काठमाडौँ — संस्थापनइतर पक्षबाट सर्वसम्मत सभापतिको उम्मेदवार बन्ने अन्तिम प्रयास असफल भएपछि कांग्रेसका वरिष्ठ नेता रामचन्द्र पौडेलले सभापतिमा उम्मेदवारी नदिने ‘असाधारण’ निर्णय लिए । १४ औं महाधिवेशनमा उम्मेदवारी मनोनयन गर्ने दिन शनिबार वरिष्ठ नेता पौडेल कसैको पक्षमा उभिएनन् । पार्टी प्रतिस्पर्धा राजनीतिबाट उनले स्वेच्छिक अवकाश लिए । यद्यपि ७५ वर्ष कटेका पौडेलले राष्ट्रिय राजनीतिमा आफू सक्रिय हुने चाहिँ स्पष्ट पारेका छन् ।

२०७२ को फागुन २० देखि २३ सम्म काठमाडौंमा भएका १३ औं महाधिवेशनमा नेता पौडेल तत्कालीन संस्थापनपक्षका तर्फबाट सभापतिका दाबेदार थिए । पहिलो चरणमा भएको त्रिपक्षीय प्रतिस्पर्धामा (पौडेल, शेरबहादुर देउवा र कृष्णप्रसाद सिटौला)मा कुनै पनि उम्मेदवारले ५१ प्रतिशत मत ल्याउन नसकेपछि भएको दोस्रो चरणको निर्वाचनमा सिटौलासँगको समीकरणमा देउवा सभापतिमा निर्वाचित भए ।

देउवाले १८ सय २२ मत प्राप्त गरे भने उनका प्रतिद्वन्द्वी पार्टीका कार्यवाहक सभापति पौडेलले १२ सय ९६ मत ल्याएका थिए । दोस्रो चरणको मतदानमा देउवाले पौडेललाई ५ सय २६ मतले हराएका थिए । जसका कारण पार्टीको सभापति बन्ने पौडेलको चाहना सफल हुन सकेन । र, देशको पुरानो पार्टीको सभापति बन्ने उनको चाहना कम्तीमा पाँच वर्ष पछाडि धकेलिएको थियो । तर यसपटक भने करिब पूर्णविराम लागेको छ । 

पटक–पटक कार्यतालिका हेरफेर गरे पनि कांग्रेसले संवैधानिक बाध्यताअनुसार ०७८ को मंसिर २४ देखि २७ सम्म काठमाडौंमै १४ औं महाधिवेशन गर्ने निर्णय गर्‍यो । र, वरिष्ठ नेता पोडैलले पाँच वर्ष अगाडिको हारलाई जितमा बदल्ने महत्वकांक्षासहित सभापतिको उम्मेदवार बन्ने चाहना राखे । तर, परिस्थिति उनका लागि यति जटिल भइदियो, उनी उम्मेदवार समेत नबन्ने बाध्यकारी निर्णय गर्ने ठाँउमा पुगे ।

आफू सिनियर नेता हुँदा हुँदै पनि संस्थापन इतरका प्रकाशमान सिंह र शेखर कोइराला सभापतिको दाबीबाट पछाडि हटेनन् । आफ्नै समूहभित्र सबैको स्वीकार्यता नभएपछि पौडेलले विभाजित मानसिकता लिएर प्रतिस्पर्धाको मैदानमा प्रवेश गर्न चाहेनन् । तर, उनले पदाधिकारीमा नउठ्ने घोषणा गर्दै जारी गरेको विज्ञप्तीमा भने कांग्रेसभित्र पार्टी कब्जाका लागि हुने जायज–नाजायज गुटगत शक्तिसंघर्षको भने फेहरिस्त खोलेका छन् ।

‘मैले कांग्रेसलाई जुन रुपमा बुझ्दै आइरहेको थिएँ त्यो कांग्रेसमा विचलन आइरहेको मैले अनुभव गर्नुपरेको छ । पार्टी सत्ताको भर्‍याङ नहोस् भनेर बीपी, गणेशमान र किसुनजीले जीवनभर आदर्श र मूल्यका लागि जीवनभर लड्नुभयो, संघर्ष गर्नुभयो, त्यो आज निरर्थक हुन लागेको पीडाबोध भइरहेछ’, पौडेलले विज्ञप्तिमा भनेका छन्, ‘संसदीय विचलनबाट हात लागेको सत्ता अवसरमा पार्टी रमाइरहेको छ ।’

पौडेलले १४ औं महाधिवेशनसम्म आइपुग्दा अनेको प्रपन्च भोगेको उल्लेख गर्दै लोकतन्त्रका लागि विवेक पुर्‍याउन प्रतिनिधिसँग आग्रह गरेका छन् । ‘प्रजातन्त्रका मुल्य, मान्यता र आदर्श अंगालेर अनेक अथक प्रयत्न गर्दा पनि पार्टी महाधिवेशनको मझधारमा आएर प्रतिस्पर्धाको मैदान छाड्ने अवस्थामा म पुगें । तर, एउटा इमानदार र लोकतन्त्रवादी नेपालीको हैसियतमा पार्टी र राष्ट्रमा देखिएको बिकृत्ति र गलत प्रवृत्तिविरुद्ध लडिरहनेछु’, उनले विज्ञप्तीमा भनेका छन्, ‘राष्ट्रिय राजनीतिमा मेरो भूमिका रहिरहनेछ । प्रतिस्पर्धाबाट म अलग रहे पनि आस्थावान साथीहरूले आफ्नो विवेक प्रयोग गरेर लोकतान्त्रिक प्रतिस्पर्धाको आदर्श र मूल्यलाई जोगाउनुहुनेछ भन्ने शुभेच्छा व्यक्त गर्दछु ।’

लामो समय कोइराला परिवारको छत्रछायामा राजनीति गरेका पौडेलका लागि सुशील कोइरालाको निधनपछि कांग्रेसको नेतृत्व लिने अवसर थियो । केही समय कार्यवहाक सभापति भए । तर, कम ‘धनवल’ को र सकेसम्म निष्ठाको राजनीतिमा जोड गर्ने पौडेल सत्ता राजनीतिमा जोखिमपूर्ण खेल खेल्न सक्ने देउवाका अगाडि टिकेनन् । ०७२ को १३ औं महाधिवेशनमा पौडेलको पराजय यसैको उदाहरण थियो ।

धेरै पछाडी पनि जानु पर्दैन, पछिल्लो सत्ता राजनीतिमा पनि देउवाका अगाडि पौडेल विकल्पविहीन बने । गत पुसमा पहिलो पटक तत्कालीन प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले संसद विघटन गर्दा लामो समय कांग्रेस सभापति देउवाले यसको शसक्त विरोध गरेनन् । चुनाव भए कांग्रेसकै हितमा हुन्छ भनेर देउवा मौन बसिरहदा पौडेलले भने संसद विघटन लोकतन्त्र र संविधानमाथिको प्रहार हो भनेर सडक संघर्षमा जोड दिएका थिए । 

तर, देउवाले रुचि नै राखेनन् । दोस्रो पटक संसद विघटनमा पनि पौडेलले उत्तिकै कडा विरोध गरे । परिस्थिति यस्तो बन्यो देउवा प्रधानमन्त्रीका उम्मेदवार भए । अदालतको परमादेशसँग प्रधानमन्त्रीमा पनि नियुक्त भए । पौडेल अहिले सरकार संचालनका लागि बनेको पाँच दलीय कार्यदलको दुई महिने संयोजक छन् । एक महिना संयन्त्रको एउटा बैठकमा वितिसकेको छ । अर्को बैठकको तय छैन । 

राजा महेन्द्रले ०१७ सालमा वीपी कोइरालालाई जेल हालेपछि त्यतिबेला १६ वर्षका पौडेलले राम्ररी बुझ्दै नबुझी राजनीतिको डोरी समातेका थिए । ०३३ सालमा भारतको निर्वासनबाट बीपी फर्केपछि पौडेलले नजिक बसेर काम गरेका थिए । उनले कांग्रेसको अहिलेको मात्र होइन, विगतको पनि शक्तिसंघर्ष नजिकबाट हेरेका छन् । बीपी र सुवर्णशमशेरबीच होस् वा गिरिजाप्रसाद कोइराला र कृष्णप्रसाद भट्टराईबीचको तनाव होस्, उनले नजिकबाट हेरे । गिरिजा र शेरबहादुरबीचको तनाव र पार्टी विभाजन हुँदा समेत उनले कांग्रेसको आन्तरिक राजनीतिलाई राम्रोसँग देखे ।

तनहुँको तत्कालीन रिस्ती गाविसस्थित बाहुनपोखरामा जन्मेका पौडेल कांग्रेसद्वारा सञ्चालित ०१८ को सशस्त्र क्रान्तिमा जोडिएका थिए । ०२३ सालमा सरस्वती क्याम्पसका विद्यार्थी युनियन सभापति थिए । ०२७ सालमा नेपाल विद्यार्थी संघको स्थापनामा पौडेलको भूमिका थियो । उनी पहिलोपटक ०४४ सालमा कांग्रेसको केन्द्रीय सदस्य बने । त्यसयता उनी लगातार केन्द्रीय नेतृत्वमा छन् ।

विगतमा उनले पार्टी र सरकारको मुख्य नेतृत्वबाहेक अरु पदै नपाएका होइनन् । कांग्रेस राजनीतिभित्र समन्वयकारी एवं मध्यमार्गी भूमिकामा रहेका पौडेल पार्टीमा महामन्त्री र उपसभापतिसम्म भए । पटक–पटक मन्त्री  । ०४८ को निर्वाचनमा तनहुँ १ बाट संसद सदस्यमा निर्वाचित भएका उनी गिरिजाप्रसाद कोइराला नेतृत्वको सरकारमा स्थानीय विकास मन्त्री बनेका थिए । उनी ०४९ मा उनी स्थानीय विकास तथा कृषि मन्त्री बने । 

०५१ सालको मध्यावधि चुनावमा तनहुँ २ बाट निर्वाचित भएका उनी प्रतिनिधिसभामा सभामुख भए । ०५६ सालमा तनहुँ २ बाट तेस्रो पटक सांसद भए । उनी ०५७ सालमा उपप्रधानमन्त्री, गृह तथा सञ्चारमन्त्री थिए । ०६३ सालमा उनी शान्ति तथा पुनर्निमाण मन्त्री थिए । ०६२ सालमा कांग्रेस महामन्त्री बन्ने मौका पाए । उनले २०५१ को मध्यवधि चुनावपछि बनेको संसदमा भने उनले सभामुख भएर मुख्य नेतृत्व नै लिए । उनको चाहना सरकारको नेतृत्व गर्ने पनि थियो । त्यो पनि पुरा हुन सकेन् । प्रजातान्त्रिक संघर्षमा लाग्दा पौडेल १४ बर्ष जेल बसेका नेता हुन् ।