महिला अधिकारकी अग्रणी- फिचर - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

महिला अधिकारकी अग्रणी

‘प्रजा पञ्चायत नामक एउटा संस्थाले यहाँ आन्दोलन गर्न लागेको थियो । त्यसबेला भूमिगत तरिकाले बीपी कोइराला र किसुनजी पनि काठमाडौं आउनुभएको थियो । तर त्यो भेलाले स्वास्नी मानिसका विषयमा छुट्टै कुनै निर्णय लिएन । मलाईचाहिँ कताकता पोल्यो । मैले मनमनै अठोट गरें, म महिलाहरुको बेग्लै संघ खोल्छु ।’
ज्ञानु पाण्डे

मंगलादेवी सिंह (विसं १९८२–२०५३) नेपालको राजनीतिक इतिहासमा महिला अधिकार, नारी शिक्षा र प्रजातन्त्रको आवाज बुलन्द गर्ने अग्रणी योद्धा हुन् । निरंकुश राणातन्त्रको जुन समयमा उनी जन्मेकी थिइन्, त्यसबेला देशभित्र त्यसका विरुद्ध आवाज उठाउनु त परै जाओस्, त्यो परिस्थिति निरंकुश हो भन्ने कुराको हेक्का पाउने मानिस पनि औंंलामा गन्न पुग्दैनथे ।

अझ त्यसमाथि नारी हुनु भनेको त अभागकै परिभाषा थियो । छोरी परिवारका बोझ ठानिन्थे । नारीले परिचयपूर्ण जीवन बाँच्न खोज्नु अनर्थको कुरा ठानिन्थ्यो । मंगलादेवीको परिवार धनी थियो, त्यसैले उनी मीठो खान पाउँथिन् राम्रो लगाउन पाउँथिन्, तर नारीलाई दोस्रो दर्जाको हैसियतमा राख्ने चलनबाट भने उनको पारिवारिक परिवेश पनि अलग थिएन । भाइहरूलाई स्कुल भर्ना गरिएको थियो । उनी भने दिनभरि घरैमा थुनिएर बस्नुपर्थ्यो । छोरीलाई स्कुल पठाउने चलन थिएन त्यो बेला । न त देशमा छोरीहरूले पढ्ने कुनै स्कुल नै खुलेको थियो । तर, त्यो अवस्थामा पनि उनले पढ्ने आफ्नो इच्छालाई मनभित्र दबाएर राखिनन् । पहिला आमालाई भनिन्, पछि बासित पनि गुहारिन् । त्यसपछि उनका लागि घरमै मास्टर आएर पढाउने व्यवस्था जुर्‍यो । घरमै बसेर उनले अक्षर सिकिन्, घरैमा चार कक्षासम्मको पढाइ पूरा गरिन् ।


पन्ध्र वर्षको उमेरमा उनी बडाकाजी रत्नमानसिंहको घरमा बुहारी बनेर भित्रिसकेकी थिइन् । जन्म घरभन्दा अझै बढी सम्पन्न र प्रतिष्ठित थियो उनका पतिको घर । भौतिक सुखसुविधाको अभाव हुने कुनै गुञ्जायस थिएन । उनले चाहेको भए सुखसयलमै जीवन व्यतीत गर्न सक्थिन् । तर उनलाई छोरी र बुहारीको परिचयमा सीमित भएर कथित सुखको जीवन व्यतीत गर्न मञ्जुर भएन । पहिचानपूर्ण जीवन बाँच्ने आफ्नै मनको आकांक्षा र अठोटको बलमा उनी स्वेच्छाले संघर्षको बाटोमा अग्रसर भएकी हुन् । आफूमात्र होइन, समाजका तमाम नारीहरू आफ्नो अस्तित्वप्रति जागृत होऊन् भन्ने उनी चाहन्थिन् । यस प्रकारको चेतका साथ प्रजातन्त्रको लडाइँमा होमिएकी हुन् मंगलादेवी ।


जतिबेला देशमा सात सालको क्रान्तिको पृष्ठभूमि तयार हुँदै थियो, सम्पूर्ण प्रजातन्त्रवादीहरू एकतन्त्री निरंकुश राणाशाहीलाई समाप्त पार्ने ध्याउन्नमा मात्र केन्द्रित थिए । तर मंगलादेवीको ध्यान त्यतिमा मात्र सीमित थिएन । उनी नारी मुक्तिका लागि पनि उत्तिकै चिन्तित थिइन् । प्रजातान्त्रिक लडाइँमा सरिक हुँदाको आरम्भिक चरणमा नै नारीका विषयमा नारीले नै नबोले अरू कसैले बोलिदिनेवाला छैन भन्ने बोध उनलाई भइसकेको थियो ।


राजनीतिक यात्राका आरम्भकालीन दिनहरू सम्झँदै उनले आत्मसंस्मरण ‘नारी संघर्षका पाइलाहरू’ मा भनेकी छन् ः ‘प्रजा पञ्चायत नामक एउटा संस्थाले यहाँ आन्दोलन गर्न लागेको थियो । त्यसबेला भूमिगत तरिकाले बीपी कोइराला र किसुनजी पनि काठमाडौं आउनुभएको थियो । तर त्यो भेलाले स्वास्नी मानिसका विषयमा छुट्टै कुनै निर्णय लिएन । मलाईचाहिँ कताकता पोल्यो । मैले मनमनै अठोट गरें, म महिलाहरूको बेग्लै संघ खोल्छु । उहाँहरूले आयोजना गरेका पाँचवटा भेलाहरूमध्ये एउटाबाहेक म चारवटा मिटिङमा उपस्थित थिएँ ।’


त्यसलगत्तै सहाना प्रधान, साधना प्रधान, सिलवन्ती शाह, स्नेहलता प्रधान, रामलक्ष्मी मानन्धर, शान्ता श्रेष्ठ, चम्पादेवी वज्राचार्यलगायत २१ जना नारीलाई लिएर मंगलादेवी विशालनगरस्थित श्री ३ पद्मशमशेरको दरबारमा पुगेकी थिइन् । राणा प्रधानमन्त्रीको दरबारमा महिलाहरूको जुलुस पुगेको इतिहासकै यो पहिलो घटना थियो । त्यसबेला त्यहीं रहेका बूढा ससुरा बडाकाजी रत्नमान उनलाई देखेर छाँगाबाट खसेजस्ता भएका थिए । उनले झोंक्किएर ‘कहाँ आएकी ?’ भनेका थिए । मंगलादेवीले हाक्काहाक्की ‘सरकारलाई भेट्न आएकी, अधिकार माग्न आएकी’ भन्ने जवाफ दिएपछि उनी अवाक् भएका थिए । त्यो घटनाको वर्णन उनले यसरी गरेकी छन् : केहीछिनको प्रतीक्षापछि पद्मशमशेरबाट भेट्न बोलाहट आयो । बडाकाजीकी नातिनी बुहारी भएको हुनाले नै सायद मलाई सम्झाएर, बुझाएर फर्काउन पनि यति चाँडै भेटघाटका लागि बोलाएको हुनुपर्छ । हामी भेट्ने बैठकमा पुग्यौं । उनी पहिले नै बसिसकेका थिए र हामीलाई ‘बस’ भने । तर हामीले उभिएरै कुरा गर्‍यौं ।


पद्मशमशेरले सोधे, ‘के भन्न आयौ तिमीहरू ?’

मैले भनें, ‘नगरपालिकाको चुनाव हुन लागेको छ । हामी महिलाहरूलाई पनि भोट दिने अधिकार दिइनुपर्छ भन्न आएका सरकार ’

‘चुनाव हुने भनेर कसले भन्यो ?’ पद्मशमशेरले सोधे ।

‘हामीले मानिसहरूबाट सुनेका हौं’ मैले भनेकी थिएँ ।

‘महिलाहरूले भोट दिने अधिकार कहाँ छ ?’ उनले फेरि प्रश्न गरे ।

मैले भनें, ‘सबैतिर नहोला । जहाँ–जहाँ अधिकार दिइएको छ, ती समाजहरूमा महिलाको स्थिति राम्रो छ । जनता खुसी छन् ।’

‘अरू केही छ ?’ पद्मशमशेरले सोधे ।

‘महिलाहरूलाई पनि स्कुलमा पढ्न जाने व्यवस्था हुनुपर्छ सरकार १’ मैले भनें ।

‘स्कुल खोले पनि कसले पढ्छ ?’ उनले सोधे ।

‘स्कुल मात्र खोलियोस्, पढ्ने महिलाहरूको खाँचो हुँदैन । आफ्नो नामबाट खोलियोस् सरकार १ सरकारको नाम रहने, हामीले पनि पढ्न पाउने’ हामीले भन्यौं ।

‘ल ऐले जाओ । भोट दिने अधिकार पाउँछौ । स्कुलको कुरो पनि राम्रो छ । म विचार गर्छु ।’


यति भनेर पद्मशमशेरले उनीहरूलाई पठाउन खोजे । तर पद्मशमशेरको मौखिक आश्वासन मात्रले उनी सन्तुष्ट भइनन् र ठाउँको ठाउँ लालमोहर/हुकुम प्रमांगी गराएर मात्र फर्किन् । नगरपालिकाको त्यो चुनाव त भएन तर मंगलादेवीको मिसन सफल भयो । महिलाले भोट हाल्ने अधिकार पाए । केही दिनपछि पद्मशमशेरले डिल्लीबजारस्थित आफ्नै जग्गा र भवनमा छोरीहरूले पढ्ने पद्मकन्या स्कुलको स्थापना गराए ।


बूढो ससुरो, त्यो पनि राणाकालको, अझ त्यतिले नपुगेर तत्कालीन प्रधानमन्त्रीको विश्वासपात्र पनि, बडाकाजी रत्नमानले दरबारमा अधिकार माग्न जुलुसको नेतृत्व गरेर आएकी बुहारी मंगलादेवीप्रति त्यस उपरान्त कुन हदसम्म कडा व्यवहार गरे होलान् ? सजिलै अनुमान गर्न सक्छौं हामी । मंगलादेवीलाई घरमा नआउनू भनी नोकरको हात खबर पठाइयो । त्यसपछि उनी माइत गइन् तर त्यहाँ पनि सहज अवस्था थिएन ।


आमाबाबु उनको विद्रोही क्रियाकलापप्रति खुसी थिएनन् । केही दिनपछि उनलाई बूढा ससुराले नै किलागलस्थित ठूलो घरमा बस्न अह्राए जहाँ उनलाई एक प्रकारले नजरबन्दी गर्न खोजिएको थियो । सासू, बूढी सासूको कडा निगरानीमा राखिएकी थिइन् उनी । तर कसैको केही लागेन । उनले आफ्नो राजनीतिक गतिविधि यो वा त्यो अनेक उपाय झिक्दै निरन्तर अगाडि बढाइरहिन् ।


२००४ साल साउनमा मंगलादेवीको सक्रियतामा काठमाडौंको म्हैपीमा पिकनिक खाने बहानामा महिलाहरू जम्मा भए र नेपाल महिला संघ स्थापना गर्ने निर्णय गरे । त्यसको केही दिनपछि भेडासिङमा चिनियालाल श्रेष्ठको घरमा भएको महिलाहरूको भेलामा मंगलादेवीको अध्यक्षतामा नेपाल महिला संघको जन्म भयो । स्नेहलता सचिव र श्रीमाया कोषाध्यक्ष रहेको २१ सदस्यीय महिला संघमा रेवन्तकुमारी आचार्य, हीरादेवी तुलाधर, सीतादेवी शर्मा, गुलबदन ताम्राकार, प्रतिभा कर्माचार्य, चम्पा वज्राचार्य, तीर्थदेवी श्रेष्ठ, मोती श्रेष्ठ, रजनी, हीरादेवी तुलाधर, तुलसीदेवीलगायत सदस्य रहेका थिए । महिला संघको नेतृत्वमा आएपछि मंगलादेवीले प्रजातन्त्र स्थापनाको लडाइँ र नारीमुक्ति आन्दोलनको आफ्नो यात्रालाई अझै सुस्पष्ट र सशक्त ढंगले अगाडि बढाउँदै लगिन् ।


अन्ततः सात सालमा राणाशाही ढल्यो । देशमा प्रजातन्त्रको उदय भयो । प्रजातन्त्रको खुला वातावरणमा महिला हक अधिकारसम्बन्धी काम विस्तारित गर्ने अभियानमा उनी अगाडि बढ्दै गइन् । सत्र सालमा एकाएक प्रजातन्त्र अपदस्थ गरियो र एकतन्त्रीय पञ्चायती व्यवस्था लागू भयो । त्यसपछि देशको अवस्था राणकालकै जस्तो हुन पुग्यो । सबै राजनीतिक दलहरू प्रतिबन्धित भए, सँगसँगै महिला संघ पनि प्रतिबन्धित भयो । प्रजातन्त्र पुनःस्थापनाका लागि फेरि अर्को लडाइँ लड्नुपर्ने भयो । त्यो परिप्रेक्ष्यमा बीपी, गणेशमान, किसुनजीलगायतका नेताहरूको काँधमा काँध जोड्दै मंगलादेवी निरंकुश पञ्चायततन्त्रविरुद्ध एकोहोरिएर लागिन् ।


जसै २०४६ सालमा पञ्चायती निरंकुश शासनको अन्त्य भई प्रजातन्त्र पुनर्बहाली भयो, फेरि चालु भयो महिला सशक्तीकरणको उनको अभियान । उमेरले विस्तार विस्तार साथ छोड्दै गइरहेको भए पनि मनको आँटलाई कहिल्यै गल्न दिइनन् उनले । महिला संघका तर्फबाट विभिन्न कार्यक्रमहरू अगाडि बढाइरहिन् । बालविवाह, बहुविवाह, बोक्सी प्रथालगायत महिलाविरुद्धका यावत् हिंसाको अन्त्यका लागि जनचेतना जागरणका कार्यक्रमहरू गाउँ–गाउँसम्म पुर्‍याइरहिन् । पैतृक सम्पत्तिमा महिलाको समान हक हुनुपर्ने, राज्यको हरेक तहमा महिलाको अर्थपूर्ण सहभागिता हुनुपर्नेलगायतका आवाज उनले जीवनको अन्तिम घडीसम्म बुलन्द स्वरमा उठाइरहिन् ।


मंगलादेवीको संघर्षशील व्यक्तित्व अस्तित्वपूर्ण जीवन बाँच्न चाहने जो कोही नारीका लागि पनि आफैंमा एउटा ठूलो पाठ हो सशक्तीकरणको । विद्रोह अस्तित्वको पहिचान हो भन्ने ज्ञान उनले किताबमा पढेर सिकेकी होइनन्, न त कसैले उनलाई सिकायो यो कुरा । उनले आफ्नै भोगाइबाट जानेको ज्ञान हो यो । आफूले जानेको त्यही ज्ञानलाई मूल शक्ति बनाएर उनी आफूले रोजेको संघर्षको बाटोमा निरन्तर अगाडि बढिरहिन् । कहीं नरोकी, कसैसित नझुकी । उनले उद्घाटित गरेको महिला अधिकारको क्षितिजले आज नेपाली नारीलाई खुला आकाशको व्याप्ति दिएको छ, उनका कारण प्रज्ज्वलित भएको महिला शिक्षाको ज्योतिले आज नेपाली नारीलाई असीम सम्भावनाको उचाइ दिएको छ । आज हामी जे छौं, जहाँ छौं, त्यसको मूलमा उनै त छन् !

प्रकाशित : फाल्गुन ७, २०७६ १५:३१
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

फलामसिंह फाल्गुनन्द बनेपछि 

खानपिनको फजुलखर्चले लिम्बू जातिको प्रगति, उन्नतिमा बाधा भएको निष्कर्ष निकालेर फाल्गुनन्दले १९८८ वैशाख २४ गते चुम्लुङ बोलाए र समाज सुधार्न सातबुँदे सत्यधर्म मुचुल्का गराए । 
भगीराज इङ्नाम

किराँत धर्म, दर्शन, संस्कृति रक्षा गर्न समय–समयमा महान् दार्शनिकको यस धर्तीमा अवतार भएको छ । येहाङ, सोधुङ्गेन–लेप्मुहाङ, कान्देहाङ, मावोहाङ, सिरिजङ्गाहाङ, फाल्गुनन्द र आत्मानन्द लिङ्देन त्यस्तै महामानव हुन् । उनीहरूले देखाएको बाटो लिम्बूहरूले पछ्याएकै कारण किराँत धर्म, दर्शन, साहित्य र संस्कृति जोगिएको छ । यी महामानवमा योगदानका हिसाबले सबैभन्दा माथि फाल्गुनन्द देखिन्छन् । समाज सुधारकका रूपमा चिनिने उनी राष्ट्रिय विभूतिसमेत हुन् । 

धेरैले फाल्गुनन्दलाई महिला भन्ठान्छन् । फोटो, मूर्तिमा उनलाई कण्ठ, यार्लिङ र शिरबन्दीमा सजिएको देखिन्छ । फाल्गुनन्द आफूलाई युमाको प्रतीक ठान्थे । त्यसैले पुरुष भए पनि महिलाको भेषमा रहन्थे । युमासाम लिम्बू जातिको आस्थाकी धरोहर हुन् । प्रत्येक लिम्बूको घरमा यिनको पूजाआराधना गरिन्छ । युमा महिलाकी प्रतीक हुन् । युमाको शाब्दिक अर्थ बोजू हो ।

त्यसो त फाल्गुनन्द सानो छँदा फलामको कल्ली र चुरा लगाउँथे । उनका अधिकतर दाजुभाइको जन्मनासाथ वा कलिलैमा मृत्यु भएको थियो । त्यति बेला बच्चालाई फलामको चुरा, कल्ली लगाइदिए दीर्घायु हुन्छ भन्ने जनविश्वास थियो । त्यहीअनुसार उनलाई बुबाआमाले फलामको गहना लगाइदिएका थिए । त्यसपछि उनी गाउँघरमा फलामसिंह नामले चिनिए ।

उनको न्वारनको नाम भने नरधोज हो । १९४२ कात्तिक २५ गते इलामको इभाङस्थित चुक्चिनाम्बामा जन्मिएका उनका बुबा जगनबाज लिङ्देन र आमा हंसमति लिम्बू हुन् । उनी साधारण किसान परिवारमा जन्मिएका थिए । जन्मँदा आमाको स्तनमा खटिरा आएको थियो । काली बाख्राको दूध खुवाएर उनलाई हुर्काइयो । केही वर्षमा आमाको मृत्यु भएपछि सानीआमाले पालनपोषण गरिन् ।

टुहुरा, आर्थिक अवस्था कमजोर भएकाले उनी आठ वर्षको उमेरमै कुल्ली काम गर्न नाथुम धावा (भुटान) गए । उनका माइला दाजु गोर्खा रेजिमेन्टमा हवल्दार थिए । दाजुलाई भेट्न बर्मा जाँदा २२ वर्षको उमेरमा १९६४ सालमा उनी गोर्खाली फौजमा भर्ती भए र लाहुरे बने ।

फाल्गुनन्द धार्मिक थिए । पल्टने जीवनमा व्यस्तताका बाबजुद उनी आफ्नो कोठामा सधैं दियो, कलश, धूपबत्ती बाल्थे र नियमित रूपमा ध्यान, पूजापाठ, माङ (ईश्वर) सेवा गर्थे । पूजापाठ, ध्यान, तपस्या गर्ने हुँदा सैनिक क्याम्पमा उनी ध्यानीबाबाका नामले परिचित थिए । १९७१ सालमा प्रथम विश्वयुद्ध सुरु भयो । युद्धमा उनी सहभागी भए । धार्मिक प्रवृत्तिका उनलाई लाहुरे जीवनप्रति चित्त बुझेन । आठ वर्ष सेवा गरी लाहुरे जीवन त्यागे ।

फाल्गुनन्द गर्भमा छँदै मासु, मादक पदार्थ (जाँडरक्सी) सेवन गरे आमा बिरामी हुने गर्थिन् भनिन्छ । उनले मासु, जाँडरक्सी कहिल्यै सेवन गरेनन् । उनले पल्टनमा छँदै जोसमनी सम्प्रदायका शशिधरबाट वेदान्तको ज्ञान लिएका थिए । शशिधरले नै उनको फाल्गुनन्द नामकरण गरिदिएका हुन् । त्यही नामले उनी अहिले परिचित छन् ।

आठ वर्षको पल्टने जीवन त्यागी फाल्गुनन्द आफ्ना चेलाभुलाका साथ किराँती घना बस्ती भएको स्थान भुटानतिर लागे । आफ्ना दाजु, बुबाआमाको दर्शन गरेपछि धर्म, संस्कार, संस्कृतिको प्रचारप्रसार गर्दै भुटानको बस्तीबस्ती डुलेर धेरै अनुयायी बनाए । भुटानको साम्ची, दागापेली लगायतका स्थानमा मन्दिर निर्माण गरी सेवा–साबा (पुजारी) व्यवस्था गरे ।

फाल्गुनन्दले आयुर्वेदिक औषधि उपचार गरी भुटान दागापेलीका दीर्घरोगी बिरामी फट्टिनी माइली शेर्पेनीलाई रोगबाट मुक्त पारेका थिए । शेर्पेनीले बौद्ध धर्मावलम्बी भए पनि बाँचुञ्जेल सत्यहाङ्मा गुरुको नाममा दियो–कलश राखी पूजा गर्थिन् । उनी १०९ वर्षसम्म बाँचिन् ।

सत्य धर्म मुचुल्का लिम्बू जातिका धर्मदर्शनका तीन रूप छन्– माङ, साम्माङ र साम्माङच्याङ । यी तीन रूपभित्र ७० भन्दा बढी देवदेवताको पूजाआजा गरिन्छ । माङ आत्मा शक्तिका प्रमुख स्रोत हुन् । यसमा तागेरानिङवाफुङ, युमासाम, थेबासाम पर्छन् । साम्माङले असल कार्यको निर्देशन गर्छन् । साम्माङच्याङ खराब दुरात्मा देवता हुन् । यिनले मानवलाई दुःख कष्ट दिन्छन् । मन्साएर खुसी पार्नुपर्छ ।

लिम्बू समुदायका मुख्य संस्कार न्वारन, विवाह (लगन), खोक्पा (छोरीको विवाहमा सोतरित खाने), खेःमातङसिङ (मृत्युमा– मृतक र जीवितको आत्मा अलग–अलग गर्ने), चाडबाड खासगरी चासोक तङनाम (न्वागी पूजा, उँधौली) र योक्वा तङनाम (उँभौली पूजा) पर्छन् । सम्पूर्ण धर्मदर्शन, संस्कारसम्बन्धी कार्य फेदाङ्बा, साम्बा, येबा/येमाले र अवस्था हेरी तुतु तुम्याङहरू (संस्कार जान्ने बुझ्ने पञ्चभलाद्मी) ले मौखिक मुन्धुम वाचन गर्दै सम्पन्न गर्छन् । यी कार्यमा देवताको प्रकृति हेरी सुँगुर, जोडी कुखुरा, भेडा, राँगा, बोका, वाः धिन (अन्डा) को भोग, बलि दिइन्छ । अत्यधिक जाँडरक्सी प्रयोग हुन्छ ।

छोरीको विवाहमा सुनौली रूपौली वा सोतरित (नगद, सुन, चाँदी सुँगुर, राँगा) धेरै खाने, लिने चलन थियो । आम्दानीभन्दा खर्च बढी गर्नाले लिम्बूहरूले आफ्नो किपट भूमि बन्धकी राख्न वा बढ लिन थाले । उनीहरू आर्थिक रूपले जर्जर भई ऋणमा चुर्लुम्म डुबे । सरकारबाट बढी सोतरित (सुनौली रूपौली) नलिनू भन्ने लालमोहर नै जारी गर्नुपर्‍यो, जुन लालमोहरमा लेखिएको थियो–
आगे. चैनपुर भर अम्मलका लिम्बू याषा के छोरिको सोत रुपैयाँ ५० देषि वढता कसैले नषानु. सोह्र आना हिसाव गरि नगद जिनिसि ज्या हुंछ लिनु. कमारा कमारि सोतमा नलिनु. विहा. नभै घरमा छंदा लाच्प्रा षेल्यो भन्या तेसलाई डंड गर्नु. भांजिलाई विहा गरि दिनु. भानिजको दस्तुर नषानु. एती कुराको थिति गरि वक्स्यौं एस वंदेज देषि वढता जो गर्ला तसलाई भारि डंड सासना होला इति मीती सदर–––इति सम्वत १८६६ साल ज्येष्ठ बदि ९ रोज २ शुभम् ।

फजुल खर्च गरी खानपिनमा मोजमस्ती गर्नाले लिम्बू जातिको प्रगति, उन्नतिमा बाधा भएको फाल्गुनन्दले पनि निष्कर्ष निकाले । १९८८ वैशाख २४ गते पाँचथरको लब्रेकुटीमा १७ थुम १० लिम्बूवानका सुब्बा, अमाली पान तुम्याङ (जान्ने बुझ्ने पञ्च) को चुम्लुङ (सभा) गरे । उनले चुम्लुङबाट लिम्बू समाज सुधारका लागि सातबुँदे सत्यधर्म मुचुल्का गराए ।

१.छोरी–चेलीको सोतरित (सुनौली रूपौली) नखानू, नलिनू ।
२.शुद्धाई (बर्खान्त) र देवकार्यमा जीवघात नगर्नू ।
३.मृत्यु हुँदा ९ दिन बारन गरी १० दिनमा शुद्ध हुनू ।
४.वृद्धि सुतक अर्थात् सुत्केरी २२ दिनपछि चोख्याउनू ।
५.अदौमा सुँगुर, कुखुरा अब उप्रान्त नखानू ।
६.इष्टमित्र, कुलकुटुम्ब आउँदा, भेटघाट हुँदा मदमांश (जाँडरक्सी, मासु) प्रयोग नगर्नू अर्थात् मेजमान नदिनू ।
७.खाउमा (बर्खान्त) गर्दा फलफूल, नैवेद्य र अदुवा चढाउनू । (खाउमा गर्दा सुँगुर र कुखुराको मासु चढाई पिण्ड दिइन्थ्यो ।)

सत्यधर्म मुचुल्कापछि प्रकृतिपूजक लिम्बू जातिले मान्ने सबै देवीदेवता, सिमेभूमे, खोलानाला, डाँडापर्वत आदि स्थानमा विशुद्ध फलफूल, नैवेद्य चोखो–नितो चढाई पूजाअर्चना गर्न थालियो । फाल्गुनन्दले अवलम्बन गरेको धार्मिक पद्धतिलाई सत्यहाङ्मा धर्म भन्न थालियो । फाल्गुनन्दले विभिन्न स्थानमा चुम्लुङ गरे । उनी अनुयायीलाई छोराछोरी समान व्यवहार गर्थे । चन्दा संकलन गरेर भए पनि उनले पाठशाला खोले । ठाउँ–ठाउँमा माङहिम (मन्दिर) स्थापना गरी सिरिजंगा किराँती लिपि सिकाए । उनी कपास खेती गरी पोसाकमा आत्मनिर्भर हुनुपर्छ भन्दै उपदेश दिन्थे ।

सादा जीवन अपनाउनु, उच्च विचार राख्नु, धार्मिक, नैतिक बन्नु सत्यहाङ्मा धर्मको मर्म हो । सधैं सत्य बोल्नु, सत्य कार्य गर्नु, चोरीजारी नगर्नु, सबै प्राणीमा दयाभाव देखाउनु, जीव हिंसा नगर्नु नै सत्यहाङ्मा धर्मको मूल दर्शन हो । सत्यहाङ्मा धर्मलाई चेला आत्मानन्द लिङ्देनको संरक्षकत्वमा स्थापित किराँत धर्म तथा साहित्य उत्थान संघले किराँत धर्म नामकरण गर्‍यो । हाल लिम्बू, राई, याक्खा र सुनुवारले आफूलाई किराँत धर्मावलम्बी भन्छन् । २०६८ सालको राष्ट्रिय जनगणनाअनुसार किराँत धर्मावलम्बीको संख्या ८ लाख ७ हजार १६९ रहेको छ ।

धर्मको मूल लक्ष्य सत्कर्म गरी अन्ततः चोःलुङ (स्वर्ग) पुग्नु हो । फाल्गुनन्दले फक्ताङ्लुङ (कुम्भकर्ण) हिमाललाई किराँती लिम्बूको चोःलुङका रूपमा पहिचान गराए । कुम्भकर्णकै फेदीमा धर्मात्मा भक्तजनका लागि धर्मशाला पाटी बनाउन लगाए । उनले शान्तिको प्रतीकका रूपमा एकलिंगे सेतो झन्डा लिएर गाउँबस्ती चहार्दै धार्मिक, सांस्कृतिक चेतना जगाए । महागुरु फाल्गुनन्दले देखाएको सत्मार्गमा लाग्नाले देश र जनता सबैको उत्थान हुन्छ ।

भाषा, लिपि, धर्म, संस्कृतिको रक्षा गर्दै जनचेतना जगाउँदै गाउँघर डुल्दा सरकारविरोधी कार्य गरेको भनी फाल्गुनन्दविरुद्ध उजुरी परेको थियो । राणा शासकले दुईपल्ट सोधपुछ गरे । केही अपराध नगरेको पाइएपछि कारबाही भोग्नुपरेन । अहिंसावादी, समाज सुधारक महागुरु फाल्गुनन्दको २००५ कात्तिक २५ गते यस संसारबाट चोला उठ्यो । उनको पार्थिव शरीरलाई पाँचथरको लब्रेकुटी सिलौटीमा समाधिस्थ गरिएको छ । महागुरु फाल्गुनन्दको भौतिक शरीर अवसान भए पनि उनका विचार, सत्कर्म, धर्म दर्शन सदैव अटल र अजय छन् ।

फाल्गुनन्दको सत्कार्यलाई कदर गर्दै २०५० मा सरकारले हुलाक टिकट प्रकाशन गर्‍यो । उनलाई सरकारले राष्ट्रिय विभूतिसमेत घोषणा गरेको छ । कक्षा १० को नेपाली पुस्तकमा उनको जीवनी समावेश गरिएको छ । सरकारले फाल्गुनन्द जयन्तीमा किराँत धर्मावलम्बीलाई बिदासमेत दिने गरेको छ ।

इलाममा जन्मिए पनि फाल्गुनन्दले पाँचथरको लब्रेकुटी सिलौटीलाई धर्मिक थलो बनाएका थिए । उनले पाँचथरको चोकमागु, ताप्लेजुङको मेहेले, काबेलीलगायत ९ ठाउँमा माङहिम निर्माण गरी नित्य पूजापाठ गर्न सेवा सावाको व्यवस्था गराए । अहिले ३० भन्दा बढी स्थानमा माङहिम निर्माण गरिएका छन् । २० भन्दा बढी ठाउँमा महागुरु फाल्गुनन्दका अर्ध तथा पूर्णकदका सालिक ठड्याइएको छ । महागुरुले स्थापना गरेको धर्मलाई संरक्षण संवर्द्धन, प्रचारप्रसार गर्न किराँत धर्म तथा साहित्य संघअन्तर्गत स्वदेश र विदेशमा संगठन विस्तार गरिएको छ ।

अब धार्मिक एवम् सुधारवादी गुरु फाल्गुनन्दको पदचाप भएको स्थान लब्रेकुटीलाई केन्द्र मानी आठराईको चिलिङ्से, काबेली दोभान, फक्ताङ्लुङ, सिक्किम, असम, दार्जिलिङ, भुटान, बर्मालाई धार्मिक एवम् पर्यटकीय सर्किटका रूपमा विकास गर्न जरुरी छ ।

प्रकाशित : फाल्गुन ७, २०७६ १५:१९
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×