कसैलाई थाहा छैन ।

सुरक्षित हुन घरमै बस्नु सबैभन्दा उत्तम उपाय, हात धुने तरिका जस्ता सूचना प्रभावकारी भए पनि धेरैजसोलाई कुन महत्त्वपूर्ण, कुन अलि कम र कुन गलत हो भन्ने छुट्याउन हम्मेहम्मे पर्ने स्थिति छ। यसबाट जरुरी सूचना ओझेलमा पर्ने सम्भावना उत्तिकै छ। अरू त अरू, जानेबुझेकाले पनि ‘फेक मेसेज’ हरू सेयर गर्ने गरेका छन्। सरकार तथा विकास साझेदार संस्थाले यसमा छिटो समन्वय गरेर एकै खाले सामग्री फरक संस्थाबाट निकाल्नुभन्दा भएकै सामग्री पुनः प्रयोग गर्दा र स्रोतसाधन अन्य महत्त्वपूर्ण विषयमा लगाउनु आवश्यक देखिन्छ।

अहिलेको अन्योलमा केही आधिकारिक सूचना चाहियो भने कहाँ सोध्ने? यसबारे छरितो प्रक्रिया सार्वजनिक हुनु जरुरी छ। नेपालमा परीक्षणको सुविधा सीमित भएको र हवाईजहाज, बसबाट मानिस नेपाल भित्रिएको सन्दर्भमा सूचनाको हक प्रयोग गर्ने सरल विधि थाहा हुन सके नागरिकलाई राहत पुग्थ्यो। तुरुन्त डाक्टरलाई सम्पर्क गर्ने केही नम्बर सार्वजनिक भएका छन्, जुन सराहनीय छ, तर काठमाडौंबाहिर पनि चौबीसै घण्टा काममा ल्याउन सकिने त्यस्ता नम्बरको माग अधिकांशले गरेका छन्।

यस्तो बेला समाचारहरूले मानिसलाई आतंकित बनाउन पनि भूमिका खेल्दा रहेछन्। कतिका श्रीमान्, कतिका श्रीमती वा बालबच्चा बाहिर छन्। विदेशमा भएका श्रमिकहरूले यस्तो बेला नेपाल आउन पाउँदैनन् भन्ने सरकारको निर्णयले अत्यन्त मर्माहत भएको बताएका छन्। यस्तो संवेदनशील कुरालाई फरक ढंगले सम्बोधन गर्नुपर्थ्यो। ‘जहाँ हुनुहुन्छ त्यहाँसुरक्षित बस्नुहोस्; हाम्रा दूतावासहरूसँग निरन्तर वार्ताभइरहेको छ; तपाईंको प्रश्न यो नम्बरमा राख्नुहोस्’ भनेर आश्वासन दिनुपर्थ्यो। अर्को कुरा, नेपालसरकारले घरेलु श्रमिकलाई प्रतिबन्ध लगाएकाले कति महिला कुन देशको कुन सहरमा छन्, अत्तोपत्तोछैन। राज्य उनीहरूनजिक पुग्नुपर्छ। सरकारी निकायको सहमति लिएर गएका होइनन् भन्दैमा बेवास्ता गर्न मिल्दैन। त्यस्ता महिला, तिनका बालबच्चा, परिवारबीच सूचना प्रवाह गर्न जरुरी छ। त्यस्ता श्रमिकलाई, केही सेवासुविधाको प्याकेज आयो भने, अभिलेखबद्ध नभई गएका भनेर सधैंझैं पाखा लाग्नुपर्ने परिस्थिति नआओस्। नत्र उनीहरूले महिलाका लागि जुनसरकार आए पनि फरक छैन भन्नेछन्। यी महिलाबारे पनि केही निर्णय गरिनुपर्छ।

अमेरिका, अस्ट्रेलिया लगायतमा अध्ययनरत विद्यार्थीको संख्या ठूलो छ, जसको अवस्था बुझ्न पनि जरुरी छ। दूतावास नभएका सहरमा डायस्पोराकोसहयोग लिएर मनोबल बढाउने, आश्वासन दिने, सतर्कता अपनाउने सन्देश प्रवाह गर्दै तिनमा ‘मेरोदेशले मेरो खोजी गरेको छ, पर्बाह गरेको छ’ भन्ने भाव उत्पन्न गरिदिन जरुरी छु। यस विषयमा दूतावासहरूसँग परराष्ट्रमन्त्रीको छलफल भएको जानकारी सामाजिक सञ्जालमार्फत पाइयो। विदेशमा रहेका नेपाली केकस्तो परिस्थितिमा छन्, तीबारे दूतावास–मन्त्रालय नियमित जानकारी आदानप्रदान भई नागरिकको सूचनाको हक सुनिश्चित गर्ने पहल गर्दा सरकार र नागरिकबीचको सम्बन्ध सुदृढ हुनेछ। यस्ता पहलमा प्रदेश र स्थानीय सरकारलाई जिम्मेवार बनाउँदै लैजाने रणनीति अपनाउनु पनि प्रभावकारी हुन सक्छ।

भारतसँगका विभिन्न सीमानाकाबाट असंख्य नेपाली स्वदेश छिरेका छन्। उनीहरू संक्रमित हुने आशंका छ। एकातिर उनीहरू पनि नेपाली हुन्, नेपाल फर्कन पाउनुपर्छ, तत्कालै उनीहरूको खाना, नाना र छानाको व्यवस्था हुनुपर्छ भन्ने तर्क मनासिब छ भने, अर्कातिर उनीहरूका कारण नेपालमा भएका नागरिक जोखिममा पर्न सक्छन्, उनीहरूलाई अनिवार्य क्वारेन्टाइनमा बस्नैपर्छ भन्ने दबाब पनि उत्तिकै आवश्यक छ। तीमध्ये कति नेपालगन्जको क्वारेन्टाइनबाट भागेर घर पुगेको समाचारले धेरैलाई भयभीत बनाएको छ। अर्कातिर, अबुधावीको जहाज हुँदै अस्ट्रेलियाबाट आएका दुईनेपाली फर्काइए भन्ने पनि सुनिन आयो। नेपाल नैआइसकेपछि त मुलुक पस्न पाउनुपर्ने हो;क्वारेन्टाइनमा राखे हुन्थ्यो। मानवीय र व्यावहारिक पक्ष सँगै लैजानुपर्छ।

होहल्ला अनि हावादारी र भ्रमपूर्ण समाचारको व्यवस्थापनमा यस बेला अत्यन्त गम्भीर हुनुपर्छ। परिस्थिति झन्झन् जटिल हुने संकेत देखिएको छ। हिजो ५० रुपैयाँ किलो पाइएको टमाटार आज १०० रुपैयाँ भएको छ। यो महँगी र कालाबजारीको खबरदारी हामी नागरिकले पनि गर्नुपर्छ। लकडाउनमा बजारबजार भौंतारिनबाट मानिसहरूलाई निरुत्साहित गर्न पनि नागरिक समाजको भूमिका रहन्छ। यस्तो विषम परिस्थितिमा हामी रमिते हुने र आलोचनागर्ने भूमिकाबाट माथि उक्लिन सक्नुपर्छ।

यस बेला सबैभन्दा प्रभावित हुने भनेका नर्स, डाक्टर, स्वास्थ्य क्षेत्रका कर्मचारी हुन्। इटालीमा डाक्टरहरूकै मृत्यु भएको खबरबाट त्रस्त हुँदै नेपालमा नर्स र डाक्टरहरूले काम गरिरहेका छन्। उनीहरूको सुरक्षा आउँदा दिनमा अझ संवेदनशील हुनेछ। आलोचना बढी गर्ने हाम्रो प्रवृत्तिलाई एक क्षण थाती राखेर उनीहरूको कामप्रति आभारी जनाउनु र मनोबल बढाउनु जरुरी छ। के बिर्सनु हुन्न भने, हामीलाई घरमासुरक्षित राखेर अहिले अस्पतालमा, नाकानाकामाखट्ने उनीहरू नै हुन्। हामी कम से कम घरै बसेरपनि उनीहरूको आत्मबल बढाउने, सकारात्मकअनुभव सेयर गर्ने अभियान चलाउन सक्छौं।नागरिकका तर्फबाट पनि सतर्कता र सामूहिक पहल हुन सक्नुपर्छ।

रोजगारमा रहेका, अनौपचारिक क्षेत्रका, दैनिक ज्यालामा काम गर्नेहरूलाई कोरोनाको कहरभन्दा पनि कसरी छाक टार्ने भन्ने समस्या छ। यसका लागि श्रमिकको अधिकारसँगै रोजगारदाताको पनि क्षमता र अवस्था बुझ्नुपर्छ। अहिले त्यस्ता निजी संस्थाको कम्तीमा तीन महिनाको ऋण वा कर मिनाहा गरेर श्रमिकलाई तलब दिन सक्ने बनाउन सरकारले सहजीकरण गर्न सक्छ। दैनिक ज्यालादारीमाभएकालाई सरकारले आर्थिक प्याकेज कम्तीमा तीन महिनाका लागि ल्याउन सक्छ। यसका साथैबैंकहरूले छरितो ऋणको प्याकेज ल्याउने, छलफलगर्ने काम सुरु गर्नुपर्छ। यसले घरपरिवारको ध्यानअर्को उत्पादनशील विषयमा लैजान सक्छ।

राम्रो कुरामा चीनबाट मास्क, टेस्टिङ किट,डाक्टरहरूको टोली आउन तयार छ भन्ने समाचार मात्रै पनि हाम्रा लागि सञ्जीवनी बनेको छ, जति छिटो चीनबाट जहाज आउँछ, उत्ति नै सेवा र परीक्षण सशक्त हुनेछ भन्ने नेपालीले आशा गरेका छन्। कोरोनामहामारीका लागि राष्ट्रिय कोष खडा भएको छ।कसैले तलब मात्र होइन, पेन्सन पनि कोषमा जम्मा गरेका छन्। केही घरबेटीले तीन महिना भाडा नलिने भन्ने समाचार आएको छ। नागरिक समाज, सहकारी, स्कुलहरूले क्वारेन्टाइनमा राख्न कार्यालय, स्कुल दिएका छन्। सँगसँगै डाक्टर, नर्सलाई घरभाडा नदिने कुरा पनि बाहिर आएका छन्। भूकम्पका बेला दलितले घर भाडामा पाएनन्, कोरोनाले गर्दा डाक्टरहरू दलितझैं बन्न पुगे। घरबेटीहरूलाई यस्ता अमानवीय पक्षमा सचेत गराइनुपर्छ।

यस्तो विपत्‌मा महिला घरमा बस्दा कार्यबोझ झन् बढ्ने विश्वका अनुभवसहितको भिडियो ‘युएन वुमन’ ले सार्वजनिक गरेको छ। यस बेला घरका सदस्य विवेकी भइदिए महिलालाई राहत पुग्छ। त्यसैले यस्ता विषय पनि समेटे लैंगिक उत्तरदायित्वका हिसाबले सन्देश प्रवाह हुनेछ।

सरकारका प्रयास राम्रा तर अपर्याप्त छन्। नागरिकसँगै कतिपय विशेषज्ञ संस्था, अवकाशप्राप्त कर्मचारी, सेना, प्रहरी लगायतलाई आह्वान गरेर जजसको विज्ञता जे विषयमा छ, ती सबैको सहयोग लिई सामूहिक नेतृत्वमा अगाडि बढ्न सके प्रयास प्रभावकारी हुनेछ, हरेकले स्वामित्वबोध गर्नेछन्। अन्धाधुन्ध अहंकार, इगो, अमानवीय प्रतिस्पर्धामा बढ्दाबढ्दै एकाएक विश्व एउटा अस्पतालमा परिणत हुन पुगेको छ। अब सरकार, विकास साझेदारलगायत विभिन्न निकाय, नागरिक सबै मिलेर संयुक्त रूपमा कोरोनाको कहर सम्बोधन गर्न तयार हुनुको विकल्फ छैन।

sharu.joshi@gmail.com

प्रकाशित : चैत्र १४, २०७६ ०८:४९
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×