कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

भेल र चट्टानी पहिरोले विनाश

२४ घण्टामा २ सय ५० मिमिभन्दा बढी वर्षा भयो भने त्यस्तो क्षेत्रमा ठूला पहिरो र डेब्रिज फ्लोका साथै चट्टान खस्ने सम्भावना उच्च हुन्छ ।
३४ डिग्रीभन्दा बढी भिरालो भएको क्षेत्रमा रूखको वजनका कारण पनि पहिरोको जोखिम हुन्छ, अहिले धेरै स्थानको पहिरोको प्रकृति यस्तै खालको छ ।
अब्दुल्लाह मियाँ

काठमाडौँ — पूर्वी झापामा मनसुन प्रवेश गरेको भोलिपल्टै जेठ ३१ गते साँझ परेको हात्तीसुँढे वर्षा (हात्तीको सुँढबाट निस्किएको पानीको मात्राजत्रो) ले पर्वतको सरुन्चौर, दुर्लुङमा डाँडादेखि बग्दै आएको पहिरोले तीनवटा घरगोठ बगायो । पहिरोमा ९ जनाले ज्यान गुमाए । ९ वटा घर उच्च जोखिम र ४५ घर जोखिममा छन् । विज्ञहरूले मनसुनकै अवधिमा फेरि पनि पहिरोको जोखिम रहेको बताइरहेका छन् ।

केही दिनअघि बझाङको केदारस्युँ गाउँपालिका-८ मल्लेसीमा गएको पहिरो

सो क्षेत्रको स्थलगत अनुगमन गरेका राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणका कार्यकारी प्रमुख अनिल पोखरेलका अनुसार पहाडी बस्ती भए पनि प्राविधिक रूपमा सरुन्चौर पहिरोको जोखिममा पर्ने देखिन्न । ‘गाउँमाथि घना वन छ, जमिनको भिरालोपन पनि पहिरोका लागि जोखिम मानिनेभन्दा निकै कम देखिन्छ । गाउँ फराकिलो ठाउँमा थपक्क बसेको छ,’ उनले भने, ‘तर, एकै स्थानमा केन्द्रित भएर हात्तीसुँढे वर्षा भएकाले भेल पहिरो (डेब्रिज फ्लो) गयो र क्षति हुने भयो । उनका अनुसार सामान्यतया ठूलो रूख र बाक्लो जंगल भएको ठाउँ पहिरोका हिसाबले सुरक्षित मानिन्छ । तर, डेब्रिज फ्लोले ठूला–ठूला रूखलाई जरैदेखि उलेखेर सोत्तर बनाउँदै बगाउने भएकाले क्षति गर्ने सम्भावना बढ्ता हुन्छ ।

घना वन भएकै क्षेत्रमा ५ सय मिटर लामो पहिरो गएपछि सो पहिरो र त्यही प्रकृतिको अन्य पहिरोबारे अध्ययन गर्न प्राधिकरणको नेतृत्वमा सहरी विकास मन्त्रालय र वन तथा भू–संरक्षण र खानी तथा भूगर्भ विभागका प्राविधिक रहेको एक कार्यदल बनाइएको छ । कार्यदलले त्यस्ता पहिरोबारे अध्ययन गरिरहेको छ । यसअघि पनि मनसुनको अवधिमा काठमाडौंको मातातीर्थ, चितवनको लोथर, ललितपुरको लेले, मकवानपुरको कुलेखानी, स्याङ्जा, गोरखा, कास्कीलगायत जिल्लामा दुर्लुङमा जस्तै भेल पहिरोले धनजनको क्षति गरेको थियो ।

प्राधिकरणका अनुसार मनसुन सुरु भएदेखि आइतबारसम्म देशभर १ सय ६३ वटा पहिरोका घटना भएका छन् । त्यसमा ७६ जनाको ज्यान गएको छ भने २२ घर आंशिक र १ सय २८ घर पूर्ण रूपमा क्षतिग्रस्त छन् । प्रवेशलगत्तै सक्रिय भएको मनसुनमा देशभर डेब्रिज फ्लो र चट्टानी पहिरो (फ्र्याक्चर रक) को प्रकोप देखिएको विज्ञको विश्लेषण छ । पर्वत, पाल्पा, गुल्मी, सिन्धुपाल्चोक, कास्की, लमजुङ, म्याग्दी, जाजरकोट, संखुवासभालगायत स्थानमा पहिरोले धेरै क्षति गरेको छ । ‘ती स्थानको पहिरो हेर्दा प्रकृति उस्तै देखिन्छ,’ नेपाल भूगोल समाजका अध्यक्षसमेत रहेका प्राध्यापक नरेन्द्रराज खनालले भने, ‘डेब्रिज फ्लो र चट्टानी पहिरोले तल्लो तटीय क्षेत्रका बस्तीलाई धेरै क्षति गरेको छ । सिन्धुपाल्चोकमा सन् २०१४ मा जुरे र यसै साता बाह्रबिसे, भोटेकोसी क्षेत्रमा पनि डेब्रिज फ्लो र चट्टानी पहिरो गएको हो ।’

खनालका अनुसार विगतमा नेपालका विभिन्न स्थानका पहिरोबारे गरिएको अनुसन्धानले पनि जंगलले ढाकेको क्षेत्रमा पहिरोको सम्भावना २८ प्रतिशत हुने देखाएको छ । ‘३४ डिग्रीभन्दा भिरालो भागमा पहिरोको जोखिम हुन्छ,’ उनले भने, ‘एउटा रूख भासियो भने भिरालो भागको अरू रूख पनि बग्ने सम्भावना हुन्छ र त्यस्तो स्थानमा बढी वर्षा भयो भने पहिरोको रूप लिन्छ ।’ अध्ययनअनुसार कुनै स्थानमा २४ घण्टामा ५० देखि १०० मिलिमिटर वर्षा भयो भने स–साना पहिरोको जोखिम हुन्छ । २४ घण्टामा १५०–२०० मिलिमिटर वर्षा भयो भने त्यस्तो स्थानमा मध्यम खालको पहिरो, डेब्रिज फ्लो र खस्ने सम्भावना उच्च हुन्छ । यदि २४ घण्टामा २ सय ५० मिमिभन्दा बढी वर्षा भए त्यस्तो क्षेत्रमा ठूला पहिरो र डेब्रिज फ्लोका साथै चट्टानै खस्ने सम्भावना उच्च हुन्छ । शुक्रबार पोखराको एक स्थानमा २ सय ५१ मिलिमिटर वर्षा भएको थियो । ‘त्यो परिमाणको वर्षा ठूलो पहिरो निम्त्याउने खालको नै हो,’ खनाल भन्छन्, ‘पहाडी क्षेत्रमा हात्तीसुँढे वर्षा भयो भने पहिरोको सम्भावना बढ्छ ।’

विशेषज्ञहरूका अनुसार पहाडी भिरालो क्षेत्रलाई पहिरोबाट जोगाउन रूखबिरुवाले सकारात्मक र नकारात्मक भूमिका निर्वाह गरेको हुन्छ । वर्षामा आउने हावाहुरीले रूखलाई ढलायो भने तीव्र भिरालो ठाउँमा पहिरो जान मद्दत पुग्छ । किनकि ठाडो भिरालोमा माटोको तह पातलो हुन्छ र रूखका जरा तलसम्म पुगेर माटो थाम्न सक्ने क्षमता हुँदैन । ३४ डिग्रीभन्दा बढी भिरालो क्षेत्रमा रूखको वजनका कारण पनि पहिरोको जोखिम हुन्छ । ‘रूखको जराले जमिन थाम्न सक्ने शक्ति कम भयो भने माटो बगेर पहिरोको रूप लिन्छ,’ खनाल भन्छन्, ‘जरा धेरै गहिरोसम्म फैलिएको छ र जराको घनत्व बढी छ भने यसले माटोलाई समाइराख्छ । त्यस्तो स्थानमा पहिरोको सम्भावना कम हुन्छ । तीव्र भिरालो क्षेत्रमा प्राय: रूखको जरा तलसम्म जान नसक्ने भएकाले पहिरो जान्छ । अहिले पहिरो गएका सबैजसो ठाउँको प्रकृति उस्तै देखिएको छ ।’

पोखरा–कोरला सडकको भौगर्भिक अवस्था र पहिरो प्रकोपबारे अध्ययन गरिरहेका भूगर्भविद् वसन्तराज अधिकारीले रूख रोप्दैमा पहिरो रोकिन्छ भन्ने बुझाइ गलत भएको बताए । ‘पहिरो रोक्न जमिनअनुसार उपयुक्त प्रजातिको रूख छनोट गर्नुपर्छ,’ उनले भने, ‘कतिपय अवस्थामा रूख र जंगलले पहिरोको जोखिम बढाउनसमेत मद्दत गरेको हुन्छ । गहिरो जरा नभएका रूखलाई उच्च गतिमा बग्ने हावाले ढालिदिँदा पनि पहिरोको जोखिम हुन्छ । अहिले नेपालका धेरै स्थानमा त्यस्तै प्रकृतिको पहिरो देखिन्छ ।’

तत्कालीन भू तथा जलाधार विभागको नेतृत्वसमेत गरेका वनविज्ञ विजयराज पौड्यालले भौगर्भिक बनावट कमजोर भएको क्षेत्रमा रूखबिरुवाले मात्र पहिरो थेग्न नसक्ने अध्ययनले देखाएको बताए । ‘घना जंगल भए पनि जमिनमुनि चट्टान छ र जरा तलसम्म पुगेको छैन भने पहिरो गएको देखिन्छ,’ उनी भन्छन्, ‘मातातीर्थ र लेलेलगायत स्थानमा त्यस्तै भएको हो । धेरै स्थानमा यस्तै देखिन्छ ।’

सरकारले विपद्का घटनापछि उद्धारलगायतमा प्राथमिकता दिने गरी प्राधिकरणलाई अधिकार दिएको छ । ‘तर पहिरोका हिसाबले जोखिमयुक्त क्षेत्रको पहिचान र नक्सांकन नगर्ने हो भने पहिरोले गर्ने क्षति दोहोरिरहन्छ,’ पौड्यालले सुझाए, ‘पहिला रेड जोन र ग्रिन जोन पहिचान गर्नुपर्छ र त्यसैअनुसार बस्ती विकास गर्नुपर्छ ।’

प्रकाशित : असार २९, २०७७ ०८:२८
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

सप्तकोसी उर्लिंदा १५ परिवार विस्थापित

१९ किलोमिटर तटबन्धसमेत जोखिममा, सय मिटरभन्दा बढी क्षेत्र कटान
डिल्लीराम खतिवडा, अवधेश झा

उदयपुर, सप्तरी — सप्तकोसीको भेल पश्चिम तटीय क्षेत्रतर्फ सोझिएपछि आइतबार सुनसरीको बराह क्षेत्र नगरपालिका–६, ९ र उदयपुरको बेलका नगरपालिका–२ र ३ मा पर्ने श्रीलंका टापुको चिलिया बस्तीका १५ परिवार विस्थापित भएका छन् ।

सप्तरीको हनुमाननगर कंकालिनी नगरपालिका डलवास्थित कोसीको रिङ बाँध । तस्बिर : अवधेशकुमार झा

बराह क्षेत्र–६ का वडा सदस्य श्याम लिम्बूका अनुसार ११ परिवार आफन्तकहाँ सरिसकेका छन् । बाँकीलाई सार्ने तयारी भइरहेको छ । कटान भइरहेकाले चिलिया टापुमा बाढी पस्ने खतरा बढेको उनले बताए ।

भारतले कोसीमा निर्माण गरेको पाइलट च्यानलले बहावको धार परिवर्तन गर्दा पश्चिमी तटीय क्षेत्रमा दबाब बढेको हो । पूर्वी तटीय क्षेत्रमा बाँध मर्मत हुँदा कोसीको भेल पश्चिम हानिएको छ । बाँधको मर्मतसम्भार भारतीय कोसी योजनाअन्तर्गत हुने गरेको छ । बाँधलाई पानीको वेगबाट जोगाउने संरचना ‘स्पर नम्बर १३ आरडी’ को सामुन्ने पश्चिमपट्टि श्रीलंका टापुमा कटान भइरहेको बराह क्षेत्र नगरप्रमुख नीलम खनालले बताए । ‘बहाव दुई दिनअघिको तुलनमा कम भएको देखिन्छ, तर पश्चिम मोडिएकाले श्रीलंका टापुमा भेल पस्ने खतरा बढेको छ,’ उनले भने ।

चार दिनमा कोसीले सय मिटरभन्दा बढी क्षेत्रमा कटान गरेको स्थानीय बासिन्दाको भनाइ छ । कोसी ब्यारेजमा आइतबार २ लाख ७४ हजार ३ सय ६५ क्युसेक प्रतिसेकेन्ड पानीको बहाव रेकर्ड भएको छ भने ३९ ढोका खोलिएको छ ।

तटबन्ध भत्किने जोखिम

सात वर्षअघि भारतले कोसी ब्यारेजको २८ नम्बर ढोका सामुन्ने दक्षिणतर्फ पाइलट च्यानल खन्न सुरु गरेको थियो । च्यानलले सप्तरीको भूभाग डुबानमा पर्ने भन्दै स्थानीय विरोधमा उत्रिए पनि काम रोकिएन । कोसीको बहावलाई मध्य भागबाट बगाउन च्यानल खनिएको भारतीय पक्षको दाबी थियो । तर, कोसीको भेल गत वर्षदेखि पश्चिमी तटबन्धमा ठोक्किएर बग्न थालेको छ । त्यसले कोसीको पश्चिमी तटबन्धमाथि पानीको चाप बढेको छ । ‘भारतीय लापरबाहीले डलवानजिक कैयौं स्थानमा सिपेज भएर कोसीको पानी नदीबाट बाहिरिन थालेको छ,’ कोसीपीडित समाजका अध्यक्ष देवनारायण यादवले भने, ‘वर्षौर्ंदेखि पश्चिमी तटबन्ध मर्मत गरिएन । तटबन्ध होचो हुँदै गयो, नदीको सतहमा बालुवा जम्मा भएर अग्लो हुँदै गयो ।’

कोसीको धार पश्चिमी तटबन्धतर्फ मोडिएपछि कोसी ब्यारेजभन्दा दक्षिण १९ किलोमिटरसम्म नेपाली भूभागमा रहेको तटबन्ध जोखिममा छ । तीन दिनको निरन्तर वर्षापछि डलवानजिकको रिङ बाँध क्षतिग्रस्त बनेको छ । भर्खर बालुवा हालेर बनाएको उक्त बाँधका कैयांै स्थानमा रेनकट लागेर क्षति पुगेको छ । बाँधमुनिबाट पानी निस्किरहेको छ । ‘हामी तीन दिनदेखि राति निदाउन सकेका छैनौं,’ डलवाका चित्रनारायण साहले भने, ‘भारतीय ठेकेदार र प्राविधिकले हाम्रो घरमा कोसी ल्याएर राखिदियो ।’ रिङ बाँध भत्किए कोसीको धार सप्तरीको हनुमाननगर–कंकालिनी नगरपालिका हँुदै तिलाठी–कोइलाडी गाउँपालिका र राजविराज नगरपालिकाका केही भागमा सोझिने खतरा रहेको समाजका अध्यक्ष यादवले बताए ।

सम्झौताअनुसार कोसी नियन्त्रण र मर्मतको कार्य भारतीय पक्षले गर्नुपर्ने हो । तर, उनीहरू नेपाली प्राविधिक वा प्रशासनलाई मर्मतबारे जानकारी दिँदैनन् । नेपाली पक्षको कमजोरीका कारण पनि भारतीयको लापरबाही बढेको यादवको आरोप छ । ‘आफ्ना नागरिकलाई कोसीको डुबानबाट कसरी जोगाउने ? त्यसको चिन्ता नेपाल सरकारले गर्नुपर्दैन ?’ उनले प्रश्न गरे । भारतको लापरबाहीकै कारण २०६५ भदौ २ गते सुनसरीको पश्चिम कुसहामा कोसीको पूर्वी तटबन्ध भत्किएको थियो । त्यस्तै लापरबाहीका कारण पश्चिमी तटबन्ध भत्किने जोखिम बढेको छ । ‘भारतीय कोसी योजनाका प्राविधिक नेपालमा भइरहेका कामको विस्तृत इस्टिमेट नै दिँदैनन्,’ कोसी बक्राहा नदी नियन्त्रण आयोजनाका प्रमुख भिलानन्द यादवले भने, ‘विस्तृत इस्टिमेट भए कामबारे अनुगमन गर्न सकिन्छ । इस्टिमेट नै नभए कसरी थाहा पाउनु ?’

सम्पर्क तथा भूआर्जन कार्यालय विराटनगरका प्रमुख सन्तोष लिम्बूले पनि भारतीय पक्षले कोसीमा भइरहेका कामबारे विस्तृत जानकारी दिन आनाकानी गर्ने गरेको बताए । ‘मौखिक रूपमा केही कुरा भन्छन् । तर औपचारिक रूपमा कामबारे जानकारी माग्दा दिँदैनन्,’ उनले भने । हनुमाननगर–कंकालिनी नगरपालिकाका मेयर शैलेशकुमार साहले नेपालतर्फ भइरहेका काम र कोसीको स्थितिबारे जानकारी नहुँदा स्थानीयलाई सतर्क र सुरक्षित बनाउन असहज भइरहेको बताए ।

प्रकाशित : असार २९, २०७७ ०८:२३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×