Why are leftist parties being defeated in South Asia?

One Prachanda

carrying Mao's Red Book in his bag 

in the Magar settlements of Rukum 

was lost there 

another Prachanda

forgetting the path he had dug 

on a highway built by others

was lost in the crowd of the hungry .

– Prachanda is lost, Raju Syangtan

This poem written by journalist-poet Raju Syangtan 6 years ago on the then Maoist chairman Pushpa Kamal Dahal

has become even more relevant after the last election . Syangtan has depicted through poetry how the 'Maoist movement' and its leadership are straying from the main issue . The latest election results make it clear that, as the poem says, not only the Maoists but the entire 'left movement' in Nepal have been lost somewhere . But the downward journey of the left movement is not a story unique to Nepal, it is a common sorrow of communist parties in South Asia. The common picture of the left parties in South Asia is their shrinking identity. In which the stories of Nepal and India are not unique, while in other South Asian countries, leftists are struggling in a fight for existence. This time, NCP coordinator Pushpa Kamal Dahal won the election himself, but many fellow travelers were left behind. On February 2, during the election campaign, Dahal reached Bheridanda in Chunbang. He also became emotional. The Chunbang meeting of the then Maoists in Asoj 2062 is considered historic. It was the same meeting that decided to cooperate with the parliamentary party. The meeting had passed the line of action to move towards a competitive democratic republic. Why are South Asian leftist parties suffering setbacks?

The meeting concluded with the conclusion of cooperation with the Congress, UML and other parties and reached a 12-point political understanding on 2062 Mangsir 7. Chunbang led Nepal on the path of peace. Dahal gets 'emotional' from time to time, but the only thing is that he gets separated between the 'comrades' involved in the movement and the 'people' on the way. In Asoj 2062, Dahal reached Chunbang as the Maoist chairman. However, after 11 years, in Magh 2073, he reached Chunbang as the Prime Minister. He got emotional even then. Dahal had said, 'It made me emotional. Did you come up with any ideas to give a new direction to politics?' In the meantime, how much direction he gave/did not give to politics, it is up to us to evaluate, but Chunbang trusted him again and made him an MP.

In Asoj 2062, at the famous Chunwang meeting of the Maoists, Mohit Shrestha himself sang the song 'Who says the revolution will not succeed here... One or two defeats may occur. But the heart becomes steel' composed by former Rukum East MP Purna Gharti.' The song gained a lot of attention. During the Maoist war, these artists and 'people's artists' were the bridge between the party and the people. But the party left the

'people's artists', who were known as cultural soldiers by spreading the spirit of revolution among the people, on the streets.

Dahal's party co-coordinator Madhav Kumar Nepal lost the election in Rautahat. UML Chairman KP Sharma Oli, who was the largest left party before the election, was defeated by a wide margin in Jhapa. Where did Netra Bikram Chand's CPN-Maoist, which led a separate movement saying that the Maoists had lost their way, disappear? The people did not believe Janardan Sharma and Ghanshyam Bhusal, who had gone to lead a separate movement saying that Dahal-Nepal had started dissolving the communist movement. Similarly, this time the stronghold of the Nepal Workers and Peasants Party (NWP) was also destroyed in Bhaktapur-1. While no party had been able to defeat NWP in Bhaktapur-1 from 2048 to 2079. NWP President Narayanman Bijukchhe won consecutively in 2048, 2051, 2056, 2064 and 2070. Party Secretary Prem Suwal won in 2074 and 2079. However, this time, the legacy of NWP in Bhaktapur was destroyed when Suwal was defeated by Rukesh Ranjit of the Rashtriya Swayamsevak Sangh (RSS). This time, another leftist party, the National Janamorcha, was also raised. In the first Constituent Assembly elections of 2064 BS, when the Maoist wave swept across the country, the National Janamorcha won the election in Baglung-2. Party chairman Chitra Bahadur KC had won in Baglung-2. Janamorcha chairman KC's influence was visible in the elections from 2051 to 2079 BS. In 2056 BS and 2064 BS, he defeated the then Congress candidate in Baglung Constituency No. 2 and reached the parliament. KC became a proportional member of parliament by representing Baglung in the Constituent Assembly of 2070 BS.

Although KC won the election in 2079 BS together with the Congress and the Maoist Center. This time, the Janamorcha fielded Krishna Prasad Sharma Adhikari in Baglung-1. Although the NCP supported him, Adhikari fell to fourth place amid the RSVP wave. Sushil Khadka of the RSVP won the election. Janamorcha's performance was not good in Pyuthan, which is considered to be the area of ​​influence of Janamorcha.

On Bhadra 3, 2082, leftist analyst Hari Roka wrote in Kantipur

, 'If anyone still thinks that the Communist Party and the movement will move forward under the leadership of Oli, Dahal and Nepal, that person is either in a great delusion or agrees with the plan to dissolve the communist movement.' Even if the current leadership cannot move the communist movement forward, Roka himself contested the election in Khotang on the NCP ticket and lost.

In the parliamentary elections held after the Gen-G movement, the leftist parties were in a very weak position. This time, the leftist parties represented in parliament are UML and NCP. UML won only 9 seats directly and NCP won only 8 seats. UML won 16 and NCP won 9 seats in proportional representation. In proportional representation, all the leftist parties got 2.3 million votes this time, while in 2079, the UML alone got about 2.8 million votes. In the first Constituent Assembly election held in 2064 BS, the then Maoists alone had brought 3.1 million votes in the proportional representation. Even though many small leftist elements were mixed in with the Maoists, this time it brought only 811,000 votes. This time, the share of the leftist parties in the House of Representatives will be only about 15 percent. The Rashtriya Swayamsevak Sangh (RSS), which has established itself as the largest party, has almost reached a two-thirds majority. //

The Nepal Communist Party had won 4 seats in the first parliamentary election in 2015 BS. After the people's movement of 046 BS, the presence of leftist parties in the parliamentary elections was good. However, due to accusations and ideological differences, the communists went through a split. In the 2008 general election, UML won 69 seats, Samyukta Janamorcha 9, CPN Prajatantrik 2 and NEMKIPA 2. In the then 205-member House of Representatives, 82 MPs belonged to the left-wing party. CPN Prajatantrik later merged with CPN Samyukta. At that time, the Congress, despite getting a clear majority, could not run the government for 5 years. After internal strife within the party, the country went into mid-term elections. The government led by Girija Prasad Koirala collapsed after 36 MPs from the party were absent from the policy and program. In the 2011 mid-term elections, the left-wing party became even stronger. UML alone won 88 seats. NEMKIPA won 4 seats. In that election, Narayanman Bijukchhe and Ashakaji Washukala from NEMKIPA were elected in Bhaktapur, Bhakta Bahadur Rokaya from Jumla and Binod Kumar Shah from Dailekh. However, on 11 Falgun 2054, UML split. There were 40 MPs in MALE and 49 in UML. In terms of percentage, 40 percent of the parliament was leftist MPs. In 2056, the Congress alone won 111 seats. The UML, on the other hand, decreased by 17 seats to 71. The MALE, formed by Bamdev Gautam after splitting the UML, could not win a single seat. The Rastriya Janamorcha won 5 seats, the Samyukta Janamorcha and NEMKIPA won 1 seat each. After the armed conflict, the Maoists entered the peace process. The People's Movement of 2062/63 brought about political change. The Maoists' parliamentary political journey began after the peace agreement. The first Constituent Assembly elections were held on Chaitra 28, 2064. Elections were held for 575 seats for the 601-member Constituent Assembly. The communist parties won a total of 353 seats. The Maoists won 229 seats including nominees, while the UML won 108 seats including nominees. After Manmohan Adhikari, a communist-led government was formed in Nepal for the second time, with Maoist Chairman Pushpa Kamal Dahal becoming the Prime Minister.

The left-wing party appeared somewhat weak in the second Constituent Assembly of 2070. Earlier, the first party, the Maoists, fell to third place, while the UML rose to second place. The Congress won 206 seats, 91 more than in the previous election. The UML also won 184 seats, adding 76. The Maoists, however, shrank to 83. In that election, the ML won 5, the RJDM won 3, the CPN-UML won 3, and the NEMKIPA won 4 constituencies. In the 2074 election after the constitution was promulgated, the leftist wave came. UML and Maoists entered the election saying that they would unite after the election. The people believed in the conditions of UML-Maoist unity and the promise of development and won them almost 2/3 of the seats. Out of the 275 seats, the UML won 121 and the Maoists 53. Janamorcha and NEMKIPA won 1 seat each. When the seats of all four parties were added, about 64 percent of the leftist MPs in the parliament were.

After the election, the Maoists and the UML united as the NEMKIPA. However, the unified party could not survive due to the conflict between KP Sharma Oli and Pushpa Kamal Dahal. In the meantime, Oli dissolved the parliament twice. The Supreme Court overturned the dissolution of the parliament. However, in another case, the CPN-UML unification process was declared illegal, and the UML and Maoists returned to their previous status.

Why are the communists losing?

Binda Pandey, who faced action for holding different opinions within the UML, says that the left movement has been weakened due to her heavy-handedness and character. ‘Yesterday, during the party building process, there was sacrifice and dedication. There was a talk of contribution. But now, things of achievement and opportunity are becoming dominant. Those who have close relations and contacts are moving forward in terms of achievement,’ she says.

He is not confident that the young generation will join the left movement by considering Pushpa Kamal Dahal and KP Sharma Oli as 'role models'. 'Yesterday, when we started the movement, we used to talk about Pushpalal. We used to consider Madan Bhandari and Manmohan Adhikari as role models.' However, today's generation born after multi-party politics has become the 'majority' of our voters. However, the role models of our party are KP Oli and Prachanda. The way in which Comrades Oli and Prachanda have presented themselves is not something that both the village and the city can follow as role models,' he argues.

Analyst Chandra Kishore also believes that there is a huge gap between the words and actions of Nepali leftist leaders. 'Madan Bhandari has succeeded in bringing leftist politics to parliamentary politics conceptually and experimentally.' However, the leftists here were neither theoretically loyal to their ideology nor committed in terms of behavior and character,' says analyst Chandrakishore.

In recent years, the communists have become like corporate agents. UML or Maoists have become like corporate companies.

Whether it was the Panchayat or the Maoist People's War, he says that it cannot be denied that the diet and lifestyle of leftist leaders while underground contributed to social transformation. In recent years, he believes that the communist parties have forgotten the base class of their politics.

'

In recent years, they have become like corporate agents. UML or Maoists have become like corporate companies. Their lifestyle has become comfortable. The common people started seeing the comrades here as middlemen instead of the revolutionary ones that the comrades used to portray. This also made them feel disgusted,' he says.

Ghanshyam Bhusal also agrees that the communist movement cannot move forward under the current leadership. Bhusal, who is also a leader of the CPN-UML, says that despite repeated warnings, the leadership has ignored him. 'The left movement was born out of the feeling that the state belonged only to a few capitalists and there was no organized force. Wherever the left movement did not do that and forgot its class and land, the left movement became weak,' he says. He alleges that the leadership has depoliticized and non-leftistized the party.

Why did the Communist Party of Nepal go downhill? नेपालबाहिरको नजर

नेपालको अवस्था श्रीलंका र बंगलादेशसँग तुलना गर्न सकिने पनि उनको भनाइ छ । ‘तीनवटै देशमा जेन-जी आन्दोलन भयो । नेतृत्वप्रति व्यापक असन्तुष्टि देखियो । श्रीलंकाको परिवर्तनले किनारामा रहेको दललाई केन्द्रमा ल्याइदियो । बंगलादेशमा सत्तारूढ दलमाथिको प्रतिबन्ध र नयाँ राजनीतिक गठबन्धनले परिदृश्य बदलिदियो । नेपालमा पुराना दलहरू चुनावी मैदानमा त उत्रिए तर नयाँ विकल्पसामु पराजित भए,’ महासचिव भट्टाचार्य भन्छन् । २०७९ मा काठमाडौंको मेयरमा बालेन्द्र शाहको जितले नै जनताले नयाँ राजनीतिक विकल्प खोजिरहेका छन् भन्ने संकेत दिएको उनको बुझाइ छ ।   पछिल्लो जेन-जी आन्दोलनमा दमन र अस्थिर सरकार पनि नयाँ जनमतको आधार बनेको महासचिव भट्टाचार्य बताउँछन् । उनी भन्छन्, '२०६५ मा गणतन्त्रात्मक मुलुक बनेपछि नेपालमा १४ वटा सरकार बने, कुनै पनि सरकारले पूरा कार्यकाल चलाउन सकेनन् । भ्रष्टाचार, अस्थिर गठबन्धन राजनीति, वृद्ध नेतृत्व र युवा मतदाताबीच बढ्दो दूरीले व्यापक असन्तुष्टि पैदा गर्‍यो । सामाजिक सञ्जाल प्रतिबन्धको शान्तिपूर्ण विरोध प्रदर्शनमा पुलिसको गोलाबारीले आक्रोश बढायो । परिणामस्वरूप मतदाताले नयाँ अनुहार र सुशासनको वाचामा भरोसा देखाए ।’ जवाहरलाल नेहरू विश्वविद्यालय, राजनीतिक अध्ययन केन्द्रका सहप्राध्यापक मणीन्द्रनाथ ठाकुर नेपालमा सुशासन र रोजगारीका पक्षमा नयाँ जनादेश आएको बताउँछन् । उनी भन्छन्, ‘म नेपाल जाँदा मानिसहरू भन्थे- युक्रेनलाई खायो रूसले, नेपाललाई खायो घूसले । ठूलो मात्रामा भ्रष्टाचार भयो । पुराना दलहरूप्रति नागरिकको भरोसा टुटेको देखियो । बेरोजगारी छ । युवा पुस्तामा छटपटी देखिन्छ । मैले नै देखेँ धेरै ठाउँमा जापानी र कोरियन भाषा सिकाउने इन्स्टिच्युसन । अधिकांश देशमा बस्न नै चाहँदैनन् । राज्यसत्तामा बस्नेहरूले यी तमाम समस्यालाई कसरी समाधान गर्ने भन्ने सोचेको पाइएन ।  परिवर्तन राम्रैका लागि भएको छ ।’  भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (माले)का महासचिव दीपकंर भट्टाचार्य नेपालको लोकतान्त्रिक आन्दोलनमा वामपन्थी दलको महत्वपूर्ण योगदान रहेको बताउँछन् । उनी भन्छन्, ‘नेपालका वामपन्थी दलले संवैधानिक राजतन्त्रदेखि बहुदलीय गणतन्त्रसम्मको संक्रमणमा महत्वपूर्ण भूमिका निभाए ।’ उनी सेप्टेम्बरको जेन-जी आन्दोलनपछि एमाले अध्यक्ष केपी शर्मा ओली सरकारको बिदाइलाई चुनावी समर्थन मिलेको बताउँछन् ।

भाकपा मालेका उत्तराखण्ड राज्य सचिव इन्द्रेश मैखुरी पनि नेपाली कम्युनिस्ट पार्टीहरूकै अगुवाइमा सयौँ वर्ष पुरानो राजतन्त्र फालिएको मान्छन् । तर, समयक्रममा उनीहरूले आफ्नो धरातल बिर्सिएकाले पराजय भोग्नु परेको मैखुरीको भनाइ छ । ‘कम्युनिस्ट पार्टीहरूकै अगुवाइ र सक्रियतामा नेपाल गणतन्त्रात्मक मुलुक बन्यो । एउटा प्रगतिशील संविधान जारी भयो । तर, लोकतन्त्रको स्थापनापछि लोक अर्थात आम जनता सशक्त हुनुपर्ने हो । त्यो भने बाँकी नै छ । नेतृत्वमा पुस्तान्तरका बारे पनि वामपन्थी दलले सोचेको देखिएन,’ उनी भन्छन् ।  पाकिस्तानको इन्कलाबी कम्युनिस्ट पार्टीका केन्द्रीय सदस्य आदम पाल भन्छन्, ‘चुनावी परिणामले नेपालमा जेन-जी क्रान्ति जारी छ भन्ने सन्देश दिएको छ । जनताले सबै परम्परागत दलहरूमाथि विश्वास गरेनन्, त्यसैले नयाँ नेता र दल उदाए ।’ अहिले विश्वमै वर्गीय खाडल र धनीहरूविरुद्ध संघर्षको कुरा गर्ने जोहरान ममदानीदेखि बालेन्द्र शाहसम्मको उदय भइरहेको उनको तर्क छ । उनी भन्छन्, ‘यो राजनीतिक परिदृश्य पूरै विश्वमा देखिइरहेको छ । तर, नयाँ अनुहारका पनि केही सीमितता छन् । किनकि उनीहरू आफ्नो राजनीति पुँजीवादकै वरिपरि केन्द्रित राख्छन् ।’ नेपालको राजनीतिक परिवर्तन बारे बंगलादेश कम्युनिस्ट पार्टी (बीसीपी) का केन्द्रीय सदस्य मन्जूर मोइन भन्छन्, ‘टाढाबाट हेर्दा हालैको आन्दोलनलाई नेतृत्व र समर्थन गर्ने शक्तिले जनतामा आशा र भरोसा जगाउन सकेको देखिन्छ । नेपालको छोटो लोकतान्त्रिक राजनीतिक अभ्यासमा पटक-पटक सरकार बनाए पनि वामपन्थी दलले जनतालाई विश्वासमा लिन सकेनन्  । यो त समयले नै बताउला कि नयाँ सरकार वा राजनीतिक शक्तिले जनताको दैनिकी र नेपालको समग्र विकासमा कस्तो योगदान देला ?’ 

श्रीलंकाका वातावरणमन्त्री एवं जेभीपीका केन्द्रीय सदस्य डा.दम्मिका पटाबेन्दी नेपालका वामपन्थी दल सत्तामोही देखिएको बताउँछन् । उनी युवा पुस्ताको भावना र आकांक्षा बुझ्न नसक्दा वामपन्थी राजनीति कमजोर भएको तर्क प्रस्तुत गर्छन् । उनी भन्छन्, 'नेपालमा वामपन्थी दल वैचारिक कारणले खस्केका होइनन्, उनीहरू आन्तरिक र संरचनाका कारण कमजोर भएका हुन् । त्यस्तै विभाजन र आन्तरिक शक्ति संघर्षले पनि उनीहरू कमजोर भए । एकता भए पनि गुट-उपगुट र आन्तरिक द्वन्द्वका कारण उनीहरूमाथिको जनविश्वास घट्यो ।' 

युवा मतदाताले वामपन्थी दललाई शैलीका हिसाबले 'आउटडेटेड' देखेको पनि उनको भनाइ छ । उनी भन्छन्, 'कुनै बेला क्रान्तिकारी छवि देखाए पनि राजतन्त्रपछि जब उनीहरू सत्तामा आए, पुरानै पाराले सरकार चलाए । समाज रूपान्तरणभन्दा 'इलिट' वर्गलाई नै पोसेको देखियो । यसले उनीहरूको क्रान्तिकारी छवि धुमिल बन्यो ।'

सन् १९८० को मध्यतिर आधा युरोपमा मार्क्सवादी लेनिनवादी दलहरू सत्तामा थिए । तर अहिले युरोपका कुनै पनि देशमा वामपन्थी दल सत्तामा छैनन् । पछिल्लो समय साम्यवादी व्यवस्था भएका मुलुकबाहेक सत्ताको नेतृत्वमा वामपन्थी दल पुगेको नेपालमा मात्र हो । विश्वमै साम्यवादी शासन व्यवस्था भएका मुलुक हुन् चीन, लाओस, भियतनाम, उत्तर कोरिया र क्युबा । पाँचै देशमा एक्लो कम्युनिस्ट पार्टीले सरकार चलाउँदै आएको छ । उत्तर कोरियाबाहेकका देशले भने बजारमा आधारित आर्थिक सुधारको बाटो अपनाएका छन्  ।

भारतका कम्युनिस्ट : कतै सरकारमा, कतै युद्धमा

भारतका केही राज्यमा भने वामपन्थी दल लामो समय सत्तामा रहे । पश्चिम बंगालमा सबैभन्दा बढी ३४ वर्ष वामपन्थी दल सत्तामा रह्यो । केरलमा अहिले पनि वामपन्थी गठबन्धनकै सरकार छ । १४० सदस्यीय केरल विधानसभामा वामपन्थी गठबन्धनकै बहुमत रहेको छ । त्रिपुरामा पनि ४० मा १४ सिट वामपन्थी दलका सांसद छन् । हालै भएको बिहार विधानसभामा वामपन्थी दलका ३ सांसद निर्वाचित भएका छन् ।

तर, लामो समय सरकार चलाएको पश्चिम बंगाल विधानसभामा भने वामपन्थी दल शून्यमा पुगेका छन् । पश्चिम बंगालमा सन् १९७७ देखि २०११ सम्म वामपन्थी सरकार थियो । तर, २०११ को चुनावमा नराम्ररी हार बेहोर्‍यो, भाकपा (मार्क्सवादी) नेतृत्वको वाममोर्चा ६२ सिटमा खुम्चियो । २०१६ मा त भाकपा मार्क्सवादीले २६ सिट जित्यो, अन्य वामपन्थी दलले ६ सिट हात पारे । २०२१ आउँदाआउँदै २९४ सदस्यीय पश्चिम बंगाल विधानसभामा वामपन्थी दल शून्यमा पुगे । 

पश्चिम बंगाल वामपन्थी आन्दोलनको केन्द्रकै रूपमा रह्यो । नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीको विधिवत रूपमा स्थापना पनि कोलकाता(कलकत्ता) मै भएको थियो । २००६ वैशाख १० गते कलकत्तामा पुष्पलाल श्रेष्ठको नेतृत्वमा जहानियाँ राणाशासनको अन्त्य गर्ने उद्देश्यले नेकपा स्थापना भएको थियो । पश्चिम बंगालमा वामपन्थी दलले किन यत्रो धक्का खायो त ? भाकपा (माले) का केन्द्रीय सदस्य तथा उत्तराखण्ड सचिव इन्द्रेश मैखुरी राम्रो कामका बाबजुद पश्चिम बंगालमा लिइएका केही नीतिका कारण वामपन्थी दलले धक्का खाएको बताउँछन् । उनी भन्छन्, ‘पश्चिम बंगालमा करिब ३४ वर्ष भाकपा नेतृत्वमा वाममोर्चाको सरकार चल्यो । अपरेसन बर्गाको नामबाट भूमिसुधारको उल्लेख्य काम पनि भयो । तर औद्योगिकरणसँगै नवउदारवादी नीतिको चपेटामा आएर २०११ मा यो सरकारको पतन भयो । त्यतिबेलादेखि त्यहाँका कम्युनिस्टहरूको प्रदर्शन निकै कमजोर रहेको छ ।’

जवाहरलाल नेहरू विश्वविद्यालय, राजनीतिक अध्ययन केन्द्रका सहप्राध्यापक मणीन्द्रनाथ ठाकुर पनि युवाहरूको इच्छा/आकांक्षालाई सम्बोधन गर्न नसक्दा पश्चिम बंगालका कम्युनिस्ट पार्टी धराशायी भएको बताउँछन् । ‘बेरोजगारी बढ्दै थियो । युवाहरूमा छटपटी थियो- के गरौँ, के नगरौँ ? तर वामपन्थी दल वामपन्थको नारामा मात्र सीमित थिए । उनीहरूले सिंगुरमा जमिन दिएर औद्योगीकरणलाई बढावा दिन खोजेकै हुन् । त्यसबाट रोजगारी पनि सिर्जना हुन्छ भन्ने थियो तर त्यो जनताका लागि स्वीकार्य भएन । किसानहरूलाई लाग्यो कि हाम्रो जमिन बिनाकारण उद्योगीलाई बेचिँदैछ,’ सहप्राध्यापक ठाकुर भन्छन् । बंगालको कम्युनिस्ट सरकार इमान्दार हुँदाहुँदै पनि युवाहरूको भावना बुझ्न नसक्दा पछि परेको उनको तर्क छ । 

पश्चिम बंगालको हुगली जिल्लाको सिंगुरमा टाटा समूहले नानो परियोजना निर्माण गर्ने घोषणा गरेको थियो । तृणमूल कांग्रेस ममता बनर्जीको विरोधबीच टाटा समूह फर्किएको थियो । परियोजना निर्माण भएको क्षतिस्वरूप ७६६ करोड दिन मध्यस्थता न्यायाधिकरणले निर्देशन दियो । सिंगुर र नन्दीग्राममा जमिन अधिग्रहण विरोधी आन्दोलनबाटै ममताले सत्ताको बाटो तय गरेकी हुन् । तर बर्गा भूमिसुधारबाट प्रशंसा पाएको वाम मोर्चा भने जमिनकै कारण सडकमा आइपुग्यो । औद्योगीकरणको कुरा जनतालाई बुझाउन सकेन । तृणमूलले नारा लगाउँथ्यो, ‘सिंगुर से नन्दीग्राम, बुद्धदेव के घमण्ड से बंगाल बन रहा भियतनाम ।’ वामपन्थी दललाई किसानविरोधी कित्तामा उभ्याउन सफल भइन् ममता ।

बंगालमा ज्योति बसु २५ वर्ष सरकारमा रहे । समग्रमा ३४ वर्ष लगातार कम्युनिस्टले सरकार चलाए । बसुमाथि भ्रष्टाचारको आरोप लागेन । तर उनीपछिको नेतृत्वले समयको परिवर्तनलाई बुझ्न नसक्दा अस्तित्व बचाउन सकेनन् ।

भारतकै अर्को राज्य केरलमा बदलिँदो परिस्थितिलाई बुझ्न सकेकैले वामपन्थी दल अहिलेसम्म ‘सर्भाइभ’ गरेको छ । केरल भारतीय कम्युनिस्ट आन्दोलनका लागि अहिले ‘हेडक्वार्टर’ जस्तो बन्दै आएको छ । केही दशकयता त्यहाँका जनताले वामपन्थी नेतृत्वको वाम लोकतान्त्रिक मोर्चा(एलडीएफ)लाई जिताउँदै आएका छन् । सन् १९८० यता मात्र केरलमा एलडीएफले ६ वटा चुनाव जितिसकेको छ । सन् २०१६ र २०२१ त लगातार नै जित्यो ।

त्यसो त चुनाव लडेर कम्युनिस्ट पार्टीले विश्वमै पहिलोपटक सरकार बनाएको पनि केरलमै हो । सन् १९५७ मा भारतीय कम्युनिस्ट पार्टीका ईएमएस नम्बुदिरीपाट मुख्यमन्त्रीमा निर्वाचित भएका थिए । आन्दोलनको मूल भूमि पश्चिम बंगालबाट कम्युनिस्टहरू हराइरहँदा वा हारिरहँदा केरलमा चाहिँ किन सफल भइरहेछन् त ? सहप्राध्यापक ठाकुर भन्छन्, ‘केरलमा दलित राजनीति छ । त्यसमा कम्युनिस्ट पार्टीको साथ छ । त्यस्तै त्यहाँको सरकारले इन्नोभेसनमा पनि काम गरेको छ । तर बंगालमा कुनै कन्स्ट्रक्टिभ र इन्नोभेसन ल्याउन सकेनन् ।’ 

भारतमा मूलधारको राजनीतिमा रहेका वामपन्थी दलबाहेक अर्को दल माओवादी युद्धमै छ । जल, जंगल र जमिनमा आदिवासी अधिकारको वकालत गर्दै उनीहरू लामो समयदेखि सशस्त्र संघर्षमा छन् । १९६० को दशकमा नक्सलबारीबाट सुरू भएको माओवादी आन्दोलन बिहार, आन्ध्र प्रदेश, पञ्जाब र केरलसम्म फैलियो । चारू मजुमदार नेतृत्वबाट सयौँ प्रभावित भए । स-साना सशस्त्र समूह भने । ‘वर्गीय मुक्ति’ का लागि भन्दै जमिनदार, प्रहरी र राज्यका प्रतिनिधिमाथि आक्रमण सुरू गरे । चारूलाई ‘भारतका माओ’ समेत भनिन्थ्यो ।

पछिल्लो समय छत्तीसगढ, झारखण्ड, महाराष्ट्रलगायतका राज्यमा पनि माओवादी सक्रिय छन् । तर केही समयमा यता पार्टीका शीर्ष नेताहरू आत्मसमर्पण गर्दै आएका छन् । केही दिनअघि मात्र शीर्ष नेता गणपति नामले चिनिने मुप्पाला लक्ष्मण रावले आत्मसमर्पण गरे ।

इन्डिया टुडे

का अनुसार २०२० देखि २०२६ को सुरुवातसम्म ४ हजार ३ सय माओवादीले आत्मसमर्पण गरिसकेका छन् । ३ हजार ५ सयभन्दा बढीलाई पक्राउ गरिएको छ । यही ११ मार्चमा मात्र छत्तीसगढको बस्तरमा १०८ जना माओवादी सशस्त्र संघर्ष छाडेर मूलधारमा फर्किए ।

साउथ एसिया टेरोरिजम पोर्टल

(एसएटीपी)का अनुसार सन् २००० यता मात्र भारतमा माओवादी संघर्षका क्रममा ४ हजार १ सय ३८ सर्वसाधारण, २ हजार ७ सय २३ सुरक्षाकर्मी र ५ हजार ६३ माओवादी कार्यकर्ता मारिएका छन् ।

पाकिस्तानमा कम्युनिस्टको धिपधिप

पाकिस्तानमा सन् १९४८ मै कम्युनिस्ट पार्टी स्थापित भए पनि मूलधारको राजनीतिमा आउन सकेन । कोलकतामा सज्जाद जाहीरलगायतले पाकिस्तान कम्युनिस्ट पार्टी(सीपीपी) स्थापना गरेका थिए । तर, १९५१ मा मुस्लिम बहुल मुलुकमा खतरा हुन सक्छ भनेर सीपीपीमाथि प्रतिबन्ध लगाइयो । पछिल्लो समय पनि वामपन्थी दलहरू त छन्, तर स-सानो समूहमा । बेला-बेला उनीहरू इरान-अमेरिका युद्ध, भू-राजनीति र श्रमिकका मुद्दामा आवाज उठाइरहन्छन् । 

इन्कलाबी कम्युनिस्ट पार्टीका केन्द्रीय सदस्य आदम पाल पाकिस्तानमा सन् १९६८-६९ को जनक्रान्तिका बेला र १९८० को दशकमा वामपन्थी दलहरूलाई नेतृत्व गर्ने सुनौलो मौका रहेको बताउँछन् । उनी भन्छन्, ‘तर स्टालिनवादी टु स्टेज थ्योरीका कारण उनीहरूले राष्ट्रिय बुर्जुवा वर्गको समर्थन गरे, जुन अन्ततः साम्राज्यवादीकै सहयोगी सावित भयो । यो रणनीतिले मजदुरहरूको स्वतन्त्र क्रान्तिकारी भूमिका कमजोर भयो ।’

बंगलादेशका कम्युनिस्ट : प्रतिस्पर्धाबाहिर 

बंगलादेशमा पनि वामपन्थी दलहरू नाममा मात्र छन् ।  दक्षिण एसियामा वामपन्थी दलहरू सकिए नि भन्ने प्रश्नमा बीसीपीका केन्द्रीय सदस्य मन्जूर मोइन भन्छन्, ‘नेपाल, बंगलादेश, भारत, पाकिस्तान वा श्रीलंकामा वामपन्थी दलहरू खिइँदैछन् भन्नु वा पकड गुमाउँदैछन् भन्नू सामान्यीकरणको गल्ती हुन्छ । हामीले श्रीलंका, बंगलादेश र नेपालमा ठूला जनआन्दोलन देख्यौँ । यी तीनवटै आन्दोलन एउटै परिस्थितिमा भएका होइनन् । त्यसपछिका घटनाक्रम पनि उस्तै छैनन् । त्यसैले सबैलाई एउटै दृष्टिकोणमा हेर्न मिल्दैन ।’  बंगलादेशमा चाहिँ वामपन्थी दलले किन जनविश्वास जित्न सकिरहेका छैनन् त ? मोइन भन्छन्, ‘बंगलादेशमा कथित प्रगतिशील राजनीतिक शक्ति करिब १७ वर्ष सत्तामा रहृयो । जुन तानाशाही र स्वेच्छाचारी पनि थियो । यस्तो सत्ताले दक्षिणपन्थी साम्प्रदायिक शक्तिको उभारलाई मलजल गर्छ । दुर्भाग्य भन्नुपर्छ बंगलादेशमा आन्दोलनपछि विदेशबाट आएका तानाशाही समर्थकको सहयोगमा साम्प्रदायिक शक्ति मजबुत हुँदै गए । नयाँ राजनीतिक ध्रुवीकरणबीच वामपन्थी, स्वतन्त्र र वैकल्पिक शक्तिले अपेक्षित चुनावी परिणाम निकाल्न सकेनन् ।’ २०२२ को आन्दोलनपछि श्रीलंकाली सत्तामा वामपन्थी श्रीलंकामा सन् १९३६ मै वामपन्थी आन्दोलन सुरू भएको थियो । श्रीलंकामा पहिलोपल्ट खुलेको वामपन्थी दल हो । लंका सम समाज पार्टी(एलएसएसपी) । यो पार्टी सन् १९५० र १९६० को दशकमा फोर्थ इन्टरनेसनल आन्दोलनको प्रमुख हिस्सासमेत बन्यो । तर श्रीलंका कम्युनिस्ट पार्टी श्रीलंका(सीपीएसएल)को जन्मसँगै विभाजित बन्यो । सीपीएसल पनि विभाजनमुक्त हुन सकेन । उक्त पार्टी पनि विचारधाराका रूपमा दुई टुक्रा भयो - श्रीलंका कम्युनिस्ट पार्टी मस्को र श्रीलंका कम्युनिस्ट पार्टी बेइजिङ । सन् १९६४ देखि तीनवटै पार्टीले श्रीलंकाली राजनीतिमा आफ्नो पकड गुमाउँदै गए । पुराना वामपन्थी पार्टीहरू कमजोर भएपछि जनता विमुक्ति पेरामुना(जेभीपी) को उदय भयो । १९७१ मा त जेभीपीले सरकारविरुद्ध सशस्त्र संघर्षसमेत गर्‍यो ।  गैरकानुनी शासन र दमनविरुद्ध जेभीपीले देशका विभिन्न प्रहरी चौकीमा आक्रमण गर्‍यो । त्यसपछि सरकारले चलाएको कारबाहीमा जेभीपी कार्यकर्ता र समर्थक गरी झन्डै १० हजार जना मारिए, २० हजारभन्दा बढीलाई जेल हालियो । जेभीपी नेताहरू पार्टीले श्रीलंकाली राजनीतिमा नयाँ संस्कार विकास गरेको दाबी गर्छन् । लामो समयसम्म सत्तामा परिवारवाद, भ्रष्टाचार र चरम बेथिति देखियो । पछिल्लो समय त श्रीलंकाली अर्थतन्त्र नै टाट पल्टिने अवस्थामा पुग्यो । सोहीबीच सन् २०२२ मा श्रीलंकामा ठूलो जनआन्दोलन(अरगलाया आन्दोलन) भयो । सडकमा 'गो होम गोटा', 'गो होम राजपाक्षे', 'अरगलयाटा जय वेवा अर्थात संघर्षको विजय होस्' जस्ता नारा लागे । आन्दोलनपछि भएको चुनावमा जेभीपीलाई व्यापक जनसमर्थन प्राप्त भयो र सरकार बनायो ।

श्रीलंकाका वातावरणमन्त्री एवं जेभीपीका केन्द्रीय सदस्य डा.दम्मिका पटाबेन्दी आर्थिक संकट नै श्रीलंकाको राजनीतिको 'टर्निङ पोइन्ट' बनेको बताउँछन् ।  'भ्रष्टाचार, महँगी र सत्तामा धनाढ्यहरूकै हालीमुहालीका कारण युवाहरू आक्रोशित बने । यसले पनि सत्ताविरोधी राजनीतिका लागि मलजल गर्‍यो । वंशवादी सत्ता, नवउदारवादी नीति र भ्रष्टाचारविरुद्ध मानिसहरू सडकमा ओर्लिए, वैकल्पिक राजनीतिका लागि मैदान खुला भयो, 'रिब्रान्डेड लेफ्ट'को उदय भयो,' उनी भन्छन् ।

श्रीलंकामा सेप्टेम्बर २०२४ यता वाममोर्चा नेतृत्वकै सरकार छ । २०१९ को राष्ट्रपति चुनावमा जनता विमुक्ति पेरामुना(जेभीपी) का नेता अनुरा कुमारा दिसानायकेले ३ प्रतिशत मात्र मत पाएका थिए ।  २०२२ मा श्रीलंका आर्थिक संकटबाट गुज्रियो । त्यतिबेला दिसानायके तत्कालीन राष्ट्रपति गोटाबाया राजपक्षको कट्टर विरोधीका रूपमा देखिए । उनले भ्रष्टाचारविरोधी आन्दोलनलाई उचाइमा पुर्‍याए । विद्यार्थी, कर्मचारीलगायतको समर्थन जुटाए । 

वर्षौंदेखि श्रीलंकाली सत्तामा राजपक्षे परिवारको हालिमुहाली थियो । यहाँ सरकारविरोधी प्रदर्शन चर्किएपछि गोटाबाया राजपक्षे राष्ट्रपति पदबाट हट्न बाध्य भए । साथै, मुलुकले चरम आर्थिक संकट भोग्नुपर्‍यो । श्रीलंकाली अर्थतन्त्र नै टाट पल्टिएको अवस्था थियो । जटिल परिस्थितिबीच भएको चुनावमा वामपन्थी दलले स्पष्ट बहुमत ल्यायो । दिसानायके नेसनल पिपल्स पावर(एनपीपी)सँग गठबन्धन बनाएर चुनाव लडेका थिए । एनपीपीमा जेभीपीसहित २१ वटा राजनीतिक दल र संगठन आबद्ध छन् । 

भुटानको माओवादी सशस्त्र संघर्ष

सन् २००८ जनवरी २० । बिहान ११:१० देखि दिउँसो २:१० बजेसम्म थिम्पुसहित ४ ठाउँमा बम विस्फोट भयो, मानवीय क्षति भने भएन । २००८ मार्चमा भएको पहिलो आम चुनावलाई लक्षित गरेर पनि बम विस्फोट गराइएको थियो । इमेलमार्फत विस्फोटको जिम्मा लियो एकीकृत क्रान्तिकारी मोर्चा भुटानले, कमान्डर थिए ‘कर्मा’ ।

शाही भुटानी प्रहरीले घटनामा नेपालमा आधारित संगठनको हात रहेको हुन सक्ने बतायो  । भुटान प्रहरीले शंका गरेका संगठन थिए, भुटान टाइगर फोर्स, भुटान माओवादी पार्टी र कम्युनिस्ट पार्टी भुटान । तर तीनै संगठन एउटै थिए, भुटान कम्युनिस्ट पार्टी मार्क्सवादी लेनिनवादी माओवादी । भुटान टाइगर फोर्स भने पार्टीअन्तर्गत कै सशस्त्र टोली थियो । 

साउथ एसियन टेरोरिजम पोर्टल

(एसएटीपी)का अनुसार भुकपा मालेमा नेपालका शरणार्थी शिविरमा स्थापना गरिएको थियो । एउटा उद्देश्य नेपालका माओवादीकै जस्तो थियो-राजतन्त्र उन्मूलन । अर्को उद्देश्य भने भुटानबाट लखेटिएकाहरूको घरफिर्ती । भुकपा मालेमाले पहिलो प्रेस विज्ञप्ति तत्कालीन नेकपा माओवादीकै वेबसाइटमार्फत २२ अप्रिल २००३ मा सार्वजनिक गरेको थियो । विज्ञप्तिमा हस्ताक्षर थियो महासचिव विकल्पको । संगठन भुटानका विभिन्न ठाउँमा विस्तार गरे ।

भुटान प्रहरीले २००७ मे २५ मा साम्त्से जिल्लाबाट ३० जना कार्यकर्ता समात्यो । १३ डिसेम्बर २००७ मा दमकमा शरणार्थीहरूको तेस्रो मुलुकमा व्यवस्थापनको विरोध गर्दै भुटान टाइगर फोर्सले गोली चलायो । घटनामा एक शरणार्थी घाइते भए । जब शरणार्थीहरूको तेस्रो मुलुकमा व्यवस्थापन गर्ने कुरा भयो, भुकपा मालेमाले विरोध गर्‍यो । पार्टीका अध्यक्ष सूर्यले जसले समर्थन गर्छ उसको यस्तै हालत हुने चेतावनी दिए । २००३ देखि २००८ सम्म सर्वसाधारण ८ र माओवादी १६ गरी २४ जनाको मृत्यु भयो । भुटानले कम्युनिस्ट पार्टीमाथि प्रतिबन्ध लगायो । सरकारका अनुसार अहिले पूर्ण रूपमा निष्क्रिय छ- भुकपा मालेमा । 

वामपन्थी राजनीतिको भविष्य 

आम मतदाताले वामपन्थी दललाई पछिल्लो चुनावमा विश्वास गरेनन् । तर, कम्युनिस्ट आन्दोलन वा राजनीति पनि उठाउन सक्ने नेकपा संयुक्तका नेता घनश्याम भूसालको विश्वास छ । उनी भन्छन्, ‘पछिल्लो १० वर्षमा मैले दुर्घटनाबाट सिक्नका लागि तेस्रो मौका हो भन्दै आएको छु । वामपन्थी कार्यकर्ता र वामपन्थी बुद्धिजीवीले सिके भने यो आन्दोलन उठाउन सकिन्छ । किनकि अहिलेकै लिडरसिपले अब थेग्न सक्दैन । यो पटक अरूले सिक्नुपर्छ ।’

वामपन्थी आन्दोलन अगाडि जानका लागि एउटा महापुनर्गठन आवश्यक रहेको पनि उनको तर्क छ । युवा पुस्ताले समाजलाई छिटो बुझ्ने भएकाले उनीहरूलाई वामपन्थ के हो र के होइन भन्ने कुरा बुझाउनुपर्ने उनी बताउँछन् । उनी भन्छन्, ‘युवाहरूले वामपन्थीहरूले वामपन्थी काम नगरेको देखे । यसबाटै उनीहरू बिच्किएका होइनन् । वामपन्थी मात्र होइन, दोहोरो कुरा गर्ने विषयमा हामी अलमलिएको हो जस्तो लाग्छ । कुन वामपन्थी हो कुन लोकतान्त्रिक हो भन्ने कुरामा हामी अलमलायौँ । हामीले आफ्नो आन्दोलन र आचरण पनि त्यसैअनुसार गर्नुपर्थ्यो ।’

एमाले नेता बिन्दा पाण्डे अहिले मतदातामध्ये युवा पुस्ता नै अधिक रहेकाले वामपन्थी दलले उनीहरूको नै विश्वास जित्ने काम गर्नुपर्ने बताउँछिन् । उनी भन्छिन्, ‘आजको पुस्ता हाम्रा मतदाताका मेजोरिटी पुस्ता भइसकेको छ । तर, हाम्रो पार्टीका रोल मोडेल केपी ओली र प्रचण्ड । आफूलाई केन्द्रविन्दुमा राखेर आलोचना गर्नेभन्दा पनि प्रशंसा गर्नेलाई निकट ठान्ने र जसले बिग्रँदै छ र गलत हुँदै छ भन्छ उसलाई विकट ठान्नुभयो । यही प्रवृत्ति र पात्रबाट कम्युनिस्ट आन्दोलन उठ्न सक्दैन ।’

विश्लेषक चन्द्रकिशोर वामपन्थीहरू दीर्घकालिक रोगबाट ग्रसित रहेको बताउँछन् । ‘नेपालका वामपन्थी पथ्य र कथ्यमा फरक देखिए । २ सय वर्षअघिको सिद्धान्त बोकेर र मदन भण्डारीको जप गरेर मात्र हुँदैन । जडसूत्रका कुरा गरेर मात्र हुँदैन । वैश्विक रूपमा एक्लो टापुका रूपमा रहन सकिन्न । त्यसैले कथ्य र पथ्य दुवैमा सुधार आवश्यक छ ।’

// नाममा फुर्को जोडेर मात्र वास्तविक कम्युनिस्ट नहुने चन्द्रकिशोरको भनाइ छ । पछिल्लो समय कुनै पनि सीमान्त वर्ग वा किसानको आन्दोलनमा वामपन्थी दल जोडिन नसकेको उनी बताउँछन् । ‘नेपालजस्तो असमान र अन्याय र शोषण व्याप्त मुलुकमा वामपन्थी राजनीति सहज हुनुपर्ने हो । यहाँ उनीहरूले वर्गका कुरा मात्र गरे । यहाँ जात र समुदायमा आधारित विभेद पनि उस्तै छ,  त्यसलाई सम्बोधन गर्ने काम गरेनन् । जनजाति, मधेशी दलितका आन्दोलनबाट उनीहरू वञ्चित भए वा उनीहरू विरोधीका रूपमा चित्रित भए,’ उनी भन्छन् । 

भाकपा मालेका महासचिव दीपकंर भट्टाचार्य नेपालको पछिल्लो चुनावले राजतन्त्र पक्षधरलाई नकारेको बताउँछन् । नेपालका वामपन्थीहरूले संगठनलाई पुनर्निर्माण गर्नुपर्ने पनि उनको सुझाव छ । ‘नेपालका वामपन्थी दलका लागि यो चुनावी हार एक गम्भीर चेतावनी हो । ऐतिहासिक रूपमा उनीहरूले गणतन्त्र स्थापनाका लागि अग्रणी भूमिका निभाए । सन् १९९० पछि पटक पटक सत्तामा गए । अब उनीहरूले आत्मन्थन गर्नु जरूरी छ । नयाँ पिँढीको आकांक्षालाई बुझेर संगठनात्मक पुनर्निर्माण गर्नु आवश्यक छ,’ उनी भन्छन् ।  

इन्कलाबी कम्युनिस्ट पार्टीका केन्द्रीय सदस्य आदम पाल वामपन्थी दलले लियोन ट्रोट्स्कीको स्थायी क्रान्तिको अवधारणाबाट पाठ सिक्नुपर्ने बताउँछन् । सहरी वर्ग र युवा पुस्ता किन वामपन्थी विचारधारातर्फ आकर्षित छैनन् त ? पाल भन्छन्, ‘वास्तवमा भन्ने हो भने सहरी युवाहरू नै क्रान्तिकारी विचारको खोजीमा छन् । उनीहरूको व्यवस्थाबाट निराश छन् र एक वैकल्पिक दृष्टिकोणको खोजीमा छन् । जब कम्युनिस्ट पार्टीहरू स्वयं उदारवादतर्फ झुक्छन्  र मूल सिद्धान्तबाट भाग्छन्, युवा वर्ग अन्य वैचारिक ध्रुवमा क्रान्तिकारी विकल्प खोज्न बाध्य हुन्छन् ।’  ‘कम्युनिज्म’कै विचारमा आधारित क्रान्तिकारी दलले क्रान्तिकारी आन्दोलनको नेतृत्व नगरेसम्म पुँजीवाद ढाल्न नसकिने उनको मत छ । 

बीसीपीका केन्द्रीय सदस्य मन्जूर मोइन दक्षिण एसियामा वामपन्थी दललाई अस्थायी झट्का मात्र लागेको बताउँछन् । उनी भन्छन्, ‘यस क्षेत्रको एक वामपन्थी कार्यकर्ताका रूपमा म आत्मालोचना गर्न चाहन्छु कि हामीले नयाँ पुस्ताको भाषा बुझ्न सकेनौं । उनीहरूको सोच्ने तरिकाअनुसार आफूलाई ढाल्न सकेनौं । साथै यो पनि दृढताका साथ भन्न सक्छु कि यो समाजको आवश्यकता पूरा गर्नु छ भने वामपन्थी सिद्धान्त नै विकल्प हो । हामीले आफ्ना प्राथमिकतालाई पुनः परिभाषित गर्न आवश्यक छ । आशावादी छु कि यो अस्थायी झट्काले नयाँ सोच र दृष्टिकोणका साथ फेरि उदाउनेछौं ।’

पुँजीवादले परम्परागत श्रमिक संगठनको स्वरूप नै भत्काइदिएको छ, जुन वामपन्थी राजनीतिको प्रमुख आधार हो । एआईका कारण व्यापक बेरोजगारी बढ्दै गएको तथ्यांक सार्वजनिक भएका छन् । सहप्राध्यापक मणीन्द्रनाथ ठाकुर भन्छन्, ‘अब केवल मजुदरलाई संगठित गरेर क्रान्ति सम्भव छैन । जेन-जी वा नवपुस्तासँग कसरी कनेक्ट हुन्छन् कम्युनिस्ट पार्टी ? यिनीहरूसँग कुनै रणनीति छैन । वामपन्थी राजनीतिमा लागेका व्यक्तिहरूको उमेर माथिल्लो तहको धेरै छ । युवा पुस्ता आकर्षित नै हुन सकिरहेको छैन ।’ 

वामपन्थीहरूमा अहिले वैचारिक संकट देखिएको पनि सहप्राध्यापक ठाकुरको मत छ । उनी अगाडि भन्छन्, ‘यथार्थमा समस्या के छ ? वास्तवमा के हुनुपर्ने हो ? र के यो सम्भव छ ? भन्ने कुरामा वामपन्थीले ध्यान दिनुपर्छ । समस्या ज्यूँ का त्यूँ छ । बेरोजगारी बढिरहेको छ । तर, संगठनलाई नयाँ तरिकाबाट हिँडाउने, विचारधारालाई समयानुकूल बदल्ने हो भने वामपन्थी पुनर्जागरण सम्भव छ । दक्षिण एसियामा मात्र होइन, अन्य ठाउँमा पनि यो सम्भव छ ।’