काँकडभिट्टा — देशको पूर्वी सीमाञ्चल काँकडभिट्टा अहिले पो भव्य सहर भयो । पहिला कहाँ हुनु यस्तो । जंगलामुलुक थियो । औलोको प्रकोप उस्तै । दिउँसै कराउँथे स्याल । कहिलेकाहीं गर्जिन्थे बाघ पनि । २०२० सालको दशकमा राजा महेन्द्रले बर्मेली नेपालीभाषीलाई बोलाए । हूल बाँधिएर आएका बर्मेली जंगल फडानी गरेर बस्न थाले सिमानामा, पर्खालजसरी । बस्ती बाक्लिँदै गयो । जंगल मासिँदै गए । स्यालहरू हराउँदै गए । बाघको गर्जन सुनिन छाड्यो । 

बर्माबाट मात्रै होइन, भारतको दार्जिलिङ, सिक्किम, मणिपुर, मिजोरम, नागाल्यान्ड, अरुणाञ्चलबाट ‘सुरक्षित’ आश्रयको खोजीमा आएका नेपालीभाषीका कारण यो जंगल सहरोन्मुख बन्दै गयो । मूलतः तीसको दशकपछि पूर्वी पहाडबाट ‘पहाडे’ समुदायको ताँती सुरु भयो । मेघालयको कोइला खानी हिँडेका हुन् या भुटानतिर बाटो खन्न लम्केका, सबै यतै अल्झिए । यो ‘ट्रान्जिट’ बजारमा क्रमशः होटल, लज खुल्न थाले । गाडी, घोडा गुड्न थाले । 

२०५० को दशकअघि अहिले जस्तो पानीको छेलोखेलो कहाँ हुनु । काकाकुल जिन्दगी थियो । खोला, पोखरी र जरुवा पानीको भर थियो । पानी पाउनै मुस्किल । पछि इनार खनियो । सहरले तिनै सीमित इनारको पानी पिउँथ्यो । कप्तान राजवंशी, मोहम्मद बाजारु, धुमालाल राजवंशी र फाकातु राजवंशीहरू यो सहरमा टुप्लुक्क आइपुगे र सिंगो सहरका मान्छेको तिर्खा मेटाए । 

झापा, सदरमुकाम चन्द्रगढीको देउनिया (महाजन) परिवारमा जन्मिए पनि कप्तान राजवंशीलाई परिस्थितिले ‘दुखिया’ बनायो । परिवारको गर्जो टार्न कप्तानबाट ‘पानीवाला’ बने । ‘चन्द्रगढीले जन्मायो । काँकडभिट्टा मेरो कर्म थलो हो,’ फरासिलो स्वभावका ८६ वर्षीय कप्तानले मुस्काउँदै सुनाए, ‘इँटाभट्टाचाहिँ मेरो टाउको लुकाउने थलो ।’ 

^{कप्तान राजवंशी}

यी चारै जना ‘पानीवाला’ को जवानी सहरको तिर्खा मेटाउँदा–मेटाउँदै बित्यो । अर्थात् पानी जस्तै बग्यो उनीहरूको जवानी । २०३४ देखि पानी बोक्न थाले कप्तानले । बाँसको भाटामा बाँधेर झुन्ड्याइने टिनका दुई भाडालाई तराईमा भार भनिन्छ । सुरुमा आठ आना भार पानी बोकेको अनुभव उनीसँग छ । ‘मैले पानी बोक्न थाल्दा एक्लै थिएँ,’ उमेरले पाका उनी जोसिए, ‘पछि बिस्तारै पानीवालाहरू थपिँदै गए ।’ उनका अनुसार आठ आनाबाट रुपैयाँ, दुई रुपैयाँ, ५ रुपैयाँ हुँदै ३० रुपैयाँसम्म पुग्यो एक भार पानीको भाउ ।

५० को दशकपछि जब स्थानीयका घरमा पानी बग्न थाल्यो तब कप्तानको ‘पेसा’ संकटमा पर्‍यो । यद्यपि उनले ६० को दशकको अन्त्यतिर मात्रै यो पेसा चटक्कै छाडे । ‘घरैपिच्छे पानी बग्न थालेपछि सहरले हाम्रो खोजी गर्न छाड्यो,’ घर नजिकैको पसलमा चियाको सुर्को तानेपछि उनले थपे, ‘जति बेला पानीको अभाव थियो, सहरलाई हामी चाहियो । अब त किन चाहियो र !’

^{काँकडभिट्टाका होटलमा पानी पुर्‍याउँदै फाकातु राजवंशी ।तस्बिर सौजन्य : कृष्ण सिंजाली}

उनले प्रायःजसो पर्यटन कार्यालय र राष्ट्र बैंकभित्रको गहिरो इनारबाट पानी झिक्थे । भारमा भर्थे अनि सकिनसकी बोकेर बजारका होटल, पसल र घरमा सेवा दिन्थे । करिब ४० वर्ष पानी बोकेका कप्तानको पानीको भार थेग्दाथेग्दै ज्यानै कुप्रिएको छ । ‘कुनै बेला मैले एउटा होटलमा एकै दिन १ सय १० भारसम्म पानी ओसारेको थिएँ,’ ती दिन सम्झिँदा उनी जिब्रो टोक्छन्, ‘पानी बोक्दा बोक्दा पिठ्यूँ नै कुप्रियो । कम दुःख गरें मैले काँकडभिट्टावासीलाई पानी ख्वाउन ।’ 

उनी काँकडभिट्टा नउक्लिएको पनि धेरै भइसक्यो । भारतमा रहेकी छोरीको घर जाँदा कहिलेकाहीं निस्कन्छन् । बजार घुम्दै पुराना दिन सम्झिएर रोमाञ्चित हुन्छन् । पुराना चिनारुले मायाले बोलाउँछन् । दूध हालेको मिठो चिया पिलाएर खातिरदारी गर्छन् । ‘पानी बोकेर दुई छाक खानचाहिँ कहिल्यै अभाव भएन,’ उनले थपे, ‘पहिला धेरै दुःख गरिएछ । अहिले छोराछोरीको कमाइ खाएर बसेको छु ।’ 

***

२०३० सालतिर काँकडभिट्टा उक्लिएका थिए, तत्कालीन ज्यामिरगढी गाविसका मोहम्मद बाजारु । खेती किसानीबाहेक रोजगारीको कुनै माध्यम थिएन, न पढेलेखेकै थिए । खासमा रोजगारी खोज्दै देहातबाट सीमाञ्चल आइपुगेका हुन् उनी । ‘पढालिखा भए पो राम्रो काम पाइन्थ्यो,’ पाको ज्यान सम्हाल्दै ७६ वर्षीय बाजारुले सुनाए, ‘अनि पानी बोक्न थालें ।’ 

^{मोहम्मद बाजारु} 

सुरुवातमा उनले मेची खोलाको पानी ओसारेर होटल, लजमा पुर्‍याए । पछि खोलाको पानी बोक्न गाह्रो भएपछि इनारको पानी बोक्न थाले, आठ आना भार । करिब ४० वर्ष सहरलाई पानी ख्वाएका उनको खुट्टा अहिले मज्जाले टेकिँदैन । कान पनि सुन्न छाडे । ‘पानी भारको असर खुट्टामा बढी परेछ,’ उनले सुनाए, ‘खुट्टा टेकिन छाडेको पनि धेरै भइसक्यो । तर पनि सकिनसकी हिँड्छु ।’

परिवारबाट हेपिएका उनी स्थानीय गोपाल कार्कीकहाँ आश्रय लिएर बसेका छन् । बजारमा मागेर र भत्ताको पैसाले गुजारा गर्छन् । ‘पुराना मान्छेले माया गरेर पैसा दिन्छन्,’ उनी हल्का मुस्काए, ‘कतिले बूढो मान्छे अझै ज्युँदै छौं भनेर जिस्क्याउँछन् ।’

***

धुमालाल राजवंशी शनिश्चरेबाट काँकडभिट्टा पुग्दा पानीवालाहरू प्रशस्तै थिए । इनार पनि थुप्रो खनिएका थिए । एक दर्जनजति इनारमा इँटाभट्टा, धुलाबारी, भारतको बतासी, अधिकारी, नक्सलबारीका पानीवाला पानी बोक्न आउँथे । यही भीडमा धुमालाल मिसिए । पानीवाला बन्नुअघि उनले हलीगोठाला गरे । होटेलमा भाडा माझे । अर्काको घरमा बनिबुतो गरेर पेट पाले । हली बसेपछि उनीहरूको अधीनमा चल्नुपर्ने भयो, उनलाई त्यो सह्य भएन । अनि विकल्प खोजे । एक दिन काँकडभिट्टा बजार घुम्दै पुगेका उनले पानी ओसार्दै गरेको दृश्य देखे । यो पेसाप्रति उनको मोह जाग्यो । 

^{धुमालाल राजवंशी} 

‘मलाई पनि पानी बोक्न सिकाइदेऊ न बोक्छु’ भने । कसैले भन्यो, ‘गाह्रो काम छ, तैंले सक्दैनस् ।’ तर, उनले हरेस खाएनन् । आफैं भार बनाएर बोक्न थाले । केही साता त दुवै काँधमा ठूलठूला ठेला उठ्यो । काध सुन्नियो । मरितरी बोक्दाबोक्दै ठेला मर्दै गए । सुन्निएको पनि बस्दै गयो । मासु मरेपछि बल्ल बानी पर्‍यो । ‘परिश्रम गरेर साहुलाई बुझाउनुपरेन,’ ७० वर्षीय उनले पेट देखाउँदै भने, ‘सबै साहुलाई मनाउन सकिन्छ तर यसलाई मनाउन बहुत गाह्रो छ ।’ 

शनिश्चरेमा जन्मिएका उनले बुबाआमाको अनुहार देख्न पाएनन् । फुपूले हुर्काइन् । बढाइन् । अनि काम खोज्दै अरू पानीवालाझैं उनी पनि यो सीमान्त सहरमा आइपुगे । एक समय त उनलाई पानी बोक्न भ्याइनभ्याई भयो । खाना, खाजा खान पनि भ्याएनन् । ३० वर्षजति सहरका मान्छेलाई पानी बोकेर बाँडे । धर्म भयो कि अधर्म उनलाई थाहा छैन । ‘पानी बोक्दाबोक्दै जवानी पनि पानीले बगाइलग्यो,’ धुमालालले दुःख बिसाए, ‘धारा आएपछि पनि ५/७ वर्ष पानी बोकें ।’ यतिबेला पुरानो काँकडभिट्टा झलझली सम्झिएर रोमाञ्चित हुन्छन् उनी । ‘त्यो झुप्राझुप्रीको बजारमा आज अग्ला महल देख्दा सपना जस्तो लाग्छ,’ थप्छन्, ‘यो सहर यस्तो होला भन्ने त लागेकै थिएन ।’

डेरा बस्दाबस्दा हैरान भएपछि उनले थुकतेल गरेर जोगाड गरेको पैसाले ६ धुर घडेरी जोडे । त्यही जमिनमा अहिले उनी छोराबुहारीसँग बस्छन् । ‘पानीको कमाइ यही हो,’ घर देखाउँदै उनले भने । 

***

एक दशकअघिसम्म फाकातु राजवंशी झिसमिसेमै घरबाट निस्किन्थे । करिब तीन किलोमिटर हिँडेर काँकडभिट्टा पुग्थे । दिनभर इनार र होटल चाहर्थे । साँझ मात्रै फर्किन्थे । करिब चार दशक काँकडभिट्टालाई पानी ख्वाएका फाकातुले अहिले साधुको भेष धारण गरेका छन् । ‘पहिला पानी बोकेर धर्म गरियो, अब साधु भएर जिन्दगी बिताइदिने हो,’ ७१ वर्षीय फाकातुले भने । यही कामबाट उनले परिवारको जीवन धानेका थिए । इनारहरू मासिँदै गएपछि पेसा संकटमा पर्‍यो । ‘ढुंगा पचाउने उमेर पानी बोक्दाबोक्दै बित्यो,’ उनी भन्छन्, ‘अहिले बुढेसकालमा काल पर्खेर बसेको छु ।’ 

^{१० वर्षअघि इनारबाट पानी झिक्दै फाकातु राजवंशी । तस्बिर सौजन्य : कृष्ण सिंजाली}

फाकातु कप्तान राजवंशीका छिमेकी हुन् भने धुमालालका मीत । पानी बोक्ने क्रममा धुमालालसँग मन मिल्यो मीत लाए । फाकातुले पनि मीतज्यू धुमालालले झैं पानी बोकेरै १० धुर घडेरी जोडे । अनि सानो छाप्रो हाले । ‘ऊबेला काँकडभिट्टा काकाकुल अवस्थामा थियो,’ विगत सम्झँदै उनी भन्छन्, ‘एक भार पानी बोकेको आठाना मिल्थ्यो ।’ 

आरम्भमा दैनिक १ सय कमाउँदा उनी खुसीले उफ्रिन्थे । पछि त दिनकै ६/७ सय कमाइ हुन थाल्यो । जम्मा गरेको त्यही कमाइ घडेरी किन्न खर्चिए । ‘२०५० बाट काँकडभिट्टा खानेपानी उपभोक्ता आयोजनाले घरघरै पानी बाँड्न थालेपछि हाम्रो पेसा खोसियो,’ फाकातु बिट मार्छन्, ‘धेरै दुःख गरिएछ क्यारे यो ज्यान थिलथिलो भएको छ ।’

***

पानीवालाहरूको पानीले तिर्खा मेटिरहेको काँकडभिट्टामा बेलायत सरकारको करिब डेढ करोडको लगानीमा २०४२ मै खानेपानी आयोजना सुरु गरेको थियो । बीचमा केही वर्ष अवरोधपछि २०४८ बाट आयोजना पुनः सुरु भयो । ‘६० सालपछि मात्रै घरघरमा धारा वितरण सुरु भयो,’ खानेपानी आयोजनाका कार्यालय प्रमुख दीपक पोखरेलले भने, ‘अहिले ७ हजारभन्दा बढी धारा वितरण गरिएको छ । ५० हजारभन्दा बढी उपभोक्ताले पानी खाइरहेका छन् ।’

उनका अनुसार पर्यावरणमाथिको बढ्दो आक्रमणका कारण पुनः पानीको अभाव सुरु हुन थालेको छ । उत्तरी देहात बाहुनडाँगी लगायतका क्षेत्रका अधिकांश कल, इनार, खोला, पोखरी सुक्न थालेका छन् । ‘अब १० वर्षभन्दा उता पानी वितरण गर्न सकिएला भन्ने लागेको छैन,’ पोखरेलको चिन्ता छ, ‘जमिनमुनिको पानीले अब धेरै समय थेग्ला भन्ने लागेको छैन ।’