भाग्यवादका भाष्यकार- फिचर - कान्तिपुर समाचार

भाग्यवादका भाष्यकार

डम्बर चेम्जोङ

ललितपुर झरुवारासी गाउँका चेतबहादुर विष्ट यति कट्टर थिए कि ‘को छ, को छ, कसरी जोसुकैसँग यात्रा गर्ने ?’ भनेर बससमेत चढ्दैनथे । गाउँघरमा घोडा चढेर र हिँडेरै सहर पुग्थे । घरमा हाँस, कालिज, गाई, भेडा थिए तर कुखुरा पाल्न बन्देज थियो ।

तिनै चेतबहादुरका छोरा डोरबहादुर कालान्तरमा जातजाति र समुदायका विविध पक्ष अध्ययनअनुसन्धान गरेर कहलिए । नेपाली मानवशास्त्रका संस्थापक प्राध्यापक बने ।


चेतबहादुर र मीनाकुमारी विष्टका जेठो छोरा डोरबहादुर १९८३ माघ ४ मा जन्मिएका हुन् । उनको विवाह गोरखाकी नारायणी बस्नेतसँग भएको थियो । उनीहरूका तीन छोरा र एक छोरी छन् ।


डोरबहादुरका माइला छोरा पूर्वमन्त्री केशरबहादुरका अनुसार चेतबहादुरले दोस्रो विश्वयुद्ध लडेका थिए । युद्धमा घाइते भएर नेपाल फर्केपछि उनी नेपाली सेनाको कर्णेल भए । २००७ सालमा सेनाबाट अवकाश लिएका उनको दैनिक जीवन र पारिवारिक व्यवस्थामा पनि सैनिकतरहकै अनुशासन थियो । डोरबहादुरले २०१२ सालमा बेलायत बसेर फर्कंदा पशुपतिमा शुद्धि अनुष्ठान गरीवरी चोखिएर मात्र घर पस्ने अनुमति पाएका थिए । डोरबहादुर सानो छँदै अलि बढी जिज्ञासु थिए । पूजा, अनुष्ठान, कर्मकाण्डमा किन, के, केका लागि जस्ता अनेक प्रश्न तेर्स्याएर पण्डित बाजेलाई हैरान पार्थे । मृत्युपश्चात्को किरिया–कर्मलाई ‘आडम्बर’ मान्थे ।


केशरबहादुरका अनुसार हजुरबुबा चेतबहादुरमा जोगी (साधु–सन्त) पाल्ने सोख थियो । गाउँमाथिको महादेवस्थानमा जोगी आएर कुटी जमाउँथे । जोगीलाई खानपिन बन्दोबस्त गरिदिन्थे । कुनै दिन अचानक जोगी गायब हुन्थे, कुटी सुनसान पारेर । प्रश्न उठ्थ्यो, ‘जोगी कता गयो ?’ उत्तर सधैं एउटै— ‘जोगी अलप भयो ।’ यी सबै देख्दै–भोग्दै आएका डोरबहादुर आफैं एक दिन अलप भए ।

बहुप्रतिभाशाली डोरबहादुर

डोरबहादुरलाई लेखनी वा पेसाको कुनै एक विधा र एक शास्त्रमा सीमित गर्न सकिँदैन । उनी कथाकार, उपन्यासकार, चित्रकार, अध्येता, मानवशास्त्री, समाजसेवी, शिक्षक, निष्ठावान कर्मचारी, सिद्धहस्त लेखक, चित्ताकर्षक वक्ता र राष्ट्रप्रेमको जिम्मेवारीबोध गरेका नागरिक थिए । उनी आफू जन्मेको गाउँ र देश बिर्सन पाइँदैन भन्थे । जेठा छोरालाई विवाह गरेर पारिवारिक नबनेसम्म विदेश अध्ययन गर्न जाने अनुमति दिएनन्, विवाह नगरी जाँदा छोरो देश फर्केर नआउला कि भन्ने पीरले ।


माइला छोरा एसएलसीको परीक्षा दिएपछि बोस्टन (अमेरिका) गएका थिए । पारिवारिक मित्रहरूले उनलाई बोस्टन सहरकै स्कुलमा भर्ना गरिदिएछन् । यता डोरबहादुरले दूतावासमार्फत ‘घुम्न पठाएकोलाई स्कुल भर्ना गर्न पाइँदैन’ भनेर फिर्ता बोलाइहाले । पीर उही, उतै पढेपछि देश नफर्कला कि भन्ने । डोरबहादुरका लागि छोराछोरीले घोडा चढ्न, बन्दुक हान्न, साइक्लिङ, ड्राइभिङ र स्विमिङ जान्नैपर्थ्यो ।

शिक्षक डोरबहादुर

डोरबहादुर २०१२ सालमा बेलायतबाट फर्केपछि पाटन मंगलबजारको कन्या हाइस्कुलको हेडमास्टर भए । कन्या हाइस्कुलसँगै जोडिएको घर हालका शताब्दी पुरुष सत्यमोहन जोशीको थियो । डोरबहादुरको मित्रता र बसउठ तिनताका सत्यमोहनसँग थियो ।

डोरबहादुरले ‘नर्मल’ तालिमको शिक्षक भएर देशका विभिन्न भागमा पढाए । त्यसबेला १२–१४ वर्षसम्म पनि स्कुल नगएकाहरूलाई नर्मल तालिम पढाएर कक्षा १, ३, ६, ८, १० गर्दै एसएलसी परीक्षा लेख्न लगाउने चलन थियो । डोरबहादुरपछि त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा मानवशास्त्रको शिक्षक भए । उनले आफू रहेबसेको स्थानमा स्कुल खोले । जस्तै– कीर्तिपुरमा दलितहरूका लागि स्कुल (आजसम्म चलेकै छ), जुम्लाको चौधबीसमा कर्णाली इन्स्टिच्युट स्थापना, पछि स्कुल ।

आख्यानकार डोरबहादुर

पाटन कन्या हाइस्कुलको हेडमास्टर हुँदाताका आफूले भोगे–देखेको, अवलोकन गरेको सामाजिक जीवनलाई डोरबहादुरले आख्यानात्मक कलेबर दिएर कथा लेखे ।


कामका दौरान देश–विदेश भ्रमणका क्रममा अवलोकन र अनुभवमा आधारित कथाहरू ‘डोरबहादुर विष्टका कथाहरू’ मा सँगालिएका छन् । ‘कालीगण्डकीको हुरी’, ‘ता कर्व्यु’, ‘पान सुका’ केही प्रमुख कथा हुन् । ती कथा सामाजिक यथार्थपरक घटनामा बुनिएका छन् ।


डोरबहादुरले महावाणिज्यदूतका हैसियतमा ल्हासा बसाइमा आफूले अवलोकन गरेको नेपाली व्यापारीहरूको जीवनको एउटा पाटोमा आधारित रहेर उपन्यास ‘सोताला’ लेखेका छन् । डोरबहादुरका कथा र उपन्यासबाट मात्र पनि उनी सामाजिक यथार्थवादी आख्यानकार हुन् भन्न सकिन्छ ।

एथ्नोग्राफर डोरबहादुर

डोरबहादुर विष्ट नेपाली मानवशास्त्रका संस्थापक हुन् । उनले आफैं भ्रमण गरेर र समुदायसँग भेटेर नेपालका जात–जाति तथा समुदायको सामाजिक, सांस्कृतिक परम्परा, जीवनशैली र रहनसहन समेटिएको पुस्तक ‘पिपुल अफ नेपाल’ सन् १९६७ मा प्रकाशन गरे । त्यति बेला नेपालको सांस्कृतिक र सामाजिक विविधता झल्काउने सबैभन्दा आधिकारिक पुस्तक थियो ‘पिपुल अफ नेपाल’ । सम्बन्धित विषयमा यो पुस्तक आज पनि अतुलनीय छ । ‘पिपुल अफ नेपाल’ को नेपालीमा अनूदित पुस्तक ‘सबै जातको फूलबारी’ हो ।


त्रिभुवन विश्वविद्यालयको अनुसन्धान केन्द्र सेन्टर फर नेपाल एन्ड एसियन स्टडिज (सिनास) मा रहेर उनले नेपालको मानवशास्त्रीय अध्ययन अनुसन्धान गरिरहेकै बखत सन् १९८१ मा स्नातकोत्तर तहमा मानवशास्त्र र समाजशास्त्र विषयको अध्यापन सुरु भयो । त्यसका प्रथम शिक्षक डोरबहादुर नै भए ।


‘पिपुल अफ नेपाल’ सम्भवतः नेपालबारे नेपालबाट प्रकाशित पुस्तकमा सबैभन्दा बढी बिक्री हुनेमा पर्छ । प्रथम प्रकाशन भएको पाँच दशकपछि आज पनि यो पुस्तक निरन्तर बिक्री भइरहेको छ । डोरबहादुरका छोरा केशरबहादुर सम्झन्छन्, ‘त्यो पुस्तक राजा वीरेन्द्रलाई अत्यन्त मन परेको थियो । अंग्रेजीभाषीका लागि नेपाल चिनाउन त्यो नै सबैभन्दा उपयुक्त पुस्तक हो भन्ने थियो । राजा वीरेन्द्रले आफूसँग भेट्न आउने प्रत्येकजसो विदेशीलाई त्यो पुस्तक उपहार दिनुहुन्थ्यो ।’


आफ्नो ल्हासा बसाइको अवसर सदुपयोग गरेर डोरबहादुरले वर्णनात्मक रूपको ‘रिपोर्ट फ्रम ल्हासा’ पनि लेखेर प्रकाशन गरे ।

“डिभलपमेन्ट एन्थ्रोपोलोजिस्ट” डोरबहादुर

मानव समुदायका व्यावहारिक समस्या समाधान गर्न वा समाजलाई सकारात्मक दिशातर्फ लैजान मानवशास्त्रको सैद्धान्तिक ज्ञान र अध्ययन विधि सदुपयोग गर्ने कर्म र उपविधालाई विकास मानवशास्त्र भनिन्छ । यस कर्ममा अर्थात् विकास मानवशास्त्रीका रूपमा डोरबहादुरलाई अरू नेपाली समाज वैज्ञानिकहरूको त कुरै छाडौं, मानवशास्त्रीहरूले समेत हेर्न वा बुझ्न खोज्ने प्रयास गरेझैं लाग्दैन । डोरबहादुरमा स्पष्ट सैद्धान्तिक दृष्टिकोण र त्यसलाई कार्यान्वयन गर्ने क्षमता तथा जुक्ति थियो भन्ने उनका कामले प्रस्ट्याउँछन् ।

दुर्गम क्षेत्र विकास समितिको सदस्यसचिवका हैसियतमा डोरबहादुर सरकारी सेवामा पनि रहे । त्यस अवसरमा उनले भारतको कश्मीरबाट सानो हवाइजहाजमा बिरुवा ल्याएर जुम्लामा स्याउ बगैँचा सुरु गराए । छोरा केशरबहादुरका अनुसार सुरुमा जुम्लाको स्याउको बजारै थिएन । खाइनसक्नु फल्थ्यो ।


स्थानीयले स्याउले बजार नपाएकोमा डोरबहादुरसँग गुनासो गर्थे । त्यतिबेला उनी ‘मान्छेले खाइनसकेको गाईलाई खुवाउनू, ती साना–साना गाई बढेर ठूला हुन्छन्’ भनेर जवाफ दिन्थे । आज जुम्लामा लाखौंको स्याउ बिक्री हुन्छ ।


पछिल्लो पटक डोरबहादुरले कर्णाली इन्स्टिच्युट स्थापना गरे । जुम्लाको चौधबीसमा पानीघट्टबाट विद्युत् निकालेर गाउँमा बाँडे । विद्यालय स्थापना गरे । त्यहाँ चुह्लोको धूवाँ घरभित्रै भुमरीसरी घुमिरहने चिम्नीबिनाका घर थिए । डोरबहादुरले घर–घरमा धूवाँ जाने चिम्नी राख्न सिकाए ।


तातो पानीले नुहाउन, हात–मुख धुन सजिलो र सफा हुन्छ भन्ने हेक्का थिएन चौधबीसवासीमा त्यतिबेला । छोरा केशरबहादुरका अनुसार बालबालिकाले हात सफा नगर्नाले मयल जमेको हुन्थ्यो । डोरबहादुरले बालबालिकालाई विद्यालयमा पढ्न बोलाउँथे र उनीहरू ‘बड्डाकामा पढ्न जाने’ भन्दै आउँथे । ‘बड्डा’ ले ठूलो खड्कुलोजस्तो भाँडोमा पानी तताउँथे । बालबालिकालाई दाहिने वा देब्रे एउटा मात्र हात मनतातो पानीमा डुबाएर राख्न लाउँथे । निकैबेर राखेपछि मयल ढाडिन्थ्यो र हात बाहिर निकालेर पुछपाछ गरेपछि सफा र सेतो हुन्थ्यो । दुवै हात सँगै अगाडि देखाउन लाउँदा फरक स्पष्ट देखिन्थ्यो । अनि ‘बड्डा’ ले विद्यार्थीलाई भन्थे, ‘लौ घर जाओ र आमालाई अर्को (मयलपत्रे) हात पनि यस्तै बनाइदिनू भन ।’

सिद्धान्तनिष्ठ मानवशास्त्री डोरबहादुर

प्राध्यापक विष्टले समग्र नेपाली समाजको चरित्रबारे अध्ययन गरे । अध्ययन र विवेकका आधारमा नेपालको विकास र आधुनिकीकरणको बाटोमा देखापरेका तगारा पत्ता लगाए र ती कुरा लेखे । उनको किताब ‘फेटलिजम एन्ड डिभलपमेन्ट ः नेपाल्स स्ट्रगल फर मोर्डनाइजेसन’ (१९९१) प्रकाशित भयो । यो पुस्तक विहंगम दृष्टिले समग्र नेपाली समाजको चरित्र जे देखिन्छ त्यसको वर्णन हो ।


डोरबहादुरले जुम्लाको चौधबीसका जनताको सामाजिक, आर्थिक, शैक्षिक जीवनस्तरको रूपान्तरण गर्न जुन विकास–मानवशास्त्रीय कर्म गरे, त्यस किसिमको वस्तुनिष्ठ अध्ययन र अनुभवमा आधारित भएर लेखिएको पुस्तक होइन ‘फेटलिजम एन्ड डिभलपमेन्ट...’ । कुनै व्यक्तिले कुनै पनि क्षेत्रमा हासिल गरेको सफलता वा असफलतालाई निजको भाग्यसँग जोड्ने प्रवृत्ति, चाकरी नगरी जागिर पाइन्न र पाएको जागिर पनि बचाउन सकिन्न भन्ने विश्वास एक–दुई पुस्ताअगाडिको नेपाली समाजमा व्याप्त थियो । व्यक्तिले आफ्नो उन्नति, प्रगतिका निम्ति कल्पनाशीलता (सपना), श्रम, सीप र ज्ञानमा विश्वास नगरेर भाग्यवादी चिन्तनमा भर पर्ने, ‘कर्म गर फलको आशा नगर’ भन्ने र ‘आफ्नो मान्छे’ प्रवृत्ति र चिन्तन नै समाजको आधुनिकताका निम्ति तगारो हो भन्ने व्याख्या ‘फेटलिज्म एन्ड डिभलपमेन्ट...’ मा छ । उनका अनुसार उल्लिखित प्रवृत्तिहरू हिन्दु वर्णव्यवस्थामा आधारित उच–नीच, जोखो–जुठो जातीय व्यवस्थाबाट निसृत भएको हो । यसै प्रवृत्तिलाई विष्टले समग्रमा ब्राह्मणवाद भनेका छन् ।


डोरबहादुरले आफ्नो पुस्तकलाई समाज र संस्कृतिको अध्ययन र विश्लेषणमा जर्मन समाज वैज्ञानिक म्याक्स वेबरको ‘इन्डिविज्युअल रास्नलिटी’ सिद्धान्तको टेकोमा उभ्याएको देखिन्छ । म्याक्स वेबर भन्छन्, ‘समाजमा व्यक्तिहरूको क्रियाकलाप र निर्णय प्रक्रियाहरू रास्नल (विवेकसंगत) हुनुपर्छ । धार्मिक आस्था (जस्तै हरिद्वार तीर्थ गरेपछि पुण्य प्राप्ति हुन्छ भन्ने विश्वास), परम्परागत मूल्य (श्राद्धमा बिरालो बाँध्नुपर्छ) र भावनात्मकता (माया र स्नेहका साथ गरिने व्यवहार) का आधारमा हुने व्यक्तिका क्रियाकलाप विवेकसंगत होइनन् ।


मानिसले के कस्तो जुक्ति र उपायद्वारा कस्तो क्रियाकलाप गरे आफूलाई आर्थिक, सामाजिक र राजनीतिक फाइदा हुन्छ भनेर सकारात्मक परिणामको लक्ष्य किटान गर्न सक्नुपर्छ र त्यसरी अघि बढ्दा भने समग्र समाज र व्यक्ति विवेकसंगत (रास्नल) र आधुनिक (मोडर्न) हुँदै जान्छन् ।’ विष्टको पुस्तकको सार यही हो— नेपाली समाज मूलतः विवेकसंगत सामाजिक अन्तरक्रियामा आधारित छैन । आधुनिकताका अवरोधहरू चाकरी, आफ्नो मान्छे, भाग्यवाद व्याप्त छन् । त्यसैले नेपाली समाजले भनेजस्तो विकास गर्न नसकेको हो ।

अन्तमा

आफ्नो ६९ औं जन्मदिन आउनुभन्दा ६ दिनअगाडि २०५२ पुस २७ देखि डोरबहादुर अलप भएका छन् । जुम्लाबाट नेपालगन्ज उडेर नेपालगन्जमा आफ्नो सम्पर्क केन्द्रमा खबर गरेदेखि उनी सम्पर्कविहीन भएको २४ वर्ष भयो । पहिले गाउँमा जोगी अलप भएको देखिरहँदा डोरबहादुर परिवारमा यदाकदा भन्ने गर्थे रे, ‘म अलप हुन चाहन्छु । मृत्युपछि परिवारका सदस्यहरूले गर्ने कर्मकाण्ड आडम्बर हो ।’


एक महिनाअघि माघ ४ गते उनको ९३औं जन्मदिन मनाउने समारोहमा उनको पुस्तक ‘फेटलिज्म एन्ड डिभलपमेन्ट...’ को नेपाली अनुवाद ‘भाग्यवाद र विकास’ को विमोचन भयो ।


डोरबहादुर मानवशास्त्री मात्र थिएनन्, अध्येता, लेखक, समाज परिवर्तन र विकासका अभियन्ता र देशप्रेमी नागरिक थिए । उनी अलप भएका छन् तर उनले टेकेका पाइला नेपाली मानवशास्त्र र वाङ्मय जगत्मा अमिट छाप बनेका छन् ।

प्रकाशित : फाल्गुन ७, २०७६ १३:२८
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

किरात इतिहासका अध्येता 

सेन्छेलुङ पतङवा

प्राचीनकालको काठमाडौं उपत्यकामा दुई हजार वर्ष हाराहारी राज्य गर्ने शासक किरातहरूको इतिहास लुप्त भइरहेका बेला सन् १९४८ मा सिक्किमबाट एउटा पुस्तक प्रकाशित भयो– ‘किरात इतिहास’ ।

पुस्तकले किरातहरूको इतिहास र विस्तृत विवरण प्रकाश पारेको थियो । पुस्तकमा क्रमबद्ध एवं व्यवस्थित ढंगले पहिलोपटक किरात इतिहास प्रस्तुत गरिएको थियो । यसरी नेपाली इतिहासको अज्ञात कालखण्ड उत्खनन गरेर किरात इतिहासलाई मूलधारमा ल्याइदिने व्यक्तित्व थिए इमानसिंह चेम्जोङ ।

विद्वान्हरूका भनाइमा लुप्त किरात इतिहास, भाषा, संस्कृति र सभ्यताका तथ्यलाई सतहमा ल्याएर इमानसिंहले नेपाली इतिहासलाई पूर्ण बनाउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेले । इतिहास लेखनमा उनले पुर्‍याएको देनबारे इतिहासकार प्रा. दिनेशराज पन्तले लेखेका छन्, ‘भाषावंशावलीमा पृथ्वीनारायण शाहले पश्चिमतिर गरेको आक्रमणको बयान केही लामै छ, तर पूर्वविजयको बयान भने एक वाक्यमै सिध्याइएको छ । हामीले भाषावंशावलीको सम्पादन गर्दा तात्कालिक प्रमाणहरूसाग दाँज्ने, दाँज्दाखेरी फरक पर्‍यो भने त्यसको खण्डन गर्ने अथवा त्यसको पुष्टि भयो भने त्यसको उल्लेख गर्ने पनि गरेका थियौँ । त्यसैले पूर्वविजयको विस्तृत वर्णन इमानसिंह चेम्जोङको किरात इतिहासबाट झिकी आफ्नो पुस्तकमा हामीले राख्यौँ ।’

इमानसिंहले किरात इतिहाससँगै लिम्बू (सिरिजङ्गा) लिपिको पुनरुत्थान, व्याकरण, लोक साहित्य, दर्शन, संस्कृति, मुन्धुमलगायतका बृहत् क्षेत्रमा अध्ययन/अनुसन्धान गरेका छन् । उनको अध्ययन लिम्बू जातिमा केन्द्रित थियो । तर, उनीअघि नेपालका जातजातिको अध्ययनतर्फ नेपाली अध्येताहरूको खासै ध्यान पुगेको थिएन ।

नेपालका जातजातिबारे अध्ययन गर्ने पहिलो नेपाली अध्येता उनी नै हुन् भन्न सकिन्छ ।

हुन त, उनीअघि केही विदेशी विद्वान्हरूले पनि नेपालका जातजातिबारे अध्ययन/अनुसन्धान गरेका थिए । तर, नेपाली समाजको विशेषता नेपालीहरूले नै बुझ्नुपर्छ/बुझाउनुपर्छ भन्ने बुझाइबाट इमानसिंहले बृहत् काम गरेको देखिन्छ । आफ्नो समुदाय/जातिका विषयमा त्यही समुदाय/जातिका व्यक्तिले गरेको अध्ययन ‘बढी अथेन्टिक’ हुने भएकाले उनले लिम्बू जातिका विविध पक्षमा अध्ययन गरेका छन् । त्यस हिसाबले उनी लिम्बू जातिका ‘अथेन्टिक’ अध्येता हुन् । उनका कृतिहरूबाट देश तथा विदेशका मानवशास्त्री, समाजशास्त्री, इतिहासकार, पुरातत्त्वविद्, भाषाशास्त्री तथा विभिन्न विधाका विद्वान्हरूले लाभ उठाएका छन् ।

उनका किरात साहित्यको इतिहास (सन् १९५६), किरात मुन्धुम (किरातको वेद) (सन् १९६१), किरात मुन्धुम खा?हुन (शिक्षा) (सन् १९६५), किराती दन्त्य–कथा (सन् १९६५), हिस्ट्री एन्ड कल्चर अफ किरात पिपल (सन् १९६७), किरात दर्शनको सारांश (सन् १९६९), किरात व्याकरण (सन् १९७०), किरातकालीन विजयपुरको संक्षिप्त इतिहास (सन् १९७४) लगायत दर्जनभन्दा बढी पुस्तक प्रकाशित छन् । किरातअन्तर्गत राई–लिम्बूलगायत सीमित जातिलाई मात्र राखेर गरिँदै आएको व्याख्यालाई इमानसिंहले विराट् क्यानभासमा चित्रित गरे । उनले मंगोल नस्लका सबै जातिलाई किरात मानेर गहिरो खोज अनुसन्धान गरे । खास गरेर किरात जातिविशेष भन्दा पनि त्यसलाई सभ्यताको रूप दिने काम उनले गरे । पछि यो राजनीतिक रूपले महत्त्वपूर्ण भयो ।

राज्यद्वारा लखेटिएर कालिम्पोङमा बसोबास गरिरहेको परिवारमा इमानसिंह जन्मिए । पाँचथरको तुम्बुङ (आङसराङ) पुर्ख्यौली थलो भएका चेम्जोङ परिवार त्यहाँबाट कसरी लखेटियो भन्ने प्रशंग उनी आफैंले लेखेका छन् । श्री ३ तथा प्रधानमन्त्री जंगबहादुर राणाबाट इमानसिंहका बाजे पान्थरसिंह भैरव दल गणमा नियुक्त गरिएका थिए । पान्थरसिंहलाई आगे सुभा बनाएर पाँचथर पठाइयो । तर, वीरशमशेरले सत्ताको बागडोर सम्हालेपछि जंगबहादुर पक्षका सुभाहरूलाई मृत्युदण्ड दिने आदेश दिइयो । त्यसपछि पान्थरसिंह पनि अरू सुभाहरूजस्तै गरी नेपालबाट लखेटिए । उनी दार्जिलिङ गए । पछि उनको परिवार कालिम्पोङ दूरपिनडाँडामा सर्‍यो । त्यही इमानसिंहको जन्म भयो । उनले कालिम्पोङको स्कटिस युनिभर्सिटिज मिसन इन्टिच्युटसनबाट स्कुले शिक्षा पूरा गरे । कलकत्ताको द स्कटिस चर्च कलेजमा बीए पढ्दापढ्दै फर्किएका उनले दार्जिलिङ र सिक्किमका विभिन्न ठाउँमा अध्यापन गरे ।

उनी आफ्नो पितृथलो नेपाल फर्किंदासम्म आफ्ना बाजे राज्यद्वारा लखेटिँदाताकाका थिति फेरिएका थिए । नेपालमा प्रजातन्त्र प्रादुर्भाव भइसकेको थियो । त्यसलाई उनले तत्कालीन पछौटे समाजमा शैक्षिक, सामाजिक सुधारसँगै राजनीतिक चेतना फैलाउने अवसरका रूपमा आत्मसात् गरे । उनकै अगुवाइमा विसं. २००९ भदौमा ‘लिम्बूवान सुधार संघ’ गठन भयो । सुधार संघका योजनाकार, वैचारिक, राजनीतिक र सांगठनिक नेता इमानसिंह थिए ।

सुधार संघमार्फत उनले प्रान्तीय स्वायत्तताको माग उठाएका थिए । सुधार संघको वक्तव्यमा भनिएको छ, ‘हामीले मागेको प्रदेशको स्वायत्तता प्रजातान्त्रिक विकेन्द्रीकरणको अनुरूप सबै सरकारी शासन यन्त्रहरूको सुव्यवस्था गरी वैज्ञानिक, ऐतिहासिक, आर्थिक औ भौगोलिक गुणानुसार पुनः गठन गरिने प्रान्तको सिद्धान्तका आधारमा छ । हामीले प्रान्तीय स्वायत्तता आन्तरिक प्रशासन–व्यवस्थामा मात्र मागेका छौं र यातायात, सञ्चार, रक्षा र परराष्ट्रसम्बन्धी कामहरू केन्द्रमै सुम्पेका छौं ।’

उनले त्यसबखत सहकारी बैंक, अस्पताल, स्कुल, बिजुली, सिँचाइ निर्माणका लागि योजना बनाए । त्यसको स्पष्ट खाका तयार पारेर काठमाडौं सरकारलाई बुझाए । तर, सरकारको स्वीकृति र साथ बिना सम्भव नहुने ती योजना योजनामै सीमित रहे । काठमाडौंका मन्त्रालय–विभाग धाएर पेस गरेका उनका ती योजना त्यत्तिकै तुहाइएको कुरा प्राप्त दस्तावेजले देखाउँछन् ।

इमानसिंहले अघि सारेको प्रान्तीय अवधारणामा चार वटा तहको प्रारुप छ । गाउँ, जिल्ला, प्रान्त र केन्द्र । ‘गाउँ वा जिल्ला वा प्रान्त बलियो बने केन्द्र (देश) बलियो हुन्छ । देशको गौरव र जनताको उन्नति हुन्छ,’ उनले लेखेका छन् । अंग्रेजले छाडेर गएपछि स–साना राज्यलाई विलय गराई जसरी प्रान्तको स्वायत्तताले बलियो भारत निर्माण भयो, त्यसरी नै नेपालमा पनि प्रान्तीय स्वायत्तताले देश बलियो र समृद्ध बन्छ भन्ने बुझेर इमानसिंहले त्यो अवधारणा अघि सारेको देखिन्छ ।

इमानसिंहले त्यति बेला लिम्बू र गैरलिम्बूबीच सेतुको काम गरेका थिए । २००७ सालको क्रान्तिपछि लिम्बूवानका केही ठाउँमा गैरलिम्बू जातिमाथि भएका आक्रमण र लुटपाटका क्रियाकलापले राज्यमाथि पनि संशय कायम राखिदिएको थियो । तर, लिम्बूवान सुधार संघको काम, उद्देश्य र गतिविधिले त्यो संशयलाई मत्थर पार्न ठूलो मद्दत पुग्यो । सुधार संघको क्रियाशीलताले अभियानको स्वरूप ग्रहण गरेकाले पनि राज्यलाई सशंकित पार्ने क्रियाकलाप मत्थर भएको थियो । त्यसबेला सुधार संघलाई ‘साम्प्रदायिकता’ को आरोप पनि लाग्यो । तर, संघको केन्द्रीय नेतृत्व र इकाई कमिटीहरूमा समेत गैरलिम्बू जातिका व्यक्तिलाई समेत चुनेर उनले त्यो आरोपलाई झूटो सावित गराए । उनले समावेशीकरणको राम्रो उदाहरण पेस गरेको भनेर अहिले पनि दृष्टान्त दिने गरिन्छ ।

अहिंसात्मक सिद्धान्तका पक्षपाती इमानसिंहको तत्कालीन राजनीतिक प्रयोग, प्रस्थापना र अवधारणालाई हेर्ने हो भने उनी दूरदर्शी राजनीतिज्ञ थिए भन्ने बुझिन्छ ।

ती राजनीतिज्ञ इमानसिंहलाई आफ्ना कुरा त्यहीँका बासिन्दाबाट अनुमोदन गराउने संयोग त्यही सेरोफेरोमा प्राप्त भयो । संयोग थियो २०१५ सालको आमनिर्वाचन । लिम्बूवान सुधार संघले मागका हिसाबमा राजनीतिक भाव बोके पनि त्यो सामाजिक संगठन मात्र थियो । इमानसिंहलाई चुनाव लड्न राजनीतिक पार्टी चाहिएको थियो । तर, कांग्रेसले उनलाई टिकट दिएन । उनी नेपाल प्रजातान्त्रिक महासभा पार्टीबाट चुनाव लडे । चुनावी टिकट वितरणका लागि त्यसबेला पाँचथर पुगेका बीपी कोइरालाले आफ्नो ‘आत्मवृत्तान्त’ मा भनेका छन्, ‘लिम्बूआनमा लिम्बूले टिकट पाउने, अर्कोमा अर्को जातिले पाउने भन्ने कुरा मलाई पसन्द थिएन । ...त्यहाँ मैले गणेश रिजाललाई त्यो टिकट दिएँ । अत्यधिक बहुमतका साथ तिनी जिते । तिनको विरुद्धमा उभ्भिएको लिम्बू हार्‍यो ।’ बीपीले हारे भनेका लिम्बू इमानसिंह चेम्जोङ नै थिए ।

इमानसिंहले समाजको सूक्ष्म अध्ययन गरेका थिए । त्यस क्रममा उनले इलाम, पाँचथर, धनकुटा, तेह्रथुम, ताप्लेजुङका सबैजसो गाउँमा पुगेको उल्लेख गरेका छन् । अनुसन्धानका सिलसिलामा संखुवासभा, खोटाङ र भोजपुरका गाउँ टेकेका थिए । त्यसरी गाउँगाउँ पुगेर त्यहाँको सामाजिक, आर्थिक, सांस्कृतिक, शैक्षिक र राजनीतिक अवस्थाबारे ‘ग्राउन्ड’ का मानिसहरूसँग संवाद गरेका थिए ।

यस क्रममा उनले ‘तत्काललाई शिक्षाको खाँचो छ’ भन्ने ठम्याए । त्यसैले उनले आफ्नो भाषा, साहित्य, दर्शन, संस्कृतिका विषयमा समय खर्चिए पनि ‘शिक्षामा जोड गरौं’ भनेर आफन्त, अनुयायीलगायतलाई लामालामा चिठी लेखेका थिए ।

ग्राउन्डका कुरा महत्त्वपूर्ण छन् भन्ने उनलाई लागेको थियो । त्यसैले उनले लोकका कुरा सोधखोज, संकलन र सम्पादन गरेर प्रकाशन गरे । उनले लोकमै चलेको कुरालाई ‘किराती दन्त्य–कथा’ का रूपमा पुस्तकको आकार दिए । व्यक्ति–व्यक्तिहरूबाट टिपोट गरेका शब्द र अर्थलाई पछि उनले ‘लिम्बू–नेपाली–अंग्रेजी शब्दकोश’ र ‘लाप्चा–नेपाली–अंग्रेजी शब्दकोश’ को रूप दिए । उनले संकलन गरेको ‘बान्तवा राई शब्दकोश’ अप्रकाशित रूपमा सुरक्षित छ । उनले गाउँगाउँमा पुगेर संकलन गरेका मुन्धुमलाई ‘किरात मुन्धुम खा?हुन’ र ‘किरात मुन्धुम’ का रूपमा प्रकाशित गरे । इमानसिंहले किरात मुन्धुमलाई लेख्य परम्परामा ढाले र त्यसलाई खस नेपाली र अंग्रेजीमा अनुवाद गरी अरू अध्येतालाई सहज बनाइदिए ।

मुन्धुमभित्रका जटिल शब्दहरूको सरल व्याख्या गरिदिँदै उनले यसलाई वैज्ञानिक बनाए । मुन्धुम संस्कार गर्दा फलाकिने भाषा मात्र होइन, बरु यो ‘गम्भीर भाष्यसहितको दर्शन हो’ भनेर स्थापित गरे ।

उनले पहिलोपटक लिम्बू भाषाका पाठ्यपुस्तकदेखि व्याकरणसम्म लेखिदिएर लिम्बू जातिबारे बुझ्न चाहनेलाई सजिलो पारिदिए । लेखनका अधिकांश काम उनले त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा ‘किरात भाषा तथा संस्कृति विशेषज्ञ’ का रूपमा कार्यरत रहँदाताका (विसं.२०१८–२०३२) गरेका थिए । उनले गरेका तिनै कामका कारण यसबारेका अध्ययन/अनुसन्धानकर्तालाई सजिलो भएको छ ।

इमानसिंहले पुर्‍याएको योगदानबाट राज्यलाई महत्त्वपूर्ण टेवा पुगेको छ । उनले लिम्बू जातिको जीवनपद्धति, सांस्कृतिक चेत, दर्शन, राजनीतिक, भाषिक तथा सामाजिक अवस्थालाई उजागर गरिदिए । त्यो राज्यका लागि समेत ठूलो पुँजी हो । त्यसबेला सामरिक हिसाबले संवेदनशील लिम्बूवानका बासिन्दाका बारेमा बृहत् खोज तथा अनुसन्धान गरिदिनाले राज्यलाई महत्त्वपूर्ण जानकारी सहज रूपमा प्राप्त भएको थियो ।

इमानसिंहले नेपाली समाज, राज्य र आफ्नो समुदायलाई पुर्‍याएको योगदानलाई हेर्ने हो भने उनी विभूति भनिन उपयुक्त व्यक्तित्व हुन् । राज्य, नेपाली समाज र किरात समुदाय इमानसिंह चेम्जोङले पुर्‍याएको योगदानप्रति कृतज्ञ हुन जरुरी छ ।

प्रकाशित : फाल्गुन ७, २०७६ १३:२५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×