काठमाडौँ — सिरिन्जले पाँचवटा ठूला बाल्टिन भरिएका छन् । ब्लड ब्याग, ग्लोब्स, मास्क, गज, कपासजस्ता कोभिड वार्डबाट संकलित फोहोर प्लास्टिकमा थन्क्याइएको छ । भाइलहरू बोरामा कोचिएका छन् भने केमिकल जथाभावी राखिएको छ । यो दृश्य राष्ट्रिय ट्रमा सेन्टरको हो, जहाँ वीर अस्पतालले कोभिडजन्य फोहोरमैला व्यवस्थापन गर्दै आइरहेको छ । वीरमा कोभिड संक्रमित फोहोर व्यवस्थापन गर्न आधुनिक ‘माइक्रोओभन’ जस्ता प्रविधि छैनन् ।

फोहोर निर्मलीकरण गर्ने दुइटा ‘अटोक्लेभ’ मेसिनमध्ये एउटा तीन महिनादेखि थन्किएको छ । अर्को बेलाबेला बिग्रिइरहन्छ । अमेरिकी सहयोग नियोग (यूएसएड) ले दिएको नयाँ मेसिन पनि तीन महिनादेखि जडान गरिएको छैन । ट्रमा सेन्टरकै सिरिन्ज पनि दुइटा ड्रममा भरिइसकेका छन् । यहाँको अटोक्लेभ सातायता बिग्रिएको छ ।

पाटन अस्पतालमा चारवटा अटोक्लेभ मेसिनमध्ये दुइटा वर्षौंदेखि बिग्रिएका छन् । नयाँ खरिद गरेको दुईमध्ये एउटा दुई महिनादेखि मर्मत हुन सकेको छैन । कोभिड र ननकोभिड वार्डबाट संकलित फोहोर एकै ठाउँमा मिसाइएको छ । पाटन र टेकुको सहिद शुक्रराज ट्रफिकल तथा सरुवा रोग अस्पतालले सुईबाहेक ग्लोब्स, भाइललगायत अन्य कोभिडजन्य फोहोर बिक्रीमा पठाउने गरेका छन् । थापाथलीको प्रसूति गृहले पनि कोभिडजन्य फोहोर बिक्रीमा पठाइरहेको छ ।

नयाँ बानेश्वरको सिभिल अस्पतालले कोरोनाविरुद्धको खोपको भाइल र सिरिन्ज माइक्रोओभनमार्फत व्यवस्थापन गर्छ । तर, कोभिड वार्डबाट निस्केको स्लाइन पाइप, गज, कपास, पानीका बोतल, औषधिका बट्टा भने केमिकल प्रयोगको भरमा सिधै विक्रेतालाई पठाउने गरिएको छ । सिभिलमा कीटाणु नष्ट गर्ने अटोक्लेभ मेसिन छैन । माइक्रोओभनले फोहोर स–साना टुक्रा बनाउने भएकाले पुनः प्रयोग गर्न मिल्दैन । महाराजगन्जको त्रिवि शिक्षण अस्पतालले भने कोभिड फोहोर बिक्रीमा रोक लगाएको छ ।

सरकारले स्वास्थ्य संस्थालाई कोभिडजन्य फोहोरमैला बिक्रीवितरणमा पूर्ण रूपमा रोक लगाएको छ । ल्यान्डफिल साइट पुगेका नकुहिने फोहोरसमेत पुनः प्रयोग गर्न नमिल्ने गरी व्यवस्थापन गर्नुपर्ने व्यवस्था छ । तर, अधिकांश ठूला अस्पतालले आम्दानी स्रोत भन्दै कोभिडजन्य फोहोरसमेत बिक्री गर्ने गरेका छन् । ‘कोभिड–१९ महामारी आपत्कालीन स्वास्थ्यजन्य फोहोरमैला व्यवस्थापन अन्तरिम निर्देशिका–२०७७’ को दफा ५ ले त कोभिडजन्य फोहोरमैला पुनः प्रयोगमा नै बन्देज लगाएको छ ।

फोहोरबाट कोभिड संक्रमण हुन सक्छ/सक्दैन भन्ने ठोस प्रमाण नभेटिए पनि विश्व स्वास्थ्य संगठन (डब्लूएचओ) ले कोरोना संक्रमितबाट निस्कने फोहोरलाई संक्रामक मानेको छ । जथाभावी विसर्जन गरी खुला छाडेमा अर्को महामारी फैलाउन सक्ने डब्लूएचओको निर्देशिकामा उल्लेख छ । शुक्रराज अस्पताल टेकुकी फोहोरमैला/आईसीयू इन्चार्ज उषा देवकोटा र प्रसूति गृहकी भवानी खड्काले केमिकल राखेर २४ घण्टापछि अटोक्लेभ गरेपछि कीटाणु नष्ट हुने भएकाले बिक्रीमा पठाउन मिल्ने दाबी गरे ।

जनस्वास्थ्यविद् डा.विन्ज्वला श्रेष्ठ सिरिन्जबाट कोभिड मात्र नभई एचआईभी, हेपाटाइटिस, कुष्ठरोग, टाइफाइड, जन्डिसजस्ता रोग पनि सर्ने खतरा रहेको बताउँछिन् । ‘कोभिडजन्य फोहोर ढलमा मिसिएमा हैजा फैलिन सक्छ । केमिकल मिसिएको माटोबाट उब्जनी हुने खाद्यान्नसमेत हानिकारक हुन्छ,’ उनले भनिन्, ‘अस्पतालले मापदण्ड कडाइका साथ पालना गर्नुपर्छ । स्वास्थ्य मन्त्रालयले पनि अनुगमन गर्नुपर्‍यो ।’

कोभिडजन्य फोहोरमैला व्यवस्थापन अन्तरिम निर्देशिकाअनुसार कोभिड तामामा ४ घण्टा, कपडा तथा काठमा १ दिन, सिसा र फोहोर पानीमा २ दिन, प्लास्टिक तथा स्टिलमा ४, मेडिकल मास्कको बाहिरी सतहमा ७ दिनसम्म जीवित रहन सक्छ । फोहोर व्यवस्थापनमा लापरबाहीकै कारण गत वर्ष जेठमा संक्रमित फोहोरबाट काठमाडौं महानगरका ३१ जना सफाइकर्मी एकै पटक संक्रमित भएका थिए ।

निर्देशिकाले कोभिड संक्रमित फोहोरको वर्गीकरण ६ किसिमले गर्नुपर्ने औंल्याएको छ । नकुहिने, कुहिने, प्याथालोजिकल (साल, ट्युमर), धारिलो वस्तु, अन्य संक्रामक (कपास, गज, ब्लड ब्यागलगायत) र प्रयोग गरिएका व्यक्तिगत सुरक्षा सामग्री छुट्याउनुपर्छ । जैविक खतरा लेखिएको झोलामा सुरक्षित राख्नुपर्छ । नकुहिने कागज, प्लास्टिक, बोतल, धातु वस्तु अटोक्लेभ गर्नुपर्छ । सुई भने अनिवार्य रूपमा काट्ने मेसिन प्रयोग गरेर अटोक्लेभ वा क्लोरिनको झोलमा डुबाएर खाल्टोमा फाल्नुपर्छ । अति संक्रमित फोहोरमैलाको व्यवस्थापन २४ घण्टाभित्रमा गरिसक्नुपर्छ । फोहोरमैलाको रेकर्डसमेत राख्नुपर्नेमा अधिकांश अस्पतालहरूले त्यसो गर्दैनन् ।

वीरमा दैनिक हजार जनाभन्दा बढीले भ्याक्सिन लगाउने गरेका छन् । फोहोर व्यवस्थापनमा लामो समयदेखि अस्तव्यस्त हुँदा पनि सुधार गर्न न वीर प्रशासनले चासो दियो न स्वास्थ्य मन्त्रालयले नै । वीर अस्पताल प्रमुख भूपेन्द्रकुमार बस्नेतले मेसिन बिग्रिने/मर्मत गर्ने क्रम निरन्तर चलिरहने सामान्य प्रक्रिया रहेको बताए । आफूहरूले कोभिडजन्य फोहोर व्यवस्थापन गरिरहेको उनले दाबी गरे पनि अस्पतालको दृश्यमा त्यस्तो देखिन्न ।

पाटन अस्पतालका निर्देशक डा. रवि शाक्यले डब्लूएचओको निर्देशिकाअनुसार नै फोहोर व्यवस्थापन गर्दै आइरहेको दाबी गरे । ‘सुई ठेकेदारले लैजान्छ,’ उनले भने, ‘मेसिन बिग्रिने/मर्मत गर्ने नियमित प्रक्रिया हो ।’ फोहोरमैला व्यवस्थापनसम्बन्धी निर्देशिकामा विभिन्न अध्यनमा राजधानीको मलमूत्रमा समेत कोभिड भाइरसको अंश भेटिएको छ ।

कोभिड महामारीका कारण फोहोरमैला व्यवस्थापन चुनौती थपिएको छ । शंकास्पद, लक्षण देखिएकाबाट उत्पादित फोहोरमैला सुरक्षित किसिमले व्यवस्थापन भइरहेको छैन । क्वारेन्टिन, आइसोलेसन, होल्डिङ क्षेत्र, संक्रमित घरधुरीबाट उत्पादित फोहोर सिधै संकलककहाँ पठाइएको छ । गाउँघरतिर भने वन क्षेत्रमा त्यसै फालिएको छ । संक्रमण बढ्दा फोहोर उत्पादन पनि बढ्छ । फोहोरमैला विशेषज्ञ महेश नकर्मी थोरै फोहोरले पनि संक्रमण फैलिने बताउँछन् । ‘सकेसम्म संक्रमित फोहोरमैला उत्पादन स्रोतमै घटाउनुपर्छ । यसमा स्थानीय तहको भूमिका प्रमुख रहन्छ, बिरामी वा घरधनीले पनि जिम्मेवारी निभाउनुपर्‍यो,’ उनले भने ।

कोभिड फोहोरमैला व्यवस्थापन निर्देशिका अनुसार संक्रमित फोहोर संकलन, ढुवानी तथा व्यवस्थापन छुट्टै गर्नुपर्छ । तर, स्थानीय तहले यसमा बेवास्ता गरेका छन् । काठमाडौं महानगरका प्रवक्ता ईश्वरराज डंगोल भन्छन्, ‘होम आइसेलेसन र क्वारेन्टिनबाट निस्कने फोहोर ७ दिनपछि मात्र उठाउन भनेका छौं । अटोक्लेभ गरिसकेपछि कीटाणु नष्ट हुने भएकाले अस्पतालको फोहोर छुट्टै ढुवानी गर्न आवश्यक छैन ।’