काठमाडौँ — मंसिर ४ मा हुने प्रतिनिधिसभा र प्रदेशसभा सदस्य निर्वाचनमा दलहरूले प्रत्यक्षतर्फ उम्मेदवारीमा दलित, महिला, अल्पसंख्यक र अपाङ्गता भएकाहरूको उल्लेख्य प्रतिनिधित्व गराएनन् । ठूलो दल नेकपा एमालेले प्रत्यक्षतर्फ सचिव छविलाल विश्वकर्मा मात्रैलाई उम्मेदवार बनायो भने सत्तारुढ नेपाली कांग्रेसले त एक जनालाई पनि उम्मेदवार बनाएन । नेकपा माओवादी केन्द्रबाट भने दलित समुदायका दुई नेता उम्मेदवार छन् । 

चुनावी मैदानमा रहेका नेताहरूका अनुसार प्रत्यक्ष चुनाव लड्न दलित समुदायका नेतालाई दुई चुनौती छन्– एउटा जातकै आधारमा भेदभावजन्य सोच राखेर भोट नदिने डर, र अर्को आर्थिक, सामाजिकरुपमा पछाडि परेको समुदायबाट उम्मेदवार बनेर चुनाव खर्च जोहो गर्न कठिन । नेताहरूकै अनुसार केही फाइदा पनि रहेछन्, जस्तै कि पार्टीको उम्मेदवार भए पनि उत्पीडित समुदायको उम्मेदवारको रुपमा हेरेर सहानुभूतिको मत आउने र इमान्दारीपूर्वक काम गर्छन् भनेर विश्वासको आधार बन्ने । 

सत्तारुढ दलहरूबीच गठबन्धन नभएको काठमाडौं–१० मा नेकपा माओवादी केन्द्रबाट स्थायी कमिटी सदस्य अञ्जना विशंखे उम्मेदवार छिन् । उनी प्रमुख दलबाट उम्मेदवार बन्ने एक्ली दलित महिला उम्मेदवार समेत हुन् । ०७४ मा समानुपातिकबाट सांसद बनेकी विशंखे अहिले पटक–पटक चुनाव जितिसकेका पुरुष उम्मेदवारहरूसँग भीड्दैछिन् । 

चुनावी प्रचार प्रसार, योजना र प्रत्यक्ष चुनावको अनुभवबारे उम्मेदवार विशंखेसँग इकान्तिपुरले गरेको कुराकानी :–

चुनावी प्रचार प्रसार कस्तो भइरहेको छ ? 

चुनावी प्रचार प्रसार उत्साहजनक छ । मैले एकदमै धेरै साथ, सहयोग र माया पाइरहेको छु । हामी कहाँ गठबन्धन छैन, मेरो मुख्य प्रतिस्पर्धा नै नेपाली कांग्रेससँग हो । र, जो उम्मेदवार हुनुहुन्छ, उहाँले पटक–पटक यहीबाट चुनाव जितेपनि क्षेत्र र यहाँका मतदातासँग जोडिएर काम गर्न नसकेको अवस्थामा मैले एउटा उम्मेदवारकोरुपमा फरक दल र पार्टीका मतदाताबाट पनि माया पाएकी छु । म यही जन्मिएकी, यो क्षेत्रकी छोरी/चेली हुँ । एउटा इमान्दार, स्वच्छ, कुनै पनिरुपमा स्खलन नभएको नेतृत्व गर्न सक्ने महिलाकोरुपमा फरक पार्टीका मतदाताहरूले पनि मलाई स्वीकार गर्नुभएको छ । 

मतदातासँग घरदैलोमा पुगेर कुराकानी गरिरहनुभएको छ । कस्ता अपेक्षा रहेछन् ? 

हामी साना–साना टुक्रे योजनामा लगानी गरिरहेका हुन्छौँ । तर, मैले मतदातासँग पुग्दा चाँहि समग्र विकास चाहेको पाएँ । टुक्रे योजनामा लगानी गर्ने होइन, व्यक्तिगतरुपमा कसको लागि के गर्ने भन्ने पनि होइन, मतदाताले समग्र मावन जीवनलाई माथि उठाउने खालको विकास खोजिरहेको पाएँ । सबैभन्दा ठूलो अपेक्षा र समस्या राजेगारीको रहेछ । मुख्य कुरा चाँहि स्वरोजगारीका अवसरहरू सिर्जना गर्नुपर्‍यो भन्नुभएको छ । त्योबाहेक यो क्षेत्रको परिचय बन्ने खालको समग्र विकास मतदाताको अपेक्षामा छ ।

यहाँको परम्परागत उत्पादन, संस्कृतिको समयानुकुल विकास र प्रवर्द्धन, त्यसको व्यवसायीकरण मतदाताको माग छ। हामीले प्राकृतिक श्रोतसाधनको उपयोग गरेका छैनौँ । त्यसको समानुपातिक विकास र वितरण हुनुपर्‍यो कुरा उठाउनुभएको छ । हाम्रो क्षेत्रमा पानीको समस्या छ, तर यो क्षेत्र त पानीको पर्याप्त स्रोत भएको ठाउँ पनि हो । तर, त्यसको वितरण हुन नसक्दा एउटा डाँडामा दिनभरि पानी खेर गइरहेको छ, अर्कोतिर पानी खान नपाएर मान्छेले तड्पिनुपरेको छ ।

त्यसकारण यहाँको मतदाताले अहिले नीतिगत रुपमा र व्यवहारिक रुपमा यहाँका समस्याहरूको समाधान गर्ने र राष्ट्रिय राजनीतिको पहुँचमा यो क्षेत्रलाई प्रतिनिधित्व गर्ने नेतृत्व खोजिरहेका छन् । हिजोको दिनमा त्यस्तो हुन सकेन भन्ने गुनासो छ । अहिले मैले मतदाताको माझ यी नै कामहरू गर्नका लागि मेरो योजना र प्रतिवद्धताहरू प्रस्तुत गरेकी छु । अर्को मुख्य कुरा भनेको यो क्षेत्र भाषा, कला र संस्कृतिको हिसावले सम्पन्न छ ।

यहाँ नेवाःभाषा मात्रै होइन, किराँतकालीन, लिच्छविकालिन संस्कृति छ । यो क्षेत्र ऐतिहासिक सांस्कृतिक धरोहरयुक्त छ । यहाँ सयौँ जात्रा र संस्कृतिहरू छन् । तर, यसलाई चिनाउन सक्ने नेतृत्वको कमी भएको मतदाताले महसुस गर्नुभएको छ । 

जनताका ती अपेक्षाहरू कसरी सम्बोधन गर्नुहुन्छ त ?

सबैभन्दा मुख्य कुरा त मैले यी समस्याहरूलाई महसुस गरेकी छु। म यी समस्याहरूको समाधान खोज्न सक्छु, यहाँको समस्यालाई मैले संसद्मा पुर्‍याउन सक्छु । मैले गएको पाँच वर्ष यहाँका मतदाताबाट अनुमोदित नहुँदा पनि त्यो काम गरेकी छु ।

मैले संसद्मा के बोलेँ ? कसको लागि बोलेँ ? कसको आवाज बोलेँ ? त्यो सबै मतदातामाझ छर्लङ्ग भएको कुरा छ । अर्को कुरा, यो क्षेत्रमा कस्ता सम्भावनाहरू छन् भनेर पनि मलाई राम्रो ज्ञान छ, ती सम्भावनालाई कार्यान्वयन गर्ने प्रष्ट योजना र खाका पनि छन् । यहाँको सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति भनेको यहाँको विविधता हो । ऐतिहासिक कला, संस्कृति भाषा र जात्राहरू हुन् । एकातिर तिनको प्रवर्द्धन, विकास र संरक्षण आवश्यक छ भने अर्कोतिर तिनको प्रचार प्रसार आवश्यक छ ।

यदि हामीले एउटा त्यस्ता सम्पदाको संरक्षण गर्ने एउटा सांस्कृतिक संग्रहालयमात्रै बनाउने हो भने पनि लोप हुन लागेका सबै कला संस्कृति र सम्पदाको संरक्षण गर्न सक्छौँ । त्यो भोलि आन्तरिक र बाहृय पर्यटकको केन्द्र बन्न सक्छ भने अर्कोतिर त्यो अध्ययन र अनुसन्धान गर्नेहरूको एउटा राम्रो केन्द्र बन्न सक्छ ।

त्यही एउटा संरचनाले यहाँ रोजगारी सिर्जना हुन्छ । यो क्षेत्रको पहिचान बन्न सक्छ । हाम्रो क्षेत्र त स्वर्गको टुक्राजस्तो छ, हामीले यहाँको सम्भावनालाई बोक्न सक्ने नेतृत्व नपाएका हौँ । तर, अब कहिलेसम्म यत्तिकै रहने ? त्यसैले मैले यो क्षेत्रको सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण र प्रवर्द्धनको योजना लिएकी छु । 

यो एउटा कुरा हो, तर यहाँ यस्ता दर्जनौँ सम्भावनाहरू छन् । आज देशको सबैभन्दा ठूलो विश्वविद्यालय हाम्रो क्षेत्रमा छ । राजधानी काठमाडौंको सबैभन्दा नजिकमा यति धेरै प्राकृतिक स्रोत साधनको धनी तीन वटा नगरपालिकाहरू यहाँ छन् । ती स्रोतसाधनको समुचित परिचालन गर्ने हो भने हामीले छोटो समयमै यो क्षेत्रको मुहार फेर्न सक्छौँ । 

यो क्षेत्रमा तपाईंको पार्टीको अध्यक्ष पुष्पकमल दाहाल समेत पराजित भएको क्षेत्र हो, जसले उहाँलाई पराजित गर्नुभयो, उहाँ नै अहिले पनि उम्मेदवार हुनुहुन्छ । यहाँको प्रतिस्पर्धालाई कसरी हेर्नुभएको छ ? 

यहाँ अध्यक्ष कमरेड चुनाव लड्नुभएको हो, तर हारेको मात्रै कुरा नगर्नुस्, यहाँ हामीले जितेको पनि हो । अहिले पनि हाम्रो संगठन बलियो छ । फेरि विगतमा कसले कति पटक जित्यो ? भन्ने कुरा महत्वपूर्ण होइन । जितेपछि उसले के काम गर्‍यो ? र जनतासँग कसरी जोडियो ? कति जोडियो ? भन्ने कुरा मुख्य हो ।

पाँच वर्षअघि छरेका आश्वासनहरू जस्ताको त्यस्तै छन्, अहिले मतदाताले त्यो गुनासो गरिरहेको अवस्था छ । क्षेत्रको विकासमा कुनै कामै हुन सकेको छैन । फेरि मतदाता कुनै पार्टीका पकडका मान्छे पनि होइनन् । सबै मतदाता कार्यकर्ता पनि होइनन् । अहिलेको मतदातामा सुझबुझ छ, आफ्नो क्षेत्रको, समाजको नेतृत्व कस्तो व्यक्तिले गर्न सक्छ भन्ने कुराको राम्रो ज्ञान छ । त्यसैले हिजो कांग्रेसलाई भोट हालेका मान्छेहरूले नै अहिले मलाई भोट दिने हो । 

त्यस्तो भन्ने आधारहरू के हुन् ? 

म यहीँ जन्मिएकी हुँ । यहीको काठ समुदायकी छोरी हुँ । यो ठाउँलाई मैले नजिकबाट चिनेकी छु । मलाई सबैले चिन्नुभएको छ । मैले मेरो पार्टीमा लामो समय काम गरेकी छु, लामो समयसम्म उत्पीडित समुदायको अधिकारको निम्ति सामाजिक आन्दोलनको नेतृत्व गरेकी छु । म यसै हचुवाको भरमा आएकी त होइन नि, लामो समयको अनुभव बटुलेर आएकी छु । त्यो अनुभवलाई, पहुँचलाई अब यहाँको विकासमा लगाउन चाहान्छु ।

मैले व्यापार गरेर, ठेक्का पट्टा गरेर पैसा कमाएर राजनीतिमा आएको पनि होइन, म त राजनीति गरेरै समाज परिवर्तन गर्न सकिन्छ, आर्थिक विकास र संमृद्धि ल्याउन सकिन्छ भनेर लागेको मान्छे हुँ, त्यसैले अहिले मप्रति ठूलो सहानुभूति र स्नेह छ । यो क्षेत्रमा किर्तिपुर, दक्षिणकाली र चन्द्रागिरी नगरपालिका छन् । अहिले दुई जना उम्मेदवार किर्तिपुर नगरपालिकाको चोभारबाट हुनुहुन्छ । म चन्द्रागिरीको छोरी हुँ । त्यसमाथि एकपटक नयाँलाई हेरौँ । महिलालाई हेरौँ । उत्पीडित समुदायबाट नेतृत्व विकास भएको महिलालाई हेरौँ भन्ने मतदाताको मनस्थिति छ । पढेलेखेका, सचेत र स्वतन्त्ररुपमा रहेर सामाजिक परिवर्तनका लागि काम गर्दै आएका युवाहरूको मलाई राम्रो सहयोग र समर्थन छ । 

मैले पनि मतदातालाई मलाई मौका दिनुहोस् भनेर आग्रह गरेकी छु । विगतमा कोही मान्छेलाई पटक–पटक मौका दिनुभयो, तर केही भएन । तर अब मलाई एकपटक मौका दिएर हेर्नुहोस्, मैले गरेरे देखाउँछु, सबैले आश्वासनमात्रै बाँड्ने होइन, काम पनि गर्छन्, इमान्दार पनि हुन्छन् भन्ने कुरा प्रमाणित गर्छू भनिरहेकी छु । 

र, मैले महसुस गरेको के हो भने मतदाताले परिवर्तन चाहेका छन् । यहाँको विकासको नेतृत्व गर्न सक्ने विकल्प खोजेका छन्, अहिलेको लागि त्यो विकल्प अञ्जना विशंखे नै हो भनेर मतदातामाझमै चर्चा पनि भइरहेको छ । 

तपाई प्रमुख राजनीतिक दलका उम्मेदवारमध्ये दलित समुदायकी एक्ली महिला हुनुहुन्छ । प्रत्यक्ष निर्वाचन कति अझ्ठ्यारो हुँदोरहेछ ? 

म दलित समुदायको छोरी हुँ । तर अब म एउटा पार्टीको जिम्मेवार नेता र सबैको साझा उम्मेदवार पनि हुँ । मैले त्यो समुदायबाट यहाँसम्म आउन ठूलो संघर्ष गर्नुपरेको छ, अहिले चुनावमा पनि त्यस्तै संघर्ष छ । अहिलेको चुनाव निकै खर्चिलो छ । तर मैले पैसालाई केन्द्रमा राखेको छैन । फेरि म पैसा खन्याउन सक्ने हैसियतको महिला पनि होइन, मेरो पृष्ठभूमि पनि त्यो होइन ।