काठमाडौँ — एमाले नेतृत्वमा सरकार बनेपछि तत्कालीन प्रधानमन्त्री मनमोहन अधिकारीले २०५१ चैत २७ बाट पाँचदिने भारत भ्रमण गरेका थिए । भ्रमणको सिलसिलामा भारतसँग औपचारिक र अनौपचारिक मुख्य एजेन्डा प्रस्तुत गरिएको थियो । एजेन्डाहरू नेपालसँग भएको १९५० को शान्ति तथा मैत्री सन्धि, जलस्रोतको उपयोग, व्यापार, टनकपुर सन्धि, सीमा विवादलगायत थियो ।

प्रतिपक्षमा रहँदा भारतप्रति अनुदार अभिव्यक्ति दिँदै आएको एमालेले सत्तामा पुगेपछि के गर्ला भन्ने जिज्ञासा मुलुकभित्र सर्वत्र चर्चामा रहेका बेला अधिकारीको भारत भ्रमण भएको थियो ।

सरकार गठन भएको पाँच महिनापछि प्रधानमन्त्री अधिकारीले भारतको औपचारिक भ्रमण गरेका थिए । भ्रमणका क्रममा भारतीय प्रधानन्त्री पीभी नरसिंह राव र नेपालका प्रधानमन्त्री मनमोहन अधिकारीबीच सामूहिक र ‘वान टू वान’ वार्ता भएको थियो । भ्रमणको तेस्रो दिन दुवै मुलुकका प्रधानमन्त्रीहरूबीचको सहमतिअनुसार नेपालका परराष्ट्र सचिव केदारभक्त श्रेष्ठ र भारतीय विदेश सचिव सलमान हैदरले २०५१ चैत २९ मा संयुक्त विज्ञप्ति प्रकाशित गरेका थिए । 

प्रधानमन्त्री अधिकारीले नयाँदिल्लीको भ्रमण सकेर कलकत्ता जाने दिन दुवै मुलुकका तर्फबाट जारी विज्ञप्तिमा १९५० को शान्ति तथा मैत्री सन्धि पुनरावलोकनका विषयमा छलफल भएको उल्लेख गरिएको थियो । ‘दुवै देशका नेताहरू १९५० को सन्धिबारे छलफल जारी राख्न सहमत भएका छन् । द्विपक्षीय हितका अन्य सबै सान्दर्भिक विषयमा दुवै देशबीच यथायोग्य तहमा छलफल जारी नै रहने छ,’ विज्ञप्तिमा भनिएको थियो । 

व्यापार र पारवहनको क्षेत्रमा भारतले काण्डला र बम्बईको बन्दरगाह अतिरिक्त रूपमा उपलब्ध गराउने, नेपालमा उत्पादित बस्तुहरूका लागि भारतीय बजार उपलब्ध गराउनेबारे दुवै देशका सरकारले विचार गर्ने र व्यापार र वाणिज्यका लागि दुवै मुलुकका अन्तरसरकारी संयन्त्रले पुनरावलोकन गर्ने संयुक्त वक्तव्यमा उल्लेख गरिएको थियो । त्यतिबेला प्रधानमन्त्री अधिकारीले भारत पक्षलाई १९५० को सन्धि पुनरावलोकन गर्न सफल भएको विश्लेषण भएको थियो ।

जलस्रोतको उपयोग, टनकपुर सन्धि, व्यापारजस्ता विषयमा भने ठोस उपलब्धि देखिएको थिएन । भ्रमण टोलीमा सहभागी नेपाली कांग्रेसका सांसद ढुण्डीराज शास्त्रीले प्रधानमन्त्री अधिकारीले भारतसँग १९५० को शान्ति तथा मैत्री सन्धि पुनरावलोकन गर्न प्रस्ट कुरा राखेको बताएका थिए । शास्त्रीले उक्त सन्धिलाई भविष्यमा राजनीतिक नाराका रूपमा प्रयोग भएमा पुनरावलोकन गर्न कठिन हुने प्रतिक्रिया दिएका थिए । 

अधिकारीले भ्रमणका सिलसिलामा कलकत्ता पुगेका भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी)का नेता तथा पश्चिम बंगालका मुख्यमन्त्री ज्योति बसुसँग पनि वार्ता गरेका थिए । बसुसँग भएको वार्तामा भुटानी शरणार्थी समस्या हल गर्नेबारे छलफल भएको जानकारी अधिकारीले दिएका थिए । संयुक्त विज्ञप्तिमा भने भुटानी शरणार्थीको सन्दर्भ उल्लेख थिएन ।