काठमाडौँ — त्यतिबेला अर्थात् ५० को दशकमा स्थलमार्ग भएर चीनसँगको व्यापारका लागि प्रयोग हुने एकमात्र नाका अरनिको राजमार्ग हुँदै तातोपानी थियो । तर, व्यापारिक कारोबार अहिलेजस्तो ठूलो परिमाण र आधुनिक प्रविधिको माध्यमबाट हुँदैनथ्यो ।

सवारी साधनहरू (विशेषतः जर्मन भ्यान) न्यून संख्यामा सञ्चालन हुने गर्थे । तातोपानीको लिपिङस्थित मितेरी पुलबाट खासासम्म धेरै सर्वसाधारण हिँडेरै आउजाउ गर्थे । 

राष्ट्र बैंकले सन् १९९२/९३ सार्वजनिक गरेको तथ्यांक अनुसार तातोपानी नाका भएर चीनसँगको आयात व्यापार बर्सेनि ९० करोडको हाराहारीमा थियो । नेपालबाट खासातर्फ जाने निर्यात व्यापार १६ करोडको थियो । खासा बजारमै खपत हुने धेरै नेपाली बस्तु पठाउने गरिन्थ्यो । नेपालबाट त्यतिबेला निर्यात गरिने मुख्य बस्तुमा मैदा, वनस्पती घ्यु, निर्माण सामग्री, सिमेन्ट, रङ आदि थिए । केही खाद्य बस्तु पनि खासासम्म पुर्‍याउने गरिन्थ्यो ।

काठमाडौंदेखि ल्हासा यातायात सम्पर्क बढाउन सकेमा नेपाल–चीनबीचको पर्यटन प्रवर्द्धन र व्यापारमा सहयोग हुने अपेक्षा गरिएको थियो । त्यसका लागि काठमाडौं–तातोपानी–खासा हुँदै ल्हासासम्म यातायात सञ्चालन गर्न २०५१ वैशाख २३ मा नेपाल–चीनबीच द्विपक्षीय सम्झौता भएको थियो । तत्कालीन निर्माण तथा यातायात सहायक मन्त्री शिवराज जोशीले सम्झौता गरेका थिए । तर ल्हासासम्म करिब ९ सय किमि लम्बाइ स्थलमार्गबाट यातायात सञ्चालन गर्न नेपाली अध्ययन टोली तिब्बत जान भने ढिलाइ भएको थियो । यसबाट यातायात सञ्चालन गर्ने सम्झौता कार्यान्वयन नहुने हो कि भन्ने चिन्ता पनि बढेको थियो । 

सम्झौता भएको दुई महिनापछि सहायकमन्त्री जोशीले सवारीसाधन हिमाल पार गरेर जानुपर्ने र दुई देशबीचको सवारी नियम फरक–फरक भएकाले ढिलाइ भएको बताएका थिए । करिब १७ हजार फिट उचाइ पार गरेर जानुपर्ने ल्हासा राजमार्गमा तिब्बती क्षेत्रमा दायाँतर्फबाट र नेपाली क्षेत्रमा बायाँतर्फबाट सवारी साधन चलाउनुपर्ने भिन्नभिन्न नियम रहेकाले पनि कसरी अघि बढ्ने दुवै मुलुकका अधिकारीबीच छलफल चलिरहेको भनाइ सरकार पक्षको थियो । 

सीमा व्यापार सम्झौता अनुसार नेपालको बाह्रबिसे र तिब्बतको खासासम्म दुवै मुलुकका सवारी साधन आउजाउ गर्न सक्ने सुविधा थियो । तर चिनियाँ अधिकारीले बाह्रबिसेसम्म सवारी साधान ल्याए पनि नेपालीलाई भने निजी सवारी साधन खासा लैजान दिइएको थिएन । एकाथरी व्यवसायीले प्रस्ट कानुनको अभावमा खासासम्म नेपालीले गाडी लैजान नपाएको अवस्थामा ल्हासासम्मको विषय पत्याउन कठिन भएको बताउने गर्थे । नेपाल हिमालपार व्यापार संघका पदाधिकारीले अरनिको राजमार्गका १४ स्थानमा जाँच पोस्ट पार गरेर मात्र सीमा पुग्न सकिने गुनासो गरिरहेका थिए । यस्तो व्यवहारले नेपाली व्यापारी हतोत्साहित भएको उनीहरूको गुनासो थियो ।

खासाबाट तिब्बतर्फको झण्डै २ सय किमि ल्हासातर्फको सडक निकै अप्ठ्यारो थियो । त्यस खण्डमा एउटा पसल पनि थिएन । ल्हासाका लागि पूर्वशाही नेपाल महावाणिज्य दूत ताम्ला उक्यावले आफू ल्हासामा हुँदा १९८४ र १९८५ मा नै नेपाल तिब्बतबीच स्थानीयस्तरमा व्यापार पर्यटनसम्बन्धी सैद्धान्तिक सहमति भएको बताएका थिए । उनले भनेका थिए, ‘खासासम्म मात्र निर्वाध रूपमा सवारी साधन पुर्‍याउन सकियो भने पनि नेपाली उत्पादनले बजार पाउँछ ।’ त्यतिबेला खासा क्षेत्रका लागि खाद्या बस्तु र निर्माण सामग्री धेरैजसो तातोपानी भन्सारबाटै जाने गरेको थियो । वनस्पती घ्यू, मैदा, चिनी, अण्डा, चाउचाउजस्ता बस्तु नेपालबाटै जाने गरेका थिए । 

नेपाल र ल्हासाबीच हवाई सम्पर्क पनि कायम भएको थियो । साताको एकपटक चाइना एयरलाइन्सले ल्हासा–काठमाडौं उडान भरिरहेको थियो । ल्हासासम्म यातायात सञ्चालन भएमा आयात निर्यात दुवै व्यापार सहज हुने विश्वास नेपालको थियो । वाणिज्य मन्त्रालयको तिब्बत शाखा प्रमुख सत्यन्त्रनारायण श्रेष्ठले लेटर अफ क्रेडिट (एलसी) लागू गर्न चीनले आनाकानी गरिरहेको बताएका थिए । एलसी लागू नहुँदा बस्तु निर्यात गर्दा विभिन्न शुल्क थपिने गरेको उनले बताएका थिए । त्यतिबेला तातोपानी भन्सारमा टेलिफोनसमेत थिएन ।