काठमाडौँ — विसं २०४६ को राजनीतिक परिवर्तनपछि काठमाडौं नगरपालिकाको पहिलो निर्वाचित मेयर प्रेमलाल सिंह (पीएल सिंह) ले त्यतिबेला विदेशीसँगको सम्बन्ध विस्तार, आर्थिक स्रोतको पहिचान र योजना व्यवस्थापन गरेको चर्चा अहिले पनि हुने गरेको छ । उनले बसालेको थिति र जगमा नै अहिले महानगर चलिरहेको भन्नेहरू पनि छन् ।

२०४९ को स्थानीय निर्वाचनबाट मेयर बनेका पीएललाई ‘भिजिनरी’ व्यक्तिका रूपमा हेरिन्थ्यो । उनले बसालेका विकासका कतिपय जगलाई त्यसपछिका मेयरले निरन्तरता दिएको भनाइ अहिले पनि सुनिने गरेको छ । उनी काठमाडौंलाई अमेरिकाको सुन्दर सहर रोचेस्टरजस्तै हेर्न चाहन्छु भन्दै पटक–पटक उदाहरण दिने गर्थे ।

नगरपालिकालाई उनकै कार्यकालमा २०५२ मंसिर २९ मा महानगरपालिका बनाइएको थियो । तर पीएलले महानगर भए पनि यथेष्ट अधिकार नपाएका कारण सोचेअनुसारको काम गर्न नपाएको गुनासो गरेका थिए । उनले काठमाडौंलाई बस्न लायक सहर बनाउनुपर्ने धारणा अघि सारेका थिए । मेयर भएपछि उनले ‘स्वच्छ, सफा र हराभरा काठमाडौंको’ नारा अघि सारेका थिए । समयको पावन्दी र स्रोतको अभावमा उनले सार्वजनिक गरेका धेरै योजना त्यतिबेला कार्यान्वयन हुन सकेनन् । 

आजभन्दा ३० वर्षअघिको काठमाडौं नगरको अवस्था र आफूले गरेका कामका बारेमा धारणा सार्वजनिक गरेका थिए । २०५२ पुसमा कान्तिपुर दैनिकका पत्रकार गुणराज लुर्इंटेलसँगको लामो अन्तर्वार्तामा उनले आफू मेयर हुँदा काठमाडौं नगरपालिकाको संरचना निकै कमजोर भएको उल्लेख गरेका थिए । उनले विश्वका नगरपालिकासँग पनि प्रतिस्पर्धा गर्न सक्ने गरी काम गर्नुपर्ने धारणा अघि सारेका थिए । जनताको अधिकार स्थापित गर्न सिस्टमलाई नै हेर्नुपर्ने भन्दै उनले विश्वमा चलिरहेको प्रविधिलाई पनि ध्यान दिनुपर्ने बताएका थिए । 

आफूलाई लण्डन पुग्दा बेलायतीहरूले ‘लर्ड मेयर’ र जापान पुगेँ भने ‘अनरेबल मेयर’ भन्ने गरेको प्रसंग जोड्दै उनले नेपालमा स्थानीय निकायलाई शक्तिशाली बन्ने अधिकार दिनुपर्ने तर्क गरेका थिए । ‘मलाई बाहिर जाँदा महानगरको मेयर भनेर इज्जत त हुन्छ । तर महानगरजस्तो भएको छैन । यो वास्तविकतालाई सामान गर्न काम गरेर देखाउनुपर्ने अवस्था छ,’ उनको भनाइ थियो ।

सहरी समस्या समाधानका लागि विश्व बैंकले काठमाडौंलगायतका विश्वका ६ वटा महानगरलाई सहायता दिएको थियो । उक्त सहायता सरकारले नै खर्च गर्ने भएपछि अन्याय भएको गुनासो पीएलको थियो । नेपाली कांग्रेसबाट जितेका पीएलले सरकारले खर्च गरेकामा भन्दा पनि जसको नाममा आएको छ, त्यसले खर्च गर्न नपाएको गुनासो गरेका थिए । उक्त रकम आफूसमक्ष आउनुपर्ने तर्क गर्दै उनले सहयोगको उपयोग आधारभूत संचरनामा खर्च गर्नुपर्ने बताएका थिए । 

जापानमा १९६० मा भएको प्रदुषण काठमाडौंमा १९९५ मा देखिएको चर्चा गर्दै अन्तर्वार्तामा मेयर पीएलले भनेका थिए, ‘त्यहाँ ३० वर्षमा भएको काम मैले यहाँ ५ वर्षमा गर्नुपर्‍यो । गाउँबाट सहर जाने मानिसको प्रवृत्ति हुन्छ । राजधानीमा एउटा घर बनाऔं भन्ने हुन्छ । त्यसका लागि गुरुयोजना बनाउनु जरुरी छ ।’ 

अब राजधानीवासीलाई समयमा सुविधा दिनुपर्ने धारणा राख्दै उनले जनताले सुविधा पाएको महसुस गर्नुपर्ने बताएका थिए । पानी, बिजुली र ढल नगरपालिकाको हातमा हुनुपर्ने भनाइ उनको थियो । ‘साइट सिटी’ बनाएर आधारभूत सुविधा दिएमा काठमाडौंवरिपरिका मान्छे राजधानी नआउने अवधारणा उनले राखेका थिए । उनले भनेका थिए, ‘अमेरिकाको रोचेस्टर सिटीमा बिहान गाउँका मानिस काम गर्न आउँछन् र दिनभरि काम गरेर बेलुकी घर फर्किन्छन् ।’ 

आफू बच्चा हुँदा काठमाडौं स्वच्छ, सफा र हराभरा भएको र प्राकृतिक स्रोत पनि भएको स्मरण गर्दै उनले भनेका थिए, ‘महानगर हुनासाथ सरकारलाई एउटा प्रतिवेदन दिएको थिएँ । त्यो कार्यान्वयन हुन सकेन । मैले संसदमा गएर सांसदहरूलाई लबिइङ गर्नुपर्ने अवस्था छ । आफ्नो अधिकार नै नभएपछि के गर्ने ? काठमाडौंको साँच्चै विकास गर्ने हो भने बढी स्वायत्तता दिनुपर्छ ।’