एमाले उपमहासचिव योगश भट्टराईले सातै प्रदेशका मुख्यमन्त्री पदमा प्रत्यक्ष निर्वाचन गरिनुपर्ने बताए । उनले प्रदेशहरुलाई स्थिर राख्नका लागि मुख्यमन्त्रीमा प्रत्यक्ष निर्वाचन गर्नुपर्ने बताए । प्रत्यक्ष चुनाव गर्दा हरेक प्रदेशकै मानिसहरु चुनिएर आउने उनको भनाइ थियो ।

तस्बिर : अंगद ढकाल/कान्तिपुर

अब की बार गगन सरकार भन्ने नारा नेपाली कांग्रेसले आधिकारिक रुपमा बनाएको नारा नभएको महामन्त्री प्रदीप पौडेलले बताए । ‘त्यो नारा आधिकारिक रुपमा कांग्रेसले बनाएको नारा हैन । चुनावको माहोल सिर्जना गर्नको लागि कांग्रेसमा आस्था राख्ने स्थानीय साथीहरुले अनौपचारिक रुपमा स्थानीयले बुझ्ने ढंगबाट ल्याउनु भएको हो,’ उनले भने,‘साथीहरुलाई ठिक लाग्यो र ल्याउनुभयो होला । ’

तस्बिर : अंगद ढकाल/कान्तिपुर

नेपाली कांग्रेस महामन्त्री प्रदीप पौडेलले पूर्व सभापति शेरबहादुर देउवाको घरमा भेटिएको पैसाको बारेमा छानबिन गरिनुपर्ने बताए । उनले भने, 'पूर्व सभापति शेरबहादुर देउवाले समेत छानबिन गर्न आह्वान गरिसकेको विषय भएकाले कांग्रेसले उक्त पैसा एआईले बनाएको भनेको हो भनेर भनेको छैन ।' बताए । उनले पूर्व सभापति शेरबहादुर देउवाले छानबिन पछि मात्र यस विषयमा बोलेको भए राम्रो हुने समेत बताए । देउवाले यसअघि घरमा भेटिएको भनेको पैसा एआईबाट बनेको बताएका थिए ।

तस्बिर : अंगद ढकाल/कान्तिपुर

राजनीतिकर्मी तथा पूर्वशिक्षामन्त्री सुमना श्रेष्ठले चुनावबाट निर्वाचित भएर आउने सांसदहरु जनप्रतिनिधि बन्नुपर्ने बताइन् । उनले भनिन्,‘पार्टीको ह्रिप लगाउने सिस्टम हुँदैन । सांसदले विवेक प्रयोग गर्न पाउनुपर्छ । जनप्रतिनिधि हुनुपर्छ । पार्टी प्रतिनिधि हुने होइन ।’ दल बिना राजनीति नै हुँदैन भन्ने भाष्य पनि परिवर्तन गर्नुपर्ने उनको भनाइ थियो ।

तस्बिर : अंगद ढकाल/कान्तिपुर

पूर्वशिक्षामन्त्री सुमना श्रेष्ठले 'राजनीतिमा एक पटक भित्रिएपछि निस्कनै नमिल्न हो ?' भन्दै प्रश्न गरेकी छन् । यही स्ट्यान्डर्ड राख्ने हो भने आजीवन राजनीतिमा राख्ने र पदका लागि जे पनि गर्न सक्ने अवस्था सिर्जना गर्ने उनले बताइन् । अहिलेसम्म नेपालमा दल बिना राजनीति नै हुँदैन भनेर सबैको मानसपलटमा बसेको समेत उनको दाबी छ ।

तस्बिर : अंगद ढकाल/कान्तिपुर

पूर्वशिक्षामन्त्री तथा राजनीतिकर्मी सुमना श्रेष्ठले दलबिना राजनीति नै हुँदैन भन्ने भाष्यलाई च्यालेन्ज गर्नुपर्ने बताइन् । 'कोही मान्छे राजनीतिमा छिरेपछि बाहिर निस्कनै नहुने हो र ?' कान्तिपुर कन्क्लेभअन्तर्गत 'नीति, नेता र नेतृत्व' विषयक सत्रमा बोल्दै उनले भनिन्, 'म सदनमा इनोभेसन होस् भन्ने चाहन्छु ।'

तस्बिर : अंगद ढकाल/कान्तिपुर

पूर्व शिक्षामन्त्री तथा राजनीतिकर्मी सुमना श्रेष्ठले सामाजिक सञ्जालको प्रयोग बढ्दै गएपनि त्यसको प्रयोगसम्बन्धी सिकाइ नभएको बताइन् । उनले बालबालिका देखि अभिभावकलाई सामाजिक सञ्जाल प्रयोगसम्बन्धी शिक्षा दिनुपर्ने बताएन् । ‘सामाजिक सञ्जालले नागरिकलाई बलियो बनाएको छ । निर्वाचनको खर्च घटाएको छ,’ उनले भनिन्, ‘सामाजिक सञ्जाल प्रयोगबारे सिकाइ छैन । छलफल पनि भएको छैन । दुरुपयोग हुने जोखिम पनि छ ।’ समाजिक सञ्जालको राम्रो/नराम्रो, फाइदा/बेफाईदाको बारे सिकाइ र शिक्षा दिनुपर्ने उनले बताइन् । ‘डिजिलट सामग्रीको प्रयोगले स्वास्थ्यमा पर्ने असर बारे कुरा भएको छैन । डिपफेकका सामग्री बढ्दैछ । बालबालिका, अभिभावक देखि नागरिकलाई सिकाउनुपर्छ,’ उनले भनिन् ।

तस्बिर : अंगद ढकाल/कान्तिपुर

नेपाली कांग्रेसका महामन्त्री प्रदीप पौडेलले राजनीति प्रश्न खोज्ने बाटोमा मात्र सीमित नरही समाजलाई सकारात्मक दिशातर्फ लैजाने उपाय खोज्नु पनि आजको आवश्यक रहेको धारणा राखे । सुशासनको अभावकै कारण जेन-जी विद्रोह भएको उल्लेख गर्दै उनले त्यसलाई कांग्रेसले राजनीतिक रूपमा हेरेको बताए । 'जेन–जी आन्दोलन सुशासनको कमीबाट जन्मिएको हो र हामीले त्यसलाई राजनीतिक रूपमा बुझेका छौं,' उनले भने । उनले सुशासन, जवाफदेहिता र नीतिगत स्पष्टतामार्फत मात्र जनविश्वास पुनःस्थापित गर्न सकिनेमा जोड दिए ।

तस्बिर : अंगद ढकाल/कान्तिपुर

नेपाली कांग्रेसका महामन्त्री प्रदीप पौडेलले देशमा धेरै परिवर्तन भए पनि सुशासनमा पर्याप्त ध्यान नदिँदा ती परिवर्तनहरू ओझेलमा परेको बताए । ‘२०४८ देखि धेरै परिवर्तन भयो, तर सुशासन हुन सकेन । त्यसैले भएका सबै उपलब्धि ओझेलमा परे,' उनले भने, 'त्यसैले हामीभित्र पनि बहस हुनु जरुरी छ ।” 

तस्बिर : अंगद ढकाल/कान्तिपुर

पूर्व शिक्षामन्त्री सुमना श्रेष्ठले सामाजिक संजालले जनतालाई शक्तिशाली बनाइरहेको टिप्पणी गरेकी छिन् । उनले सामाजिक संजालले चुनावी खर्च पनि घटाइदिएको बताउँदै, सामाजिक संजालमा नकारात्मक कुरा सकारात्मक कुराभन्दा ६ गुणा छिटो फैलिने पनि बताइन् । उनले भनिन्, ‘भर्चुअल दुनियाँमा कसरी टिक्ने र यसमा कस्तो व्यवहार गर्ने भनेर हामीलाई सिकाइएकै छैन ।’

कान्तिपुर कन्क्लेभमा कुरा गर्दै उनले यस्तो बताएकी हुन् । 

तस्बिर : अंगद ढकाल/कान्तिपुर

एमालेका उपमहासचिव योगेश भट्टराईले लोकतन्त्रमा आफूहरूले शक्तिको विकेन्द्रीकरण खोजेको बताएका छन् । कान्तिपुर कन्क्लेभमा बोल्दै उनले दलभित्रको शक्ति पनि एउटै ठाउँमा केन्द्रीकृत हुने अभ्यासले लोकतन्त्रलाई जनतासम्म नफर्काउने बताए ।

उनले जेन-जी विद्रोहको घटनाले देशको बस्तुगत अवस्थालाइ बदलिएको पनि बताएका छन् ।

कांग्रेसका महामन्त्री प्रदीप पौडेलले कांग्रेसमा नेतृत्व परिवर्तन मात्रै भएको नभई नीतिगत रुपमा पनि प्रष्ट भएर आएको बताए । उनले भने, 'कांग्रेसमा नेतृत्व परिवर्तन मात्रै भएको होइन, नीतिगत रुपमा पनि प्रष्ट भएर आएको छ ।' कांग्रेस हिजो जस्तो थियो आज त्यस्तै हुन्छ भन्ने अनुमान गर्नु स्वाभाविक नहुने समेत उनले बताए ।

तस्बिर : अंगद ढकाल/कान्तिपुर

कांग्रेसका महामन्त्री प्रदीप पौडेलले अब केवल प्रश्न मात्रै सोध्ने र शंका मात्रै गर्ने चरणबाट अघि बढेर सकारात्मक सोच अपनाउने समय आएको बताएका छन् । उनले आफूहरूले गल्ती महसुस गरेरै अघि बढेको बताउँदै, जेन–जी विद्रोहलाइ अराजकता मच्चाएको भनेर नभनी, आफूहरूमाथि आएको खबरदारीका रूपमा बुझेको बताए ।

कान्तिपुर कन्क्लेभमा बोल्दै उनले यस्तो बताएका हुन् ।

अन्तिम सत्र ‘नीति, नेता र नेतृत्व’ शीर्षकको सत्रमा कान्तिपुर दैनिकका प्रधान सम्पादक उमेश चौहानले कांग्रेस, एमाले र स्वतन्त्र धारका युवा नेतासँग नेतृत्व हस्तान्तरण र राजनीतिक संस्कृतिबारे बहस चलाउनेछन् । यो सत्रमा कांग्रेस महामन्त्री प्रदीप पौडेल, एमाले उपमहासचिव योगेश भट्टराई र पूर्वमन्त्रीसमेत रहेकी सुमना श्रेष्ठ प्यानलिस्ट रहनेछन् । कन्क्लेभ एसियन पेन्टस्, एस्क्ट्रिम इनर्जी डि्रंक्स् र एनसेलको सहकार्यमा हुन लागेको हो ।

कर्णाली प्रदेशका मुख्यमन्त्री यामलाल कँडेलले संविधान संशोधन गरी प्रदेशका मुख्यमन्त्री प्रत्यक्ष निर्वाचनबाट चयन गर्नु राम्रो हुने बताए । उनले स्थानीय सरकारजस्तै पाँच वर्ष कार्यकाल भएमा विकासको काम प्रभावकारी हुने बताए । ‘विकास र निर्माण समृद्धि प्रदेशका आ-आफ्ना प्राथमिकता छ । काठमाडौंमा गरेको निर्णय लागू नगरी आवश्यकता अनुसार प्रदेशबाट कमिटी र पार्टी सञ्चालन गर्नुपर्छ,’ उनले भने, ‘प्रत्यक्ष निर्वाचनबाट मुख्यमन्त्री चयन हुने गरी संविधान संशोधन गर्नुपर्छ । प्रदेश सरकार विधायिका र मूलतः विकासको युनिट भएकाले, यो निर्वाचन बहुमत आउन नसक्ने अवस्था भएकाले, जसरी स्थानीय सरकार पाँच वर्षजस्तै भए राम्रो हुन्छ ।’ उनले दलहरु संविधानको मर्म अनुसार संरचना बनाउन लाग्नुपर्ने बताए ।

तस्बिर : अंगद ढकाल/कान्तिपुर

बागमती प्रदेशका मुख्यमन्त्री इन्द्रबहादुर बानियाँले संघीयता कार्यान्वयन भएको आठ वर्ष भइसक्दा पनि प्रदेशले सरकारको हैसियत पाउन नसकेको दाबी गरे । ‘संविधानले केन्द्र सरकार, प्रदेश सरकार र स्थानीय सरकार भन्ने व्यवस्था गरेको छ । स्थानीय सरकार छ । केन्द्र सरकार छ । तर प्रदेश संरचना छ, प्रदेश सरकार छैन,’ उनले भने,‘सरकार हुनको लागि प्रहरी चाहिन्छ । निजामती कर्मचारी चाहिन्छ । उसको भूगोलको अधिकार चाहिन्छ । भूमिसम्बन्धी अधिकार चाहिन्छ । वनसम्बन्धी अधिकार चाहिन्छ । यी मध्ये कुनै अधिकार प्रदेश सरकारसँग छैन । त्यसकारण यो प्रदेश सरकार होइन । प्रदेश संरचना मात्रै हो ।’

तस्बिर : अंगद ढकाल/कान्तिपुर

लुम्बिनी प्रदेशका मुख्यमन्त्री चेतनारायण आचार्यले जनता प्रदेश सरकार चाहिन्छ भन्ने पक्षमा रहेको बताए । ‘जेन–जी आन्दोलनमा लुम्बिनी प्रदेशको सरकारी संरचना जलेन । मेरो घर जलाइयो । कुनै राजनीतिक  दलमा आबद्धहरुले मेरो घर जलाए,’ उनले भने, ‘लुम्बिनी प्रदेशका जनता प्रदेशको पक्षमा छन् ।’

तस्बिर : अंगद ढकाल/कान्तिपुर

मधेश प्रदेशका मुख्यमन्त्री कृष्णप्रसाद यादवले सात प्रदेशमध्यै सबैभन्दा कम बजेट मधेशलाई छुट्याइएको दाबी गरे । ‘सातै प्रदेशलाई मिलाएर संघीय सरकारले ६ प्रतिशत बजेट छुट्याउँछ । त्यसमध्ये पनि सबैभन्दा कम १२ अर्ब समानीकरण बजेट मधेशलाई छुट्याइएको छ,’ उनले भने । 

जेन–जी आन्दोलन, सरकारको हेरफेरका कारण यस वर्ष कम विकास खर्च कम भएको उनको भनाइ छ । 

तस्बिर : अंगद ढकाल/कान्तिपुर

मधेशका मुख्यमन्त्री कृष्णप्रसाद यादवले संघीयतालाई लिएर राजनीतिक दलहरु नै विभाजित भएको बताए । 'संघीयतालाई लिएर राजनीतिक दलहरु नै विभाजित छन् । एकखाले दलहरु नै संघीयता अपरिहार्य छ भन्छन्, अर्को दलहरु संघीयताको विरोधमा बोल्न नसक्ने तर खारेज होस् भन्ने छन्,’ उनले भने, ‘संघीयता चाहिँदैन भनेर सार्वजनिक अभिव्यक्ति दिने दलहरु पनि छन् । जसको भूमरीमा प्रहरी ऐनलगायत थुप्रै ऐनहरु परेका छन् ।’

तस्बिर : अंगद ढकाल/कान्तिपुर

मधेश प्रदेशका मुख्यमन्त्री कृष्णप्रसाद यादवले संघीयता कार्यान्वयनमा आएपछि मात्रै मधेशका जनताले राज्यको महसुस गर्न पाएको बताए । ‘संघीयता मधेशलाई चाहिन्छ । मधेशका उत्पीडित मधेशी, जनजाति, आदिवासी, दलितले संघीयतापछि हाम्रो पनि सरकार र राज्य छ भनेर महसुस गर्न पाएका छन्,’ उनले भने ।

तस्बिर : अंगद ढकाल/कान्तिपुर

मुख्यमन्त्री हिक्मतकुमार कार्कीले कोशी प्रदेशमा पशुपालनसहित किसान खुसी हुने गरेर काम गरेको बताए । पशुपालन क्षेत्रसहित किसानको हकहितमा केन्द्रित भएर प्रदेश सरकारले काम गरेको उल्लेख गर्दै उनले यसले किसानलाई सन्तुष्ट बनाएको दाबी गरे । साथै, प्रदेशमा पशुमा देखिने रोगको उपचारका लागि खोपलगायतका व्यवस्था अन्य प्रदेशले समेत सिको गरिरहेको बताए । ‘मह उत्पादन होस् वा कफी जोन नै तयार गरेर काम गर्ने विषयमा प्रदेश सरकारले सहयोग गरिरहेको छ,’ उनले भने, ‘अहिले भैँसीको मासु चीन निर्यात गर्ने तयारीमा समेत प्रदेशले काम अघि बढाएको छ। कोशी प्रदेशका किसान ह्यापि छन।’

तस्बिर : अंगद ढकाल/कान्तिपुर

कर्णाली प्रदेशका मुख्यमन्त्री यामलाल कँडेलले कर्णाली प्रदेशमा भौतिक पूर्वाधारका काम भएकै कारण सबै जिल्लामा एकै दिनमा पुग्न सकिने बताए । ‘हामीले राम्रो काम गरेका छौं । सुशासनलगायत अवस्था सुधार गरेको अवस्था हो । बजेट खर्च, संरचनागत सुधार भएको अवस्था हो,’ उनले भने ।

तस्बिर : अंगद ढकाल/कान्तिपुर

कर्णालीको मुख्यमन्त्री यामलाल कँडेलले पुराना कानुन परिमार्जन गर्न सके प्रदेशहरुले राम्रो काम गर्न सक्ने बताए । ‘कानुन परापूर्वकालका छन् । जो मान्छे गए पनि यही अवस्थामा भनेजस्तो काम गर्न सकिँदैन । बदल्ने हो भने प्रदेशले गर्ने  काम गर्न सक्छ,’ उनले भने, ‘हामीले तीन तहको सरकार सञ्चालन भएको ८ वर्ष व्यतित भयो । संरचनागत, नीतिगत सुधार गर्नुपर्ने अवस्था छ । ’

तस्बिर : अंगद ढकाल/कान्तिपुर

लुम्बिनी प्रदेशका मुख्यमन्त्री चेतनारायण आचार्यले जनताले प्रदेश सरकारको कामको कारण विकासको अनुभूति गरेको बताए । 'जबर्जस्ती प्रदेशको आवश्यकता छैन । बोझ भयो । खर्चिलो भयो भन्ने जस्ता भाष्य सिर्जना खोजिएको छ,' उनले भने, ‘प्रदेशको कारण जनताले विकासको अनुभूति गरेका छन् । प्रदेश सरकार सँग जनता खुसी छन् ।’

तस्बिर : अंगद ढकाल/कान्तिपुर

जेन–जी आन्दोलन हुनुभन्दा एक महिना अगाडि मात्रै बागमती प्रदेशको मुख्यमन्त्री भएका इन्द्रबहादुर बानियाँले जेन–जी आन्दोलन अकल्पनीय र अप्राकृतिक प्रकोप जस्तो भएको बताए । ‘जेन–जीको माग र प्रदर्शन एकातिर थियो । घटना अर्कोतिर भयो । अब हामीले निर्वाचन प्रणालीमा नै सुधार गर्नुपर्छ,’ उनले भने,‘निर्वाचनबाट आउनेले प्रणालीलाई सुधार गर्ने हाम्रो कर्म, धर्म र जनताप्रति उत्तरदायित्व त्यही हुनेछ ।’

तस्बिर : अंगद ढकाल/कान्तिपुर

गण्डकी प्रदेशका मुख्यमन्त्री सुरेन्द्रराज पाण्डेले तीन तहका सरकारबीच समन्वय र सहकार्य आवश्यक रहेको बताए । ‘तीन तहका सरकारबीच समन्वय र सहकार्य आवश्यक छ । प्रदेश वा स्थानीय सरकारले बनाएका कानुन केन्द्र सरकारका कानुनसँग बाझिए खारेज हुने अवस्था पनि आउँछ,’ उनले भने,‘संघीय प्रणालीलाई स्थिर र प्रभावकारी बनाउन केही संवैधानिक प्रावधानमा सुधार छ ।’

गण्डकी प्रदेशका मुख्यमन्त्री सुरेन्द्रराज पाण्डेले मिडिया र सामाजिक सञ्जालमा प्रदेशले गरेका राम्रा कामहरु चर्चा नभएकाले पनि मानिसहरुलाई प्रदेश सरकारको बारेमा प्रश्न उठ्ने गरेको बताए । ‘भत्किएका कुरा मात्र समाचार बन्छन्, बनेका कुरा बाहिर आउँदैनन्,’ उनले भने, ‘यसले समाजमा निराशा फैलाएको छ, जेन–जी आन्दोलनको एउटा कारण यो पनि हो । सरकारले गरेका सकारात्मक काम समयमै सार्वजनिक भए जनतामा नकारात्मक प्रभाव कम हुन्छ ।’ जेन्जी आन्दोलन हुनुअघि नै गण्डकी प्रदेशमा ३२ वटा कार्यालय घटाएर १९ मा झारेको, दरबन्दी कटौती गरिएको जानकारी समेत उनले दिए । 

तस्बिर : अंगद ढकाल/कान्तिपुर

लुम्बिनी प्रदेशका मुख्यमन्त्री चेतनारायण आचार्यले प्रदेश सरकार खर्चिलो भएको भन्दै आलोचना गर्ने शैली गलत भएको बताए ।

कान्तिपुर कन्क्लेभमा बोल्दै उनले पछिल्लो सात वर्षमा जनताले प्रदेश सरकारले गरेका कामबाट मात्रै विकासको अनुभूति गरेको उल्लेख गरे । उनले भने, ‘प्रदेशले पूर्वाधार, शिक्षा र स्वास्थ्य क्षेत्रमा गरेको लगानीले गाउँको रूप नै फेरिएको छ ।’

तस्बिर : दीपेन श्रेष्ठ/कान्तिपुर

मधेसका मुख्यमन्त्री कृष्णप्रसाद यादवले जेन–जी आन्दोलनपछि आफ्नो नेतृत्वमा तेस्रो पटक मधेस सरकार विस्तार भएको बताएका छन् । उनले भने, ‘जेन–जी सरकार अघि एउटा सरकार थियो । जेन–जी आन्दोलनपछि एउटा सरकार २२ दिनमा र अर्को सरकार २५ दिनमा परिवर्तन भयो । त्यसपछि मेरो नेतृत्वमा सरकार बनेको हो ।’ उनले थपे, ‘शतप्रतिशत समर्थनमा सरकार बनेको छ ।’

जेन–जीको भ्रष्टाचार उन्मूलन र सुशासन कायम गर्ने मागलाई मधेस सरकारले आत्मसात गरेको भन्दै यादवले निश्चित रूपमा जनतालाई अनुभूति दिने वातावरण बनेको बताए ।

तस्बिर : दीपेन श्रेष्ठ/कान्तिपुर

वाग्मती प्रदेशका मुख्यमन्त्री इन्द्रबहादुर बाँनियाँले निर्वाचन प्रणाली नै सुधार्नुपर्ने बताएका छन् । उनले भने, ‘यो प्रणालीले कसैलाई बहुमत ल्याउन दिँदैन ।’ दुई वा दुईभन्दा बढी दल नमिली सरकार नै नबन्ने अवस्था केन्द्र र प्रदेश दुवैतिर रहेको उनले उल्लेख गरे ।

कान्तिपुर कन्क्लेभमा बोल्दै उनले यस्तो बताएका हुन् ।

तस्बिर : दीपेन श्रेष्ठ/कान्तिपुर

कोशी प्रदेशका मुख्यमन्त्री हिक्मत कार्कीले नेपालको संविधान रहेसम्म प्रदेश रहनेमा आफूहरु ढुक्क रहेको बताए । उनले भने, 'नेपालको संविधान रहेसम्म प्रदेश रहनेमा हामी ढुक्क थियौं । मुख्यमन्त्री जान्छ भन्नेमा हामी चिन्तित थिएनौँ । जनताले दुःख पाउँछन् भन्नेमा हाम्रो चिन्ता थियो ।'

तस्बिर : दीपेन श्रेष्ठ/कान्तिपुर

दोस्रो दिनको पाँचौ सत्र ‘संघीयता : संरचना मात्र कि संवाहक पनि ?’ मा सातै प्रदेशका मुख्यमन्त्रीहरू एउटै मञ्चमा उभिएर बहस गर्दैछन् । सत्रको सहजीकरण कान्तिपुर टेलिभिजनका समाचार प्रमुख रूपेश श्रेष्ठले गरेका छन् ।संघीयताको उपलब्धि, चुनौती र भविष्यबारे प्रत्यक्ष राजनीतिक नेतृत्वबीच संवाद हुनेछ।

तस्बिर : दीपेन श्रेष्ठ/कान्तिपुर

जेन–जी अभियन्ता रक्षा बमले नयाँ पुस्तासँग राजनीतिक चेतना छैन भनेर भन्न नमिल्ने बताएकी छन् । उनले सुशासनको मुद्दा लिएर जेन–जी सडकमा जानु नै राजनीतिक चेतनाको प्रमाण भएको बताइन् । सिंगो पुस्ताले राजनीति गर्न नसक्ने उल्लेख गर्दै उनले भनिन्, ‘नागरिक तहको राजनीतिक चेतना आवश्यक छ, र जेन–जीमा त्यो छ ।’

कान्तिपुर कन्क्लेभमा बोल्दै उनले यस्तो बताएकी हुन् ।

जेन–जी अभियन्ता माजिद अन्सारीले नेपालका जेन–जीहरू लोकतान्त्रिक भएको बताउँदै त्यसैले चुनाव हुने वातावरण बनेको बताएका छन् । उनले बंगलादेशको भन्दा यहाँ फरक दृश्य देखिएको उल्लेख गर्दै पुराना दल चुनाव नचाहिरहेको, तर जेन–जी विद्रोहबाट बनेको सरकारले चुनाव गराउनकै लागि जाँचबुझ आयोगको मिति सारिएको दाबी गरे ।

कान्तिपुर कन्क्लेभमा बोल्दै उनले यस्तो बताएका हुन् ।

तस्बिर : दीपेन श्रेष्ठ/कान्तिपुर

जेन–जी अभियन्ता रक्षा बमले नयाँ र पुरानो भन्ने विषयमा गलत भाष्य बनेको बताइन् । उनले दलभित्र सुधार हुनुपर्ने र पुस्तान्तरणभन्दा पनि नेतृत्व हस्तान्तरण हुनुपर्ने धारणा राखिन् । उनले भनिन्, ‘नेतृत्व हस्तान्तरण भनेको जेन–जी आउनुपर्छ भन्ने होइन । जुन मानसिकता र प्रवृत्तिका विरुद्धमा हामी बोलेका छौं, त्यसलाई हटाउने हो ।’

उनले जनताका नेता हुन्छन्, जनताका मालिक हुँदैनन् भन्दै भनिन्, ‘जनताको मालिक सम्झेर उम्मेदवारहरू जनतामाझ जानु हुँदैन ।’

जेन–जी अभियन्ता रक्षा बमले आफू सदन भन्दा पनि सडकमै रमाउने र सडकबाटै लोकतान्त्रिक मूल्य मान्यता जोगाउन उद्दत रहने बताइन् । 'म अझै केही सिक्छु । राजनीति व्यक्तिगत कुरा हो । विभिन्न दलले राखेको प्रस्तावमा कृतज्ञ छु । तर चुनाव नलड्ने मेरो सोच थियो,' उनले भनिन्, 'सडक मेरो नजिक छ । सडकले प्रश्न सधैं जीवित राख्छ । सडकमै रहेर प्रश्न गर्दा र पारदर्शिताको माग गर्दा अझै बलियो हुन्छ ।'

तस्बिर : दीपेन श्रेष्ठ/कान्तिपुर

जेन–जी अभियन्ता माजिद अन्सारीले भुईमान्छेको आवाज नसुन्ने र नगन्ने नेताहरूबाट संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको रक्षा हुन नसक्ने बताएका छन् ।

कान्तिपुर कन्क्लेभको दोस्रो दिन ‘गणतन्त्रका नयाँ आवाज’ विषयक सत्रमा धारणा राख्दै उनले नयाँ–पुराना राजनीतिक दलका नेताहरूमा आम सर्वसाधारणको आवाज नसुन्ने र उनीहरूलाई नगन्ने प्रवृत्ति रहेको औंल्याए । ‘मुकुलुङ र पाथीभरा गएर मात्र त्यहाँको जनताको सम्मान हुँदैन । भुईमान्छेलाई नगन्ने हो भने लोकतन्त्र टिक्दैन,’ उनले भने ।

तस्बिर : दीपेन श्रेष्ठ/कान्तिपुर

युवा उम्मेदवार अजय कुशवाहाले देश विकास र राजनीतिक प्राथमिकता अहिलेको आवश्यकता भएको बताए । उनले नयाँ र पुरानो पार्टीको भ्रम छाडेर अवश्यकता के हो भन्नेतर्फ केन्द्रित हुनुपर्ने बताए । ‘नयाँ केको आधारमा भन्ने हो ? दर्ता गरिएको पार्टीको आधारमा वा विचार र सोचको आधारमा ?,’ उनले भने,‘ अहिले हामीले जेन–जी आन्दोलनको मूल उद्देश्य बुझ्न आवश्यक छ ।’ उनका अनुसार देशको विकास मुख्य उद्देश्य हुनु पर्छ र फेसभन्दा पनि वास्तविक समस्यामा ध्यान दिन जरुरी छ । ‘जनतालाई ठूलो कुरा चाहिँदैन, केवल बाटो, नाला र समाज राम्रो होस् भन्ने चाहना छ,’ उनले भने,‘सरकार कसको बन्ने, सरकारबाहिरकाले कहिले सरकार बनाउने भन्नेबारे केही सोचेनन् ।’

तस्बिर : दीपक केसी/कान्तिपुर

नेपाली कम्युनिष्ट पार्टीबाट उम्मेदवार बनेका अजय कुशवाहाले कुनै पार्टीमा भयो भने राम्रो हुने, अन्य पार्टीमा भयो भने सबै नराम्रो हुने सोच हावी भइरहेको बताए । कान्तिपुर कन्क्लेभको ‘गणतन्त्रका नयाँ आवाज’ सत्रमा बोल्दै उनले भने, ‘नयाँ र पुरानोले केही फरक पार्दैन ।’

उनले नयाँ–पुरानो भन्दा पनि आन्दोलन किन भयो भन्ने प्रश्न गर्नुपर्ने बताए ।

जेन–जी अभियन्ता रक्षा बमले आफूहरूले नयाँको नाममा अनुहार र व्यक्ति भन्दा पनि नेतृत्व गर्ने नयाँ शैली खोजेको बताइन् । उनले भनिन्, 'हामीलाई एउटा केपी ‌ओली फालेर अर्को ओली चाहिएको हैन । दलभित्र सुधार चाहिएको थियो । दलको लोकतन्त्र बलियो भए पो देशको लोकतन्त्र बलियो हुन्छ । ' उनले राजनीतिक संस्कारलाई परिवर्तन गर्नुपर्ने बेला आएको बताइन् । 'हामीले हाम्रो उमेर अनुसारको समय सापेक्ष परवर्तनको माग गरेका थियौँ,' उनले थपिन् ।

तस्बिर : दीपेन श्रेष्ठ/कान्तिपुर

एउटा केपी ओली फालेर अर्को केपी ओली ल्याउनुछैन : रक्षा बम

जेन–जी अभियन्ता रक्षा बमले आफूहरूले सबै नयाँ चाहेको भन्दा पनि गलत शैली र गलत प्रवृत्तिको विरोध गरेको बताएकी छन् । उनले भनिन्, ‘एउटा केपी ओली फालेर अर्को केपी ओली ल्याउनुछैन ।’

कान्तिपुर कन्क्लेभको ‘गणतन्त्रका नयाँ आवाज’ सत्रमा बोल्दै उनले यस्तो बताएकी हुन् । उनले परिवर्तनको अर्थ शैली पनि भएको स्पष्ट पारेकी छन् ।

तस्बिर : दीपेन श्रेष्ठ/कान्तिपुर

दोस्रो दिनको चौथो सत्र ‘गणतन्त्रका नयाँ आवाज’ सुरु भएको छ । सत्रमा रक्षा बम, माजिद अन्सारी, प्रदीप ज्ञवाली र अजय कुशवाहाले नेतृत्व, वैधता र नागरिक सहभागितामाथि बहस गर्नेछन् । 

अमेरिकी थिंकट्यांक प्यासिफिक फोरमका क्षेत्रीय मामिला निर्देशक रोबर्ट योर्कले हङकङ, बंगलादेश वा नेपालमा भएका आन्दोलन अमेरिकाले सिर्जना नगरेको बताए । उनले भने, 'युक्रेन, हङकङ, बंगलादेश वा यहाँ भएका लोकतान्त्रिक आन्दोलन वा प्रदर्शनहरू अमेरिकाले सिर्जना गरेका होइनन् । ती समाजका नागरिकहरूले आफैं आवाज उठाए र परिवर्तनको माग गरे । अमेरिका ती आन्दोलनहरूको श्रेय लिन चाहँदैन ।'

अमेरिकी थिंकट्यांक प्यासिफिक फोरमका क्षेत्रीय मामिला निर्देशक रोबर्ट योर्क । तस्बिर : दीपेन श्रेष्ठ/कान्तिपुर

चीनको सिचुवान विश्वविद्यालयको नेपाल सेन्टरका उपनिर्देशक गाओ लियाङले चीन-नेपालका राजनीतिक शक्तिहरूबीच पहिल्यैदेखि केही हदसम्म साझा सहमति बनेको र केही विषयमा जतिसुकै मतभेद भए पनि मूलभूत प्रश्नहरूमा समान चिन्ता र सम्मान देखिने बताए । 'कहिलेकाहीँ केही मुद्दाहरू केस बाई केस रूपमा देखा पर्न सक्छन् । तर यदि ती मुद्दाहरूलाई गहिराइमा हेर्ने हो भने, त्यसको दबाब नेपाल वा चीनबाट होइन, बाह्य शक्तिहरूबाट आएको देखिन्छ,' उनले भने,'यी दबाबहरू ऐतिहासिक कारण ‍उपनिवेशवाद र साम्राज्यवादसँग जोडिएका छन् । त्यसैले यी तथाकथित ‘रेड लाइन’हरू चीनले सिर्जना गरेको होइनन्, यसका लागि चीनलाई दोष दिनु उपयुक्त हुँदैन ।'

चीनको सिचुआन विश्वविद्यालयको नेपाल सेन्टरका उपनिर्देशक गाओ लियाङ । तस्बिर : दीपेन श्रेष्ठ/कान्तिपुर

चीनको सिचुवान विश्वविद्यालयको नेपाल सेन्टरका उपनिर्देशक गाओ लियाङले चिनियाँ पक्षबाट नेपालको आन्तरिक मामिलामा हस्तक्षेप नगर्ने नीतिले अत्यन्त महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको बताए । नेपाली पक्षबाट चीनका मूल हितहरूप्रति सम्मान गरेका कारणले पनि विगत ७५ वर्षदेखि चीन–नेपालबीचको सम्बन्ध स्थिर र सुदृढ रहँदै आएको बताए ।

चीनको सिचुआन विश्वविद्यालयको नेपाल सेन्टरका उपनिर्देशक गाओ लियाङ । तस्बिर : दीपेन श्रेष्ठ/कान्तिपुर

चीनको सिचुआन विश्वविद्यालयको नेपाल सेन्टरका उपनिर्देशक गाओ लियाङले चीनले नेपालमा हिमालय कनेक्टिभिटीका लागि समेत बीआरआई प्रवर्द्धन गर्न चाहेको बताए । उनले भने, 'त्यसबाट नेपालले विकास मात्र प्राप्त गर्दैन । कम विकासशील मुलुक नेपालले चीनको तिब्बत क्षेत्रको विकासका लागि समेत सकरात्मक बाह्य वातावरण तयार गर्नेछ ।'

चीनको सिचुआन विश्वविद्यालयको नेपाल सेन्टरका उपनिर्देशक गाओ लियाङ । तस्बिर : दीपेन श्रेष्ठ/कान्तिपुर

नेपालसँग भारतले आर्थिक अन्तरनिर्भरता र संस्थागत सहकार्यको नीति लिन लागेको भारतको साउथ एसिया सेन्टर, एमपी-आईडिएसएकी अनुसन्धानकर्ता स्नेहा कुम्चाले बताइन् ।  कुम्चाले भारतले नेपालसँग गर्ने सम्बन्धलाई पछिल्लो समय परिवर्तन गर्दै गएको बताइन् ।  कुम्चाले भनिन्, 'पाँच वर्षअघिसँग तुलना गर्दा, हाल नेपाल र भारतका सम्बन्धहरू वास्तवमै अर्थतन्त्र र संस्थागत विकासमा आधारित हुँदै गएको छ ।'

तस्बिर : दीपेन श्रेष्ठ/कान्तिपुर

त्रिभुवन विश्वविद्यालयको सिनासका कार्यकारी निर्देशक मृगेन्द्र कार्कीले जेन–जी आन्दोलनले सबैलाई प्रश्न गरेको बताए । कार्कीले भने, 'यो प्रश्नसँगै नेपाल के हो ? हामी कहाँ छौं ? हामी के गर्न सक्छौं भनेर खोज्ने समय आएको छ ।'

त्रिभुवन विश्वविद्यालयको सेन्टर फर नेपाल एन्ड एसियन स्टडिज (सिनास) का कार्यकारी निर्देशक मृगेन्द्र कार्की । तस्बिर : दीपेन श्रेष्ठ/कान्तिपुर

दोस्रो दिनको तेस्रो सत्र ‘शक्तिको रस्साकसीमा नेपाल’ सुरु भएको छ । सत्रमा चीन, भारत र अमेरिकाका विज्ञहरूले नेपालको भू–राजनीतिक अवस्थामाथि बहस गर्दैछन् । चीनको सिचुआन विश्वविद्यालयको नेपाल सेन्टरका उपनिर्देशक गाओ लियाङ, भारतको एमपी–आईडीएसएका शोधकर्ता स्नेहा कुम्चा, अमेरिकी थिंकट्यांक प्यासिफिक फोरमका क्षेत्रीय मामिला निर्देशक रोबर्ट योर्क र सिनासका कार्यकारी निर्देशक मृगेन्द्र कार्की प्यानलिस्ट रहनेछन्। छिमेकी र विश्व शक्तिबीच सन्तुलन कसरी कायम गर्ने भन्ने प्रश्न यस सत्रको केन्द्रमा हुनेछ। सत्रलाई रेस्ट अफ वर्ल्डका प्रधान सम्पादक अनुप काफ्लेले सहजीकरण गर्नेछन्।

राजनीतिकर्मी खुश्बु ओलीले सामानुपातिक प्रणालीबाट संसद्‌मा प्रतिनिधित्व गराउने नाममा जसलाई पनि उम्मेदवार उठाउने अवस्था सही नभएको बताइन् । ‘०६२/६३ पछाडि पिछाडिएको मुद्दालाई सम्बोधन गर्ने नीति र कानुन बनेको छैन । सामानुपातिक प्रणालीबाट ल्याएका कतिपयले नीतिगत हस्तक्षेप गर्न सकिरहेको छैन । यो लज्जास्पद विषय हो,’ उनले भनिन्,‘जुनसुकै प्रणालीबाट प्रतिनिधित्व भएपनि नीतिगत हस्तक्षेप प्रतिनिधित्व गर्ने हैसियत खोज्छ । पढे लेखेको महिला राजनीतिमा आउँदा पिछडिएको महिला आउनैपर्छ भन्ने हुँदैन ।’

तस्बिर : अंगद ढकाल/कान्तिपुर

राजनीतिकर्मी ऋषि धमलाले आफू सबै कुरा छाडेर जनताको सेवा गर्न राजनीतिमा लागेको बताए । उनले आफू सबैभन्दा धेरै नेतासँग संगत गरेको नेता भएको दाबी गर्दै भने, ‘म गरिब जनताको उत्थानका लागि राजनीतिमा आएको हुँ ।’ कान्तिपुर कन्क्लेभमा बोल्दै उनले यस्तो बताएका हुन् । 

उनले आफू कांग्रेस नेता प्रदीप गिरीको विचार बोकेर हिडेको दाबी गर्दै स्वास्थ्य र शिक्षालाई निशुल्क बनाउनुपर्ने तर्क पनि गरे । उनले थपे, ‘म त्यसै र अनायास राजनीतिमा आएको छैन । नेताहरूसँग संगत गरेको अनुभव छ र मैले सबै कुरा बुझेको छु ।’

तस्बिर : दीपेन श्रेष्ठ/कान्तिपुर

राजनीतिकर्मी ऋषि धमलाले सामाजिक सञ्‍जालमा देश बनाउने विषयमा बहस हुन नसकेको बताए । सामाजिक सञ्‍जालले समाजलाई विभाजित गरिरहेको उनको भनाइ थियो । उनले भने, 'कस्तो नेता जन्माउने, देशमा विकास कसरी गर्ने, रोजगारी सिर्जना गर्ने, लगानी कसरी भित्र्याउने विषयमा सामाजिक सञ्‍जालमा बहस भयो र ?'

तस्बिर : अंगद ढकाल/कान्तिपुर

राजनीतिकर्मी खुश्बु ओलीले सामाजिक सञ्जालबाट पपुलर बनेको आधारमा नेता चुन्दा एकदम खतरानाक हुने बताइन् । ‘क्षणिक रुपमा  सामाजिक सञ्जालमा लगानी गरेर आफूलाई पपुलर बनाउन सकिन्छ । यसको आधारमा नेता चुन्ने एकदम खतरनाक कुरा हो,’ उनले भनिन्,‘अहिलेको समयमा ट्रेन्ड र लहर हेर्ने तर व्यक्ति कस्तो छ ? व्यक्तित्व कस्तो छ ? विचार के छ ? प्रश्न पनि नगर्ने, त्यो नेतामा जवाफदेहीता पनि नखोज्ने ? सामाजिक सञ्जालबाटै भोट भोग्ने अवस्था देखिन्छ ।’

तस्बिर : अंगद ढकाल/कान्तिपुर

राजनीतिकर्मी ऋषि धमला अब राजनीति पनि देश र जनताको लागि समर्पित हुने बताए । 'दुख पाएको जनता रौतहटमा छ । धादिङ र काठमाडौंबाट उठेको भए अत्यधिक मतबाट जित्थेँ । रौतहटबाट पनि जित्छु । सबैभन्दा बढी अशिक्षित र गरिब जनता भएको ठाउँमा छ,' उनले भने, 'दाइजो प्रथाले सबैभन्दा बढी गाँजिएको छ मधेश प्रदेश । त्यो सबै तस्बिर देखेर आएको छु । उखु किसानको समस्या समाधान गर्न गएको छु । म त्यसै गएको होइन रौतहट ४ ।'

तस्बिर : अंगद ढकाल/कान्तिपुर

पत्रकारिता छाडेर राजनीतिमा होमिएका ऋषि धमलाले देश बनाउने विषयमा सामाजिक सञ्जालमा बहस किन भइरहेको  छैन भनेर प्रश्न गरेका छन् । उनले सामाजिक संजालको प्रयोगका बारेमा गम्भिर हुनुपर्ने बताउँदै आप्नो राजनीतिक यात्राबारे पनि बताए । 

उनले भने, ‘म जनताको बीचमा पुगेको छु । जनताको मत मेरो पक्षमा ल्याउनुछ । सबैजना एक पटक रौतहट गएर हेर्नुस् । त्यहाँ के छ देख्नुस्, ऋषि धमला किन रोयो भनेर त्यहाँ गएर बुझ्नुस् ।’

कान्तिपुर कन्क्लेभको दोस्रो दिनको दोस्रो सत्रमा बोल्दै उनले यस्तो बताएका हुन् ।

तस्बिर : दीपेन श्रेष्ठ/कान्तिपुर

राजनीतिबाट देश नबनेको निष्कर्षमा पुगेपछि आफू फरक बाटोमा हिडेको दाबी मेडिकल व्यवसायी दुर्गा प्रसाइले गरेका छन् । कान्तिपुर कन्क्लेभमा बोल्दै उनले समस्या जहाँ छ, आफू त्यही आइपुगेको र राजा ल्याउनुपर्ने भनेर त्यसैले आफ्नो भनाइ रहेको बताए ।

उनले जेल जाने र फर्किने कुरा दिनचर्या जस्तै भइसकेको उल्लेख गर्दै राजसंस्था र धर्मको विषयमा आफू खुला रूपमा बोल्दै आएको बताए । 

तस्बिर : दीपेन श्रेष्ठ/कान्तिपुर

राजनीतिकर्मी ऋषि धमलाले राजनीतिलाई सुधार्न र जनमुखी बनाउन आफू राजनीतिमा आएको बताए । राजनीतिमा लागेर नेपालको विकास र समृद्धिलाई अघि बढाउनुपर्ने उनले बताए । ‘अहिलेका नेतृत्व चुके । उनीहरुले राजनीतिक आन्दोलनमा सफलता प्राप्त गरे तर देश बनाउन सकेनन्, देश बनेन,’ उनले भने, ‘देशमा भ्रष्टाचार व्याप्त छ । देशमा सुशासन छैन कुशासन मात्रै छ । त्यसकारण पिछडिएको क्षेत्र रौतहट ४ बाट उम्मेदवार भएको छु ।’

तस्बिर : दीपेन श्रेष्ठ/कान्तिपुर

राजनीतिकर्मी ऋषि धमलाले आफू १४ वर्षको उमेरमै राजनीतिमा आएको बताए । 'म किन राजनीतिमा आएँ भन्ने धेरै कुरा बताउन चाहन्नँ । २०४६ सालको जनआन्दोलनको जेन–जी पुस्ताको चर्चा गर्न चाहन्छु । म १४ वर्षको उमेरमा राजनीतिमा आएँ,' उनले भने, '२०४६ सालमै प्रजातन्त्रको लागि सात दिन जेल बिताएँ । रामचन्द्र भट्टराई, जिवेन्द्र सिंखडालगायत हामीले मिलेर निकालेको पत्रिकामा प्रजातन्त्र चाहिन्छ भनेर रिपोर्टिङ गर्ने व्यक्ति हुँ ।'

तस्बिर : दीपेन श्रेष्ठ/कान्तिपुर

कान्तिपुर कन्क्लेभको दोस्रो दिनको दोस्रो सत्र सुरु भएको छ ।

समा थापाले संयोजन गर्ने यस सत्रमा मेडिकल व्यवसायी दुर्गा प्रसाईं, राजनीतिकर्मी खुश्बु ओली, ऋषि धमला र सञ्चारकर्मी सन्तोष देउजा सहभागी छन् ।

राजनीतिकर्मी निशा अधिकारीले प्रविधिको प्रयोगले राष्ट्रिय सुरक्षामा नै चुनौती भएकोले सूचना तथा प्रविधि मात्रै हेर्ने छुट्टै मन्त्रालय नै स्थापना गर्न जरुरी भइसकेको बताइन् । ‘यी मन्त्रालयमा राजनीतिककर्मीभन्दा प्राविधिकहरु नै बढी राख्नुपर्छ,’ उनले भनिन्, ‘प्राविधिक रुपमा नेपालको सुरक्षा पनि चाहिन्छ । प्रविधिले राष्टिय सुरक्षामै चुनौती हुन्छ ।  यो भूराजनीतिसँग पनि जोड्ने कुरा हो ।’

तस्बिर : दीपेन श्रेष्ठ/कान्तिपुर

पठाओ नेपालका प्रबन्ध निर्देशक असीममान सिंह बस्न्यातले जेन–जी आन्दोलनमा व्यक्ति भन्दा विचारलाई पछ्याएर मानिसहरू सडकमा आएको बताए । यदि सुरुदेखि नै आन्दोलन व्यक्ति केन्द्रित नेतृत्वमा सीमित भएको भए त्यति ठूलो सहभागिता सम्भव नहुने उनले बताए । आन्दोलनको निर्णायक क्षणमा नेतृत्वभन्दा पनि मुद्दा र विचार नै प्रमुख बनाएर मानिसहरु सडकमा आएको भएपनि आन्दोलनको क्रममा घुसपैठ हुँदा विध्वंस भएको उनले बताए । 'पहिलो दिन घुसपैठ भयो । भोलिपल्ट त्यो जनआन्दोलनमा रूपान्तरित भयो,' उनले भने, 'पछि फेरि घुसपैठ बढ्यो र अवस्था विध्वंसतर्फ गयो ।'

तस्बिर : दीपेन श्रेष्ठ/कान्तिपुर

एआई विज्ञ दोभान राईले ठूला प्रविधि कम्पनीहरु जनतालाई नसुनेर झन् उग्र हुँदै गइरहेको बताइन् । ‘कुनै समयसम्म यस्तो उग्र झन् बढ्दै जानेछ,’ उनले भनिन्, 'नेपालमा सीमित एजेन्सी होला । आफ्नो आफ्नो समुदाय वा व्यक्ति वा राज्यबाट आ-आफ्नो जवाफदेहीता लिनुपर्‍यो । कोर रेगुलेसनसँगै आ-आफ्नो भूमिका निर्वाह गर्नुपर्छ ।’

तस्बिर : दीपेन श्रेष्ठ/कान्तिपुर

बाह्रखरीका प्रधान सम्पादक प्रतीक प्रधानले डिपफेक बढेको भन्दै त्यसबाट सचेत हुनुपर्ने बताएका छन् । ‘अहिलेको समस्या नागरिकलाई मिडिया भन्दा समाजिक सञ्जालले गाइड गरेको छ । त्यसमा कति वटा लाइक आयो । कति वटा कमेन्ट आयो । कति वटा सेयर भयो भनेर गन्ती हुन थाल्यो । त्यसमा पनि फेक हुन थाल्यो,’ उनले भने, ‘कसैले समाजिक सञ्जालमा लेखेको ५ मिनेटमा ५ लाख लाइक आउँछ भने त्यो फेक हो । भनेर बुझाउन सक्नुपर्छ ।’ फेक लाइक, कमेन्ट र सेयरबाट जोगिनुपर्ने उनले जनाए ।

एआई विज्ञ दोभान राईले संस्थागत असफलतालाई अल्गोरिदमको कारण भन्न नमिल्ने तर्क गरेकी छन् । 'अल्गोरिदमको भाष्य कहिलेकाहीँ जे गर्‍यो त्यही दिन्छ भन्ने छ भने कहिलेकाहीँ अल्गोरिदमले नै सबै गर्‍यो भनेर बलिको बोको बनाइन्छ, यो समस्या भनेको संस्थागत असफलता हो,’ उनले भनिन्, ‘संस्थागत असफलताका कारण कुनै व्यक्ति वा स‌ंस्थामाथि विश्वास गर्न नसकेर अराजकता बढेको हो ।’

तस्बिर : दीपेन श्रेष्ठ/कान्तिपुर

बाह्रखरीका प्रधान सम्पादक प्रतीक प्रधानले पत्रकारिता पेसामा जिम्मेवारी धेरै रहेको र समाजले खोजेका विषय दिनुपर्ने र समाजलाई कस्ता सामग्री दिने र कस्ता सामग्री नदिनेमा प्रष्ट हुनुपर्ने बताए । उनले भने, 'विचारको नेतृत्वको गर्ने संस्था पत्रकारिता हुनुपर्छ ।’ हिजो जनतामा समाचार पस्कियो । त्यसको प्रतिक्रिया बुझेर अघि बढ्दै जाने प्रवृत्ति रहेकोमा अहिले अल्गोरिदममा फसेको उनले बताए । जे जे देख्यो त्यसैलाई समाचार बनाइदिँदै गएमा पत्रकारिता पेसा र व्यवसाय समाप्त हुने उनले बताए । ‘मिडिया फस्दै गएको छ । कस्ता विषयवस्तु नागरिकलाई दिने बोर्डरलाइन बनाउनुपर्छ । मिडिया भनेको के हो प्रष्ट हुनुपर्छ । प्रेस स्वतन्त्रता हुनुपर्छ । पत्रकारिताले गर्ने समाज परिवर्तन हो,’ उनले भने । जथाभावी विषयवस्तु पस्कँदा पत्रकारिता कमजोर हुँदै गएको उनले औंल्याए ।

तस्बिर : दीपेन श्रेष्ठ/कान्तिपुर

पठाओ नेपालका प्रबन्ध निर्देशक असीममान सिंह बस्न्यातले सामाजिक सञ्जालमा भ्युज र भावनात्मक प्रतिक्रिया कमाउने होडमा लाग्नु गलत भएको बताए । उनले तत्काल भ्युज र सेन्टिमेन्ट कमाउने प्रवृत्तिले पछि आफैंलाई पनि समस्या निम्ताउन सक्ने समेत बताए । 'हामी आफ्नो प्रस्तुति अघि सार्दा आज भ्युज कमाउँछु, आज सेन्टिमेन्ट कमाउँछु भन्ने सोच राख्छौँ भने त्यसले आफैँलाई समस्या पार्छ,' उनले भने, 'फन्डा बनाएर भ्युज कमाउन सजिलो हुन्छ । तर पहिले के भनेर चर्चा र भ्युज पाए भनेर पछि त्यो कुरा व्यवहारिक भएन भने के गर्ने ? '

तस्बिर : दीपेन श्रेष्ठ/कान्तिपुर

एआई विज्ञ दोभान राईले ठूला टेक कम्पनीहरूलाई जिम्मेवार बनाउन विश्वव्यापी पहल जरुरी रहेको बताएकी छन् । यसमा कुनै एक देशको मात्र नभई सामूहिक प्रयास आवश्यक रहेको उनको भनाइ छ ।

कान्तिपुर कन्क्लेभको दोस्रो दिनको पहिलो सत्र ‘संवादको चौतारी, अल्गोरिदमको उल्झन’ विषयक छलफलमा राईले यस्तो बताएकी हुन् ।

तस्बिर : दीपेन श्रेष्ठ/कान्तिपुर

बाह्रखरीका प्रधान सम्पादक प्रतीक प्रधानले भिजिटरको भिडको पछाडि लागेर पत्रकारिता फेल हुँदै गएको बताए । उनले पत्रकारिताले भिडको पछाडी कुद्ने भन्दा पनि जनताको आवाज मुखरित गर्न सक्नुपर्ने बताए । ‘अल्गोरिदमले मिडियामा पनि परिवर्तन भएर आएको छ । प्रिन्ट, रेडियो, टेलिभिजन, अनलाइन हुँदै पत्रकारिता अघि बढेको छ,’ उनले भने, ‘पत्रकारिता जनताको आवाज मुखरित गर्ने थियो । अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको माध्यम पत्रकारिता हो ।’ तर पछिल्लो समय विचारको नेतृत्व गर्ने पत्रकारिताका संस्थाहरु कन्टेन क्रिएसनमा मात्र लागेर असफल हुँदै गएको उनले औंल्याए । 

तस्बिर : दीपेन श्रेष्ठ/कान्तिपुर

एआई विज्ञ दोभान राईले संस्थाहरू असफल हुँदा डिजिटल स्पेसमा अराजकता बढेको बताउँदै विश्वासभन्दा पनि भयको मनोविज्ञानबाट समाज गुज्रिरहेको उल्लेख गरिन् । सामाजिक सञ्जालमा किन यस्तो अवस्था सिर्जना भइरहेको छ भन्नेबारे गम्भीर हुनुपर्ने उनको धारणा थियो । उनले भनिन्, ‘यो समस्या समाधान गर्न सबैको सहभागिता चाहिन्छ । आगामी ५–६ वर्षमा ठूला टेक कम्पनीहरूमा अझै उग्रता बढ्दै जाने सम्भावना छ ।’

कान्तिपुर कन्क्लेभको दोस्रो दिनको पहिलो सत्र ‘संवादको चौतारी, अल्गोरिदमको उल्झन’ विषयक छलफलमा राईले यस्तो बताएकी हुन् ।

तस्बिर : दीपेन श्रेष्ठ/कान्तिपुर

एआई विज्ञ दोभान राईले अल्गोरिदम हिजोको जस्तो आज नरहेको र भोलि पनि त्यस्तै नरहने बताइन् । उनले भनिन्, ’अहिले देखिरहेको अल्गोरिदमको स्वरुप र अभ्यास नै त्यही छ भन्ने पनि छैन, आजको जस्तो अल्गोरिदम छ । त्यो त्यस्तै हुनुपर्छ भनेर आत्मसमर्पण गरिसकेको पनि छैन ।’

तस्बिर : दीपेन श्रेष्ठ/कान्तिपुर

गतिशील लोकतान्त्रिक पार्टीकी नेता निशा अधिकारीले तडकभडक र स्टन्ट नगरिकन पनि मतदातासामु पुग्न सकिने बताएकी छन् । उनले मतदातामाझ कसरी सही तरिकाले पुग्ने भन्ने अभ्यास आफूले गरिरहेको उल्लेख गर्दै जनतामाझ जाने तरिका र के भन्ने विषयमा अझै धेरै काम गर्न बाँकी रहेको बताइन् । उनले भनिन्, ‘भ्रामक र तडकभडक शैली अपनाएर जनतामाझ नजाने अडानसहित मैले फरक खालको क्याम्पेन गरिरहेको छु ।’

कान्तिपुर कन्क्लेभको दोस्रो दिनको पहिलो सत्र ‘संवादको चौतारी, अल्गोरिदमको उल्झन’ विषयक छलफलमा अधिकारीले यस्तो बताएकी हुन् । उनले सामाजिक सञ्जालमा उम्मेदवारहरूले के लेख्न हुने र के लेख्न नहुने भन्ने विषयमा पनि नीति आवश्यक रहेको बताइन् ।

तस्बिर : दीपेन श्रेष्ठ/कान्तिपुर

युट्युब च्यानल ‘द नेपाली कमेन्ट’का संस्थापक दीपेश त्रिपाठीले डिजिटल स्पेसमा सूचनाहरू अत्यधिक भएको र के सत्य हो, के झुट हो भनेर छुट्याउनै कठिन भइरहेको बताएका छन् । कान्तिपुर कन्क्लेभको दोस्रो दिनको पहिलो सत्रमा सहजीकरण गर्दै उनले भने, ‘यहाँ हल्ला नै धेरै छ ।’

त्रिपाठीले सहजीकरण गर्ने ‘संवादको चौतारी, अल्गोरिदमको उल्झन’ शीर्षकको छलफलमा एआई विज्ञ दोभान राई, अनलाइन पोर्टल बाह्रखरीका प्रधान सम्पादक प्रतीक प्रधान, पठाओ नेपालका प्रबन्ध निर्देशक असीममान सिंह बस्न्यात र राजनीतिकर्मी निशा अधिकारी सहभागी छन् ।