कपिलवस्तु — तत्कालीन राजा वीरेन्द्रको निमन्त्रणामा सन् १९८८ मा श्रीलंकाका प्रधानमन्त्री रणसिंगे प्रेमदासा बुद्ध जन्मस्थल लुम्बिनी घुम्न आए । लुम्बिनी घुमिसकेपछि उनले राजकुमार सिद्धार्थ गौतम हुर्केबढेको राजप्रासाद कता छ ? भनेर जिज्ञासा राखे । उनले पथप्रदर्शन गरिरहेका भिक्षु मैत्री महास्थवीरसित सिद्धार्थको दरबार नपुगे आफ्नो यात्रा अधुरो हुने पनि बताए ।

भिक्षुले लुम्बिनीबाट २६ किमि पश्चिम तिलौराकोट पर्ने तर त्यहाँ पुग्ने बाटोघाटो नभएको बताए । प्रेमदासाले जसरी पनि त्यहाँ पुगिछाड्ने बताएपछि भिक्षु मैत्रीले उनको इच्छाबारे तत्कालीन प्रधानमन्त्री मरिचमान सिंह र सवारीमन्त्री प्रकाशचन्द्र लोहनीलाई जानकारी दिए । सिंह र लोहनीबाट पनि तिलौराकोट यात्रा सम्भव नहुने जवाफ पाएपछि प्रेमदासाले सिधै राजा वीरेन्द्रसँग कुरा गरेर तिलौराकोट जाने इच्छा सुनाए । 

अर्को दिन लुम्बिनीमा सेनाका दुई हेलिकोप्टर देखिए । भिक्षु मैत्रीले त्यो दिन सम्झिँदै सुनाए, ‘पछि पो थाहा भयो, प्रेमदासालाई तिलौराकोट लैजान दरबारबाट सेनाको हेलिकोप्टर पठाइएको रहेछ ।’ भिक्षु मैत्रीका अनुसार तिलौराकोट पुगेपछि प्रेमदासाले पवित्र र महत्त्वपूर्ण ठाउँमा पाइला टेक्न पाएकोमा खुसी व्यक्त गर्दै भनेका थिए, ‘पुण्य सञ्चय भएको महसुस गरें । शान्तिको अनुभूति गरें । आनन्दित बनें ।’ 

तिलौराकोटको अवस्था अहिले पनि उति धेरै फेरिएको छैन । शाक्य गणराज्य तथा राजकुमार सिद्धार्थले २९ वर्ष बिताएको तिलौराकोटमा बुद्धकालभन्दा दुई सय वर्ष पुरानो मानव बस्ती रहेको उत्खननबाट पुरातत्त्वविद्ले पुष्टि गरिसकेका छन् । सन् २०१३ देखि यहाँ विभिन्न चरणमा अन्तर्राष्ट्रिय पुरातत्त्वविद्हरूको सहयोगमा उत्खनन जारी छ । सन् २०१५ मा बेलायतका वरिष्ठ पुरातत्त्वविद् डा. रवीन कनिङ्घमको नेतृत्वमा पुरातत्त्व र सम्पदाका अन्तर्राष्ट्रिय विज्ञ सम्मिलित टोलीले यसको इतिहास पुष्टि गरेको थियो । तर ऐतिहासिक महत्त्वको यो ठाउँ अहिलेसम्म विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत भएको छैन । 

लुम्बिनीदेखि २६ किमि पश्चिम रहेको तिलौराकोट पुग्ने बाटो राम्रो भए पनि त्यहाँको अवस्था ठीक छैन । कपिलवस्तु नगरपालिका–३ मा पर्ने तिलौराकोट वाणगंगा नदी (रामघाट) को नजिक छ । ऐतिहासिक महत्त्वको तिलौराकोट अहिले पनि झाडी बुट्यानले छोपिएको छ । वर्षाका बेला पानी निकास हुने अवस्था नहुँदा कतिपय पुरातात्त्विक संरचना डुबानमा पर्ने गरेका छन् । तिलौराकोट अवलोकन गर्न बनाइएका पदमार्ग पनि पुराना भएर जीर्ण छन् । तीर्थयात्रा र घुम्न आउने पर्यटक बसेर ध्यान साधना गर्ने ठाउँ र वातावरण त छैन नै, पर्यटकका लागि प्रचार सामग्री पनि छैन । 

पहिलो पटक सन् १९९५ मा यो ठाउँलाई विश्व सम्पदा स्थल बनाउन प्रयास गरिएको थियो । त्यतिबेला फ्रान्सस्थित युनेस्को मुख्यालयमा आवेदन गरिएको थियो । लगत्तै सन् १९९६ मा बेलायती वरिष्ठ पुरातत्त्वविद् डा. कनिङ्घम र नेपाली वरिष्ठ पुरातत्त्वविद् वसन्त बिडारीसहितको टोली आएर तिलौराकोटमा सानो ‘ट्रेन्च’ खनेर पुरातात्त्विक विवरण लगेका थिए । यसलगत्तै युनेस्कोले तिलौराकोटलाई प्रस्तावित विश्व सम्पदाको सम्भावित सूचीमा राखेको थियो । तर त्यसपछि यसमा कुनै प्रगति हुन सकेको छैन । न सरकारको प्राथमिकतामा तिलौराकोटको संरक्षण र प्रसारप्रसार प्राथमिकतामा परेको छ न त लुम्बिनी विकास कोषको । लामो समय घाँसपात र बुट्यानले छोपिएको स्थललाई विश्व सम्पदा सूचीकृत गर्न पहिलो प्रयास थालिएको सन् १९९५ को २८ वर्षपछि फेरि प्रक्रिया अगाडि बढाइएको छ । तर यो प्रक्रिया निष्कर्षमा पुग्छ कि पुग्दैन, संशय बाँकी नै छ । 

सुरुवाती काम

कपिलवस्तु सदरमुकाम तौलिहवास्थित तिलौराकोट प्राचीन शाक्य गणराज्यको राजधानी सहर हो । सन् २०१४ देखि युनेस्को र जापनिज फन्ड इन ट्रस्टको सहयोगमा तिलौराकोटमा प्रत्येक वर्ष उत्खनन हुँदै आएको छ । यससँगै पुनः सूचीकरणका लागि प्रक्रिया अगाडि बढाइएको छ । सरकारले २०७८ कात्तिकमा लुम्बिनी विकास कोष उपाध्यक्ष संयोजक रहने गरी ८ सदस्यीय निर्देशक समिति बनाएको थियो । समितिले विश्व सम्पदाको आधार तयार गर्न अन्तर्राष्ट्रिय सम्पदा विज्ञ काईवाई जेलाई अनुरोध गरेर काम थालेको थियो । जे तिनै व्यक्ति हुन्, जसको पहलमा भारतका दुई, मंगोलिया र कम्बोडियाका एक–एक स्थल विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत भइसकेका छन् । जेको नेतृत्वमा रहेको कन्जर्भेसन आर्किटेक्टद्वय एनी जोशी र सृष्टिना श्रेष्ठको टोलीलाई प्रारम्भिक चरणको प्रतिवेदन बनाउन जिम्मा दिइयो । यो टोलीबाट प्राप्त प्रतिवेदनमा सरोकारवालाको सुझाव थपेर अद्यावधिक प्रतिवेदन बनाइयो । 

सन १८९८ यताका पुरातात्त्विक अध्ययन, अनुसन्धानको प्रामाणिकताका लागि २०२० मा लुम्बिनी विकास कोषले लुम्बिनीमा कम्प्यारेटिप कार्यशाला गरेको थियो । जसमा भारत, बेलायत, श्रीलंका, पाकिस्तान, बंगलादेश, म्यानमार र इरानका सम्पदाविद् र पुरातत्त्वविद् सहभागी दिए । कोषका वरिष्ठ प्रशासकीय अधिकृत ज्ञानिन राईका अनुसार सहभागीबाट उनीहरूको देशमा भएका विश्व सम्पदास्थलमा कसरी सूचीकृत भए र तिलौराकोटलाई कसरी सूचीकृत गर्न सकिएला भनेर बुझिएको थियो । यो कार्यशालामा नेपाल र अन्य मुलुकका २० वटा पुरातात्त्विक स्थलको तुलनात्मक अध्ययन गरिएको थियो । लुम्बिनी, भारतको साँची, नालन्दा, श्रीलंकाको अनुराधापुरम, पाकिस्तानको तक्षशिला र मन्जेजोदारो, म्यानमारको बगान र श्रीकेस्त, बंगलदेशको महाअस्थगढ र इरानको पेर्सपोलित सासनितको समान सांस्कृतिक र पुरातात्त्विक महत्त्व रहेको विषयमा पनि कार्यशालामा छलफल भएको थियो । 

पुरातत्त्वविद्ले तिलौराकोट सुरक्षाका दृष्टिले बलियो, राजा/महाराजाको जस्तो भव्य भवनका भग्नावशेष, व्यवस्थित सडक, घर, नाली, इनार, पोखरी र सहरजस्तो देखिएको बताउँदै यो ठाउँ भौगोलिक र सामरिक दृष्टिले पनि महत्त्वपूर्ण भएको बताएका थिए । कार्यशालापछि तयार पारिएको प्रतिवेदनपछि तिलौराकोटको प्रारम्भिक मनोनयन दस्ताबेज बनाउने काम गरिरहेको अस्ट्रेलियाका सम्पदा विज्ञ डंकन मार्सलको समितिलाई दिइयो । तिलौराकोटलाई विश्व सम्पदामा सूचीकृत गर्न सरकारले विभिन्न प्रयासहरू जारी राखे पनि निष्कर्षमा पुग्न सकेको देखिएन । आव ०७७/७८ र ०७८/७९ को नीति तथा कार्यक्रम र बजेटमा तिलौराकोटलाई विश्व सम्पदामा सूचीकृत गर्ने प्रक्रिया अगाडि बढाउने उल्लेख छ । २०७८ कात्तिकमा कोषले विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत गर्न सहजीकरणका लागि निर्देशक समिति बनायो । २०७८ कात्तिक १४ मा लुम्बिनी विकास कोष उपाध्यक्ष संयोजक रहने गरी ८ सदस्यीय निर्देशक समिति बनाएको थियो । समितिलाई सरकारी निकायबीच समन्वय र सहकार्य गरेर अघि बढ्न गठन कार्यादेश दिइएको थियो । यसमा पर्यटन मन्त्रालयको संस्कृति महाशाखा प्रमुख, पुरातत्त्व विभागका महानिर्देशक, लुम्बिनी विकास कोष सदस्य सचिव, कपिलवस्तु नगरपालिका नगर प्रमुख, युनेस्को प्रतिनिधि र पुरातत्त्व विभाग विश्व सम्पदा शाखा प्रमुख र कोषका एक जना प्रतिनिधि छन् । 

समितिले विज्ञ, जनप्रतिनिधि र स्थानीयसँग छलफल, बैठक गरेर विभिन्न सुझाव संकलन गरेर तिलौराकोटलाई ७ सेक्टरमा बाँड्ने योजना बनाएको छ । यसअघि सम्पदा विज्ञ काईवाई जे नेतृत्वको समितिले बनाएको प्रारम्भिक चरणको प्रतिवेदन र यो प्रतिवेदन समेटेर ७ सेक्टर समावेश गरेर अहिले बनाइएको योजना समावेश गरेर नोमिनेसन डोसियर (प्रस्तावित मनोनयन दस्ताबेज) बनाइएको छ । नोमिनेसन डोसियर तयारी समिति संयोजक तथा कोषका वरिष्ठ प्रशासकीय अधिकृत ज्ञानिन राईले युनेस्कोको विश्व सम्पदा केन्द्रले सूचीकृत हुन के–के चाहिन्छ भनेर दिएको चेक लिस्ट पछ्याएर काम गरिरहेको बताए । 

सन् १९७५ मा बाबुकृष्ण रिजालले तिलौराकोटको माउन्ट नम्बर ५ मा उत्खनन गर्दा इसा पूर्व ११ औंदेखि नवौं शताब्दीसम्मको सामग्री प्राप्त गरेको आफ्नो रिपोर्टमा उल्लेख गरेका छन् । पश्चिमी द्वारमा सन् १९६७ देखि १९७२ सम्म तारानन्द मिश्रले उत्खनन गर्दा इसा पूर्व सातौं शताब्दीको सामग्री फेला पारेको आफ्नो रिपोर्टमा उल्लेख गरेका छन् । तर, उनीहरूले फेला पारेका सामग्रीको कालक्रम भारतमा फेला परेका सामग्रीको मितिसँग तुलना गरेर भनिएको थियो ।

उत्खनन टोली संयोजक वरिष्ठ पुरातत्त्वविद् डा. कनिङ्घमले १० वर्षदेखि भइरहेको उत्खननमा फेला परेको पुरातात्त्विक सामग्री र भग्नावशेष इसा आठौं शताब्दीसम्मका रहेको पुष्टि भएको बताए । उनले विभिन्न ल्याबमा परीक्षण गरेर तिनको कालक्रम निर्धारण गरिएको जनाएका छन् । 

उनका अनुसार बेलायती प्रयोगशालामा माटो, कार्बन डेटिङ परीक्षण गर्दा प्राचीनतम भएको विवरण आएको हो । भगवान बुद्धको जन्म साढे २५ सय वर्षअघि भएको इतिहासमा उल्लेख छ । तर त्यसअघि नै भगवान गौतम बुद्धको बाल्यकाल र युवा अवस्था बितेको तिलौराकोटमा गाउँको स्वरूपमा मानवीय चहलपहल बढेर बस्ती बसेको पुष्टि भएको पुरातत्त्वविद् बताउँछन् । यहाँ इसा पूर्व आठौं शताब्दी (२८ सय वर्ष) अघि नै मानव बसोबास भएको पाइएको छ । उनले तिलौराकोटको ऐतिहासिक प्रमाणीकतासहित विश्व सम्पदा सूचीमा लैजान सजिलो हुने बताए । 

पुरातत्त्वविद्हरूले तिलौराकोट दक्षिण एसियामा सबैभन्दा सुरक्षित, सग्लो र महत्त्वपूर्ण ऐतिहासिक सम्पदास्थल भएको बताउँदै आएका छन् । प्राचीन स्मारक संरक्षण ऐनअनुसार तिलौराकोटलाई संरक्षित स्मारक क्षेत्र घोषणा गरिएको छ । विश्व सम्पदामा सूचीकृत गर्न सरकारले तिलौराकोटमा ६ वर्षयता ३० हेक्टर जग्गा अधिग्रहण गरेको छ । योसँगै तिलौराकोटको जग्गा ५३ हेक्टर पुगेको छ । तिलौराकोटमा अहिलेसम्म भएका अध्ययन अनुसन्धानका निष्कर्षलाई समेटेर रणनीतिक नोमिनेसन डोसियर तयार गर्न जिम्मा पाएका छन, अस्ट्रेलियाका सम्पदा विज्ञ डंकन मार्सलले । मार्सल तिनै व्यक्ति हुन्, जसले काठमाडौं उपत्यकाको नोमिनेसन डोसियर पनि तयार पारेका थिए । नेपाल सरकारले २५ हजार अमेरिकी डलरमा उनलाई यो कामको जिम्मा दिएको हो । अन्तर्राष्ट्रिय क्षेत्रमा ख्याति प्राप्त सम्पदा विज्ञ मार्सलले विश्वका धेरै मुलुकका सम्पदास्थलको रणनीतिक नोमिनेसन डोसियर तयार पारेका छन् । उनले गत असोज १२ मा १ सय ५८ पृष्ठ लामो ड्राफ्ट डोसियर तयार गरेर दिएका छन् । उनले झन्डै एक हजार पृष्ठको अन्तिम नोमिनेसन डोसियर २०२४ फेब्रुअरी एकभित्र बुझाउने गरी काम गरिरहेका छन् । 

तिलौराकोटको विश्वव्यापी मूल्य मान्यता र महत्त्वबारे विश्व समुदायलाई जानकारी गराउन युनेस्कोको विश्व सम्पदा समितिको साउदी अरबमा भएको ४५ औं सम्मेलन (भदौ २४ देखि असोज ८ सम्म भएको) मा संस्कृति तथा पर्यटन मन्त्रालय सचिव भरतमणि सुवेदी नेतृत्वमा सरकारी टोली पुगेको थियो । त्यहाँ एक दशकदेखि तिलौराकोटमा अध्ययन अन्वेषण गरिरहेका प्रोफेसर तथा वरिष्ठ पुरातत्त्वविद् डा. कनिङ्घम तिलौराकोटको ऐतिहासिकता, महत्त्व र अन्वेषणबारे जानकारी दिन बेलायतबाट पुगेका थिए । सम्मेलनका दौरान नेपाली टोलीले झन्डै दुई घण्टा जति साइड इभेन्ट गरेर तिलौराकोटबारे सहभागीलाई जानकारी दिइएको थियो । विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत गर्न बनाइएको निर्देशक समिति सदस्य सचिव अधिकृत ज्ञानिन राई पनि उक्त सम्मेलनमा थिए । उनले आफूहरूले राम्रो लबिइङ गर्न सफल भएको बताउँदै सकारात्मक नतिजा आउनेमा आफूहरू ढुक्क भएको जानकारी दिए । 

असोज ९ मा लुम्बिनीमा बसेका निर्देशक समितिको बैठकले ड्राफ्ट नोमिनेसन डोसियर युनेस्कोमा पठाउने निर्णय गरेको छ । हरेक वर्षको ३० सेप्टेम्बरसम्म ड्राफ्ट नोमिनेसन डोसियर बुझाइसक्नुपर्नेमा गत २९ सेप्टेम्बरमा पेरिसमा रहेको युनेस्को मुख्यालयमा बुझाइएको कोषका प्रमुख पुरातत्त्वविद् हिमाल उप्रेतीले बताए ।

यसरी हुन्छ सम्पदा सूचीकृत 

विश्व सम्पदामा सूचीकृत हुन लामो प्रक्रिया पार गर्नुपर्ने हुन्छ । युनेस्कोको मुख्य सल्लाहकार इन्टरनेसन काउन्सिल अन मनोमेन्ट एन्ड साइट्स (इकोमस) हो । निकै शक्तिशाली मानिने युनेस्कोको यो प्राविधिक समितिका विज्ञ र विशेषज्ञहरू प्रस्तावित सम्पदास्थलमा आफैं पुग्छन् । उनीहरूले नोमिनेसन डोसियरको अध्ययन र अनुसन्धान गरेर सुझावसमेत दिन्छन् । यही समितिलाई युनेस्को सभामा सम्पदास्थल राख्ने कि नराख्ने भन्ने निर्णयार्थ प्रस्ताव पेस गर्ने अधिकार हुन्छ । 

योजनाअनुसार सबै काम भए नेपालले पेस गरेको अन्तिम नोमिनेसन डोसियार इकोमसबाट २०२४ को जुन–जुलाईमा हुने युनेस्को सम्मेलनमा पेस हुनेछ । सम्मेलनमा पेस भएको डोसियारमा थप कुरा मागिन पनि सक्छ । कोष उपाध्यक्ष डा. ल्हारक्याल लामाले भने, ‘सकभर आउँदो वर्षको सम्मेलनबाटै रिकनाइजेस हुन्छौं । नभए २०२५ मा त हुन्छौं नै ।’

युनेस्कोको १९५ मुलुक सदस्य रहे पनि मताधिकार भने २१ वटा राष्ट्रको मात्रै छ । नेपालले मताधिकार भएको राष्ट्रसँग साउदी अरब सम्मेलनमा पनि सहयोग मागेको छ । यो सबै प्रक्रिया बुझेका पदाधिकारीहरूका अनुसार युनेस्कोमा भारतको अर्थपूर्ण भूमिका रहेकाले उसले लिने अडानले तिलौराकोट युनेस्को सम्पदा सूचीमा रहने कि नरहने भन्ने कुरामा फरक पार्ने बताए । किनकि राजा शुद्धोदनको राजप्रासाद तथा राजकुमार सिद्धार्थको क्रीडास्थल तिलौराकोट प्राचीन कपिलवस्तुको विषयमा भारतको फरक मत छ । भारतले सीमा क्षेत्रको उत्तर प्रदेश, सिद्धार्थनगर जिल्लाको अलिगढवा नजिक रहेको पिपरहवा र गनवरियालाई शाक्यहरूको राजधानी भन्दै आएको छ ।