भरतपुरको चिकित्सा तथा व्यापार क्षेत्रको प्रगति र राप्ती नदी किनारको सौराहादेखि पश्चिम चितवनको मेघौलीसम्मका नयाँ तथा पुराना होटलबाट सिर्जित अवसरले पछिल्लो समय चितवनलाई बस्न, घुम्न वा लगानी गर्न आकर्षक स्थलको रूपमा विकास गरेको छ ।

तर देशका अन्य स्थानमा जस्तै चितवनको जनसंख्याको अधिकांश हिस्सा कृषिमा आश्रित छ । त्यसैले कृषि क्षेत्रको प्रगतिबिना चितवनको समावेशी प्रगति हुन सक्दैन ।

उत्तरी चितवनको पहाडी भेगमा सुक्खा माटोले गर्दा वर्षमा एक पटक मात्र खेती हुने ठाउँ प्रशस्त छन् । यी क्षेत्रमा कृषिमा आश्रित नागरिक न्यून आयमा बाँचिरहेका छन् । घरमूली महिला छिन् भने त त्यस्तो परिवारमा वैदेशिक आयको सम्भावना पनि कम छ । चितवनको दक्षिणी भेग तुलनात्मक रूपमा बढी रसिला छन् तर पानीको बहाव नियन्त्रण हुन नसक्दा अतिवृष्टिका बेला डुबान र अनावृष्टिमा सुक्खाको समस्यामा पर्ने गर्छन् । 

कृषि क्षेत्रको प्रगतिका लागि समयमै उन्नत बीउबिजन, मलको उपलब्धता, पूर्वी चितवन र माडी क्षेत्रका सानाठूला खोलाका साथै नारायणी नदीको तटबन्धन अहिलेको प्रमुख आवश्यकता हो । त्यसबाहेक पिठुवा र खगेरी जस्ता पुराना सिँचाइ आयोजनामा आवधिक मर्मतसम्भार अत्यावश्यक छ । कृषकको अर्को समस्या बजारको अनिश्चितता हो । बेलाबेलामा तरकारी, दूध फाल्नुपर्ने अवस्थाले नगदेबालीमा गरिएको आम्दानीको प्रतिफल अनिश्चित बनेको छ । निजी क्षेत्रले अहिले केही ठूला चिस्यान केन्द्र तथा भण्डार प्रस्ताव गरेका छन् । किसानको आय बढाउन अन्तरसिजन भण्डारण क्षमता निर्माण गर्न सरकारले पनि निजी क्षेत्रसँग मिलेर वा सार्वजनिक क्षेत्रले मात्र लगानीको आवश्यक छ । 

पूर्वी चितवनका पहाडदेखि माडीको निकुञ्जभित्र बसोबास गरिरहेकालाई हेर्दा पूर्वी चितवनको गरिबी समुदायसापेक्ष देखिन्छ । केही समुदाय अरूभन्दा विपन्न छन् । साथै जो जति विपन्न छ, त्यति नै ऊसँग कम सीप छ र कृषिमा आधारित छ । यसैले पनि कृषिको विकास चितवनको गरिबी निवारणको दीर्घकालीन रणनीतिको एक प्रमुख भाग त हो नै, यो सामाजिक सुरक्षा कार्यक्रम पनि हो । पैसा बाँड्नुभन्दा पैसा कमाउने दीर्घकालीन उपाय सिकाउनु नै गरिबी उन्मूलनको सर्वाधिक प्रभावकारी रणनीति हो । 

विपन्न वर्गलाई साना तथा सुक्खा जग्गालाई उपयुक्त हुने पानी बचाउने (वाटर सेभिङ) प्रविधि, सिँचाइ र बेलैमा कृषि उत्पादनका लागि चाहिने आवश्यक कच्चा पदार्थहरू (मल, बीउ आदि) आवश्यक छ । यसले कृषि उत्पादकत्व वृद्धिमार्फत आम्दानी बढाउँछ । कृषिका कच्चा पदार्थहरूको सामयिक उपलब्धताको प्रत्याभूति सरकारले गर्न नसकेको स्थितिमा त्यसको आयात–निर्यातमा निजी क्षेत्रलाई ल्याउनुपर्छ भन्ने नीति २०३० सालयता मुलुकले अवलम्बन गरेको थियो । त्यसलाई अझै प्रभावकारी बनाउनुपर्छ ।

कृषिसँगै जोडिएर आउने अर्को नमीठो तथ्य चितवनमा व्याप्त भूमिहीनता पनि हो । पूर्वी चितवनमा मात्र कम्तीमा पाँच हजार भूमिहीन परिवार बस्छन् । सालघारी, सिम्रेनी, गैरीगाउँ जस्ता बस्ती र माडी जस्ता ठाउँमा यो समस्या टड्कारो देखिन्छ । कृषि उत्पादकत्व बढाउँदै गर्दा भूमिहीनको समस्या पनि समाधान गर्नुपर्छ ।

यिनै भूमिहीनहरू जंगलमा घाँस काट्न जाँदा वा निउरो टिप्दै गर्दा बाघको आक्रमणमा पर्ने गर्छन् भने यिनले दुःख गरेर रोपेको गहुँलगायत अन्न धेरैजसो जंगल नजिकका खेतमा हुने भएकाले जंगली जनावरले खाइदिन्छन् । निकुञ्जसँग धेरैजसो द्वन्द्व पनि यिनै विपन्नको पर्छ । चितवनको वन देशका लागि धन होला, तर जंगल छेउमै बस्ने अधिकांश विपन्न जनताका लागि यो फगत दायित्व भएको छ । 

वनजंगलको फाइदाको यो असमान वितरणले पनि चितवनको गरिबी घटाउनभन्दा बढाउन सहयोग गरेको छ । कृषि र वन विकासको कुरा गर्दा भूमिहीन किसानलाई प्राथमिकतामा राखेर सोच्नुपर्ने हुन्छ ।

केही वर्षयता चितवनको पश्चिम भागमा भएका परिवर्तन आश्चर्यजनक नै छन् । विलासी रिसोर्ट तथा होटल राप्ती खोला किनारमा छरिएका छन् र तिनले विलुप्त भएको ‘टाइगर टप्स’को रिक्ततालाई भरेका मात्र छैनन्, नयाँ रोजगारी पनि सिर्जना गरेका छन् । पहिलेको एक्लो महेन्द्र चिकित्सालयको ठाउँमा सयौं अस्पताल तथा क्लिनिक खुलेका छन् । विशिष्टीकृत सेवा दिने बीपी कोइराला क्यान्सर अस्पताल पनि भरतपुरमा नै छ । 

नयाँ डिपार्टमेन्टल स्टोर र रेस्टुराँहरूले मानिसको सपिङ तथा आनीबानीमा आमूल परिवर्तन ल्याएका छन् । रामपुर क्याम्पसको ठाउँमा अहिले विश्वविद्यालय छ । नारायणीमा तटबन्धको काम धमाधम भएको छ भने यो नदीमा ‘सिग्नेचर ब्रिज’ निर्माणाधीन छ । बुटवलतर्फको सडक विस्तार भइरहेको छ भने नारायणघाट–मुग्लिन सडकको स्तरोन्नति सकिसकेको छ ।

पश्चिम चितवनको विकासअनुसार जति समग्र चितवनको व्यापार व्यवसायको आकार बढ्नुपर्ने थियो, त्यति बढेको भने छैन । एक त, उत्तरतिरका गोर्खा, लमजुङ, तनहुँ, धादिङ जस्ता जिल्लामा साना सहरहरू बन्दै गएका छन्, जसका कारण उपभोग्य सामानका लागि उनीहरू पहिलेझैं ठोरी वा चितवन झर्नुपर्दैन । 

दोस्रो, चितवनको खुद जनसंख्या आन्तरिक आप्रवासनले बढे पनि यहाँका धेरै बासिन्दा अस्ट्रेलिया, अमेरिकालगायत मुलुकमा बस्न गएका छन् । सम्पन्न चितवनेहरू विदेश वा काठमाडौंमा सर्दै गर्दा तुलनात्मक रूपमा विपन्न व्यक्तिहरू चितवनमा सर्ने स्थिति बन्दा समग्र खपत खासै नबढ्ने हुनाले अर्थतन्त्रले यथोचित गति लिन सक्दैन । 

तेस्रो, पश्चिम चम्पारण र गोरखपुर जस्ता भारतका जिल्लासँग नजिक भए पनि दक्षिणतिरको सम्पर्क प्रत्यक्ष र भरपर्दो नभएकाले चितवनले अन्य सीमावर्ती जिल्लाले जस्तो ‘क्रसबोर्डर’ व्यापारको फाइदा लिन सकेको छैन । 

व्यवसायको क्षेत्रमा चितवनको अबको भविष्य मुख्य गरी सडक यातायातको पूर्वाधार निर्माणको गतिमा भर पर्छ । चितवनमा सडक यातायातमा अब तीन महत्त्वपूर्ण काम बाँकी छन् । 

एक, चितवनलाई उत्तरसँग जोड्न भरपर्दो बाटो निर्माण । यो अहिलेसम्म नारायणगढ–मुग्लिन सडकले गरी आएको भए पनि यहाँ निरन्तर अवरोध आइराख्ने गरेकाले यसको विकल्प सोच्नुपर्ने छ । भरतपुरबाट जुटपानी हुँदै शक्तिखोर–मझिमटार सुरुङबाट पृथ्वी राजमार्गमा निस्कने सडक यसको महत्त्वपूर्ण विकल्प हो । यस सडकले औद्योगिक तथा आवागमन सहज बनाउनेछ । 

पृथ्वी राजमार्ग स्तरोन्नति सकिएपछि यो सुरुङमार्फत पूर्वी र पश्चिमी दुवै चितवनबाट पोखरा र काठमाडौं दुई घण्टाभित्र पुग्न सकिन्छ । चितवनमा धेरै बसोबास रहेका गोरखा, धादिङ, लमजुङ, तनहुँ, कास्की, बागलुङ र पर्वत घर भएकाहरूले यो बाटो धेरै प्रयोग गर्नेछन् । अर्कोतिर शक्तिखोर औद्योगिक क्षेत्र र अहिले धेरै उद्योग स्थापना भइरहेको उत्तरी खैरहनी, कालिका, राप्ती तथा रत्ननगर नगरपालिकाका क्षेत्रलाई पनि यो सडकले उत्तरी बजारसम्मको पहुँच सहज बनाउँछ । 

अर्को विकल्प चेपाङ मार्ग हो, जसले पूर्वी चितवन र मलेखु जोड्दै रसुवागढीसम्मको दूरी छोट्याउने लक्ष्य राखिएको छ । चेपाङ मार्गले पछाडि परेका राप्ती नगरपालिकाका विभिन्न वडालाई राष्ट्रिय मूल प्रवाहसँग पनि जोड्छ । त्यसैले यसको व्यावसायिक मात्र नभई सामाजिक पक्ष पनि त्यत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ ।

दुई, चितवनलाई पूर्वसँग जोड्ने भरपर्दो विकल्प । यसको प्रमुख एक माध्यम पूर्व–पश्चिम राजमार्ग नै हो । तर पथलैया–नारायणगढ खण्डको निर्माणमा अविश्वसनीय ढिलाइले चितवनलाई अपुरणीय क्षति पुर्‍याइरहेको छ । वास्तवमा अहिले नै काँकडभिट्टादेखि दाङसम्म यो सडकका विभिन्न खण्डको विस्तार विभिन्न चरणमा अघि बढेका छन् ।

तर सबैभन्दा धेरै गाडी गुड्ने भनिएको खण्ड पथलैया–नारायणगढलाई अगाडि बढाउने काम प्राथमिकतामा राखिएको छैन । पूर्वतिर जोड्न सरकारले प्रस्ताव गरेको अर्को महत्त्वपूर्ण सडक चितवनदेखि थाहा नगरपालिका हुँदै काठमाडौं पुग्ने द्रुतमार्ग हो । अघिल्लो लगानी सम्मेलनमा पनि यो आयोजना सरकारले प्रस्ताव गरेको थियो । मुलुकमा द्रुतमार्गको युग अघि बढेसँगै यो सडक सबैभन्दा प्राथमिकतामा पर्ने विश्वास गर्न सकिन्छ ।