विचारका बाबा- फिचर - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

विचारका बाबा

जीवनलाई सम्हाल्न सक्नेहरु बुद्ध बन्छन्, नसक्नेहरु बर्बर बन्छन् । अरुले ओगटेको स्थान, वस्तु र समय हत्याउन दौड लगाइरहेको संसारको भीडमा जीवनलाई सम्हाल्न अवश्य सहज हुँदैन ।
नेत्र आचार्य

खप्तडमा ५० वर्ष बिताएका खप्तड बाबा संन्यास लिनुअघिसम्म प्रतिभावान् चिकित्सक थिए । यी आध्यात्मिक गुरु तथा विचारक भारतको कश्मीरमा बस्ने नेहरू परिवारमा जन्मिएका हुन् । 

कोलकाताको ट्रपिकल मेडिकल कलेजबाट एमबीबीएस र बेलायतबाट सर्जनको अध्ययन गरेका उनले जब काशीको दक्षिणामूर्ति मठमा रहेर पूर्वीय दर्शनको अध्ययन गरे, त्यसपछि गहन साधनाका लागि नेपालको खप्तड लेक रोजेका थिए । विसं १९८६ मा नेपाल आए ।


स्वामी सच्चिदानन्द सरस्वती पनि भनेर चिनिने उनको धर्म विज्ञान, विचार विज्ञान, म र मेरो कर्तव्यलगायतका झन्डै डेढ दर्जनभन्दा बढी पुस्तक प्रकाशित छन् । विचार विज्ञान नामको कृतिमा उनले विचार बिजुलीभन्दा वेगवान र बलवान हुन्छ भनेका छन् । उनै बाबाले आफ्ना अन्तरंग शिष्यहरूलाई शब्दजालमा न जेलिनू भनी सुझाउँथे । जुन वस्तु जति शक्तिशाली हुन्छ, त्यसलाई सम्हाल्न उति नै जागरुकता र कुशलता चाहिन्छ । विचार शक्तिशाली हुन्छ, विचारमय जीवन झनै शक्तिशाली हुन्छ । जीवनलाई सम्हाल्न सक्नेहरू बुद्ध बन्छन्, नसक्नेहरू बर्बर बन्छन् । अरूले ओगटेको स्थान, वस्तु र समय हत्याउन दौड लगाइरहेको संसारको भीडमा जीवनलाई सम्हाल्न अवश्य सहज हुँदैन ।


त्यसैले स्वामी सच्चिदानन्द सरस्वतीले अधिकांश समय हिउँ जमिरहने खप्तडको लेक रोजे । त्यही लेकमा बसेर उनले बौद्धिक ज्ञान र दर्शनले भरिएका दर्जनौं कृति रचना गरे । यद्यपि उनको बौद्धिक या दार्शनिक योगदान खोज्ने सही ठाउँ ती कृतिहरू होइनन् । एउटा प्रतिभावान डाक्टर खप्तडको लेकमा ५० वर्ष शान्त रहनु आफैंमा ठूलो कृति हो । उनले जे जानेका थिए, खप्तड लेकमा बस्दा त्यहीअनुरूप बाँच्ने चेष्टा गरे । जानेको ज्ञान र बाँचेको जीवन एक सदृश हुनु यो युगमा एउटा अद्भुत घटना हो ।


पच्चीस सय वर्षअघि गौतम बुद्धले ध्यानमा सुख छ भन्ने थाहा पाएका थिए । ध्यानको अभ्यास गर्न सरल र सादा जीवनशैली आवश्यक हुन्थ्यो । अतः बुद्धले सम्पूर्ण जीवन एउटा चीवर र पात्र लिएर बिताइदिए । बीसौं शताब्दीको पूर्वार्द्धमा रमण महर्षिले मौनतामा सुख छ भन्ने थाहा पाएका थिए । उनी १७ वर्षको उमेरमा अरुणाचल पर्वतमा गए र जीवनको अधिकांश समय मौन रहेर बिताइदिए । खप्तड बाबाले धर्ममा सुख छ भन्ने थाहा पाएका थिए । उनले खप्तड लेकमा गएर जीवनको ऊर्जाशील समय धर्मको खोजी र अभ्यास गरेर बिताइदिए ।


चिकित्सा पेसामा रहँदा अन्तरप्रेरणाले उनी दक्षिणमूर्ति आश्रममा वेद, उपनिषद् आदि आध्यात्मिक ग्रन्थका अध्येता तथा अध्यापक बने । अन्ततः खप्तड लेकमा पुगेर तपस्वी खप्तड बाबा बने र बीसौं शताब्दीको उत्तरार्द्ध शान्तिपूर्वक बिताइदिए । ज्ञानका ग्रन्थहरूमा सारभूत रूपले ‘सर्वं हि तपसा साध्य‌ं तपो हि दुरतिक्रमः’ अर्थात् सबै ध्येय तपस्याले सिद्ध हुन्छन् तर तपस्या सिद्ध हुन मुस्किल हुन्छ भन्ने उल्लेख पाइन्छ । खप्तड बाबामा दृढसंकल्प शक्ति थियो र त्यसलाई कार्यान्वित गर्ने सुझबुझ पनि । मुस्किलभन्दा मुस्किल काम विचारको शक्ति र तपले सफल बनाउन सकिन्छ भन्ने उनलाई थाहा थियो । उनी त्यसैको अभ्यास गर्न जीवन पर्यन्त तल्लीन रहे ।


जति धेरै शब्दजाल निर्माण गर्न सक्यो उति ठूलो विद्वान् कहलिने जमाना छ अहिले । वर्तमान समयले स्वीकार गरेका विद्वान्हरू यो वा त्यो मतलाई परास्त गर्ने र प्रकारान्तरले आफ्नो भागमा स्थान, वस्तु र समय पार्ने ध्येय राख्छन् । खप्तड बाबाका दृष्टिमा यो आपातरमणीय सुख हो । आपातरमणीय अर्थात् झलक्क हेर्दा सुखजस्तो देखिने तर अन्ततः दुःखको भुमरीमा फसाइदिने सुख । दीपशिखाको चहकिलो ज्योतिवरिपरि घुमिरहेको पुतलीले त्यो आगोको ज्वाला हो, जलाइदिन्छ भन्ने हेक्का राख्न सक्दैन । आपातरमणीय सुखको वरिपरि घुमिरहेका विद्वान्हरूले पनि आफ्नो विनाश देख्न सक्दैनन् ।


खप्तड बाबाले आफ्ना दर्जनभन्दा बढी ग्रन्थमा परम्परागत पण्डित र विद्वान्हरूले जस्तो शास्त्र प्रमाणलाई अधिक स्थान दिएका छैनन् । बरु मनोविज्ञानसम्मत बौद्धिक युक्तिहरू, ऐतिहासिक तथ्यहरू तथा जनसाधारणका अनुभवलाई प्रमाण मानेका छन् र आफ्ना मतहरू स्थापित गर्न यिनै प्रमाणको उपयोग गरेका छन् । खप्तड बाबाको दृष्टिमा पश्चिमी शिक्षासँगै जति विजातीय कुराहरू हाम्रो देशभित्र प्रवेश गरेका छन्, तीमध्ये नास्तिकता एउटा हो । शिक्षितहरूमै नास्तिकताको प्रभाव अधिक परेको हुँदा समाज झन्झन् विकृतिउन्मुख भएको उनले देखे । मानिसले जीवनभन्दा जीवनको ज्ञानलाई महत्त्व दिन थालेको र सुखभन्दा सुखका साधनहरू बटुल्ने ध्याउन्न गर्न थालेको उनले देखे । संसारमा सुख छैन तर संसारको आसक्तिलाई त्याग्न कोही मानिस राजी हुँदैन । मानिसको दशा त्यही मृगको जस्तो भइरहेको छ जो मृगमरीचिकातिर निरन्तर दौडिरहन्छ र प्यासले व्याकुल भई छटपटाउँदै मृत्युवरण गर्छ । यसरी नभएको ठाउँमा सुख खोज्दै तड्पिरहेका मानिसलाई ‘पर्ख, त्यहाँ होइन, यहाँ खोज’ भनी औंल्याउन खप्तड बाबाले धर्म विज्ञान लेखे ।


विभिन्न खण्डमा प्रकाशित उक्त ग्रन्थमा उनले धर्मको मर्मलाई बोध गर्ने सरलतम युक्तिहरू प्रस्तुत गरेका छन् । अरू सबै कुराको खोजी बाहिर हुन्छ, धर्मको खोजी भित्र हुन्छ । बाबा भन्छन्, ‘यदि तिमी सिनेमाघरको पर्दामा चित्रहरू आऊन् भन्ने चाहन्छौ भने सबै झ्यालढोका बन्द गर । जब बाहिरी प्रकाश रोकिन्छ तब चित्र प्रस्ट देखिन्छ । त्यसैगरी जब मन र इन्द्रियहरू बाहिरी प्रकाश अर्थात् इच्छाहरूलाई मनमा उतार्न छाड्छन्, तब आफूभित्र धर्मको प्रकाश उदय हुन्छ ।’


यो जगत् संकल्पमय छ, संकल्पबाट नै उत्पन्न भएको छ । सबै सुखदुःख आफ्नै संकल्पका फल हुन् भन्ने यकिन भइसकेपछि ठूलै दुःख पनि दुःखदायी हुँदैन । आफ्नै हातबाट लागेको चोट त्यति दुःखदायी हुँदैन जति अर्काको हातबाट लाग्दा दुःखदायी प्रतीत हुन्छ । संकल्पबाट संसार चलेको छ भन्ने बोध हुँदा दुःख मेटिन्छन् किनभने जुन संकल्पबाट दुःख प्राप्ति हुन्छ त्यसैको विपरीत संकल्प गर्नाले पूर्वसंकल्पहरूको बल क्षीण हुन जान्छ । खप्तड बाबाका अनुसार यही ज्ञान धर्मको जग हो ।


हरेक मानिसभित्र एक सहज ज्ञानस्फूर्तिको शक्ति हुन्छ जसले अकस्मात् सूर्यको प्रकाशले जस्तै हाम्रो हृदयको आकाशलाई प्रकाशित पार्छ । त्यो प्रकाश उदय भएको बेला प्रत्येक मानिसमा देवता देखिन थाल्छन् । मानिसको मुस्कानमा दैवी सौन्दर्य र मोहकता प्रकट हुन्छ । यो अनुभूति शब्दमा व्यक्त गर्न सकिँदैन । गुलियोको अनुभूति जति जिब्रोलाई थाहा हुन्छ त्यति कस्तै आलंकारिक शब्दहरूले पनि व्यक्त गर्न सक्दैनन्, कुनै प्रयोगशालाका वैज्ञानिकले तत्त्वहरूको विश्लेषण गरेर बताउन सक्दैनन् ।


स्वानुभूतिलाई यति जोड दिँदादिँदै खप्तड बाबाले विचार विज्ञान नामको कृति लेखेर विचारको महिमा मण्डन गरेका छन् । उनी भन्छन्— स्थूल वस्तुभन्दा सूक्ष्म वस्तुमा, जडभन्दा चेतनमा अधिक शक्ति हुन्छ । ढुंगाभन्दा माटोमा र माटोभन्दा पानीमा जीवनीशक्ति अधिक हुन्छ । विचार सूक्ष्मतम हुन्छन् तर ती शक्तिशाली हुन्छन् । विचारले मानिसको कल्याण पनि गर्न सक्छन्, विनाश पनि ।


मानिस अनन्त सम्भावनाहरूको पुञ्ज हो । जस्तो बीजभित्र लुकेको वृक्ष । उर्वर भूमि र मलजल भए मात्र बीज अंकुरित हुन्छ र त्यसभित्र निहित वृक्षका अवयव प्रकट हुन थाल्छन् । मानिसभित्रका सम्भावना पहिल्याउने मुख्य साधन युक्तियुक्त विचार नै हो । विचारलाई खप्तड बाबाले खार्नका निम्ति सर्वाधिक उपयोग गरेका थिए । उनी भन्थे— मेरो व्यक्तिगत प्रकृति एकातिर जसरी विश्वासशील छ, अर्कोतर्फ उत्तिकै संशयप्रवण छ । त्यसैले मैले आफ्नो जीवनमा जेजति उपलब्धि गरेको छु र गरिरहेको छु तिनलाई ज्यादै कठोरताका साथ सबै प्रकारका प्रमाणका कसीहरूमा नजाँचीकन मैले स्वयं कहिले पनि सत्य रूपमा ग्रहण गरेको छैन । मेरो विचारमा जे सत्य छ त्यो सदैव सत्य नै रहन्छ । अतः परीक्षा गर्नाले त्यसको चमक बढ्ने नै छ, घट्ने छैन ।


खप्तड बाबा चाहन्थे आफूले जानेको ज्ञान पहिला आफैंमा प्रयोग होस् । ज्ञान बाँड्न, अर्ती दिन या विद्वान् कहलाउन हतारिनु पहिला स्वानुभूति होस्, ज्ञानको आलोकले चेहरा धपक्क बलोस्, आनन्दले मन गदगद होस् । विचारकै माध्यमले आफूमा परिष्कार ल्याउने हो तर शब्दजालमा जेलिने थिति पनि नआओस् ।


खप्तड बाबाले तपस्या गरेको क्षेत्र सुदूरपश्चिमको प्रसिद्ध धार्मिक तथा पर्यटकीय स्थलका रूपमा छ । खप्तड क्षेत्रमा उनको आश्रम र उनले प्रयोग गरेका केही सामान अझै छन् । यस क्षेत्रभित्र खप्तड राष्ट्रिय निकुञ्ज, नागढुंगा, खापर दह, सहस्र लिंग, त्रिवेणीधाम, पाटन, खप्तड दह, बाबाको आश्रम छ । खप्तड राष्ट्रिय निकुञ्ज सेती अञ्चलका चार पहाडी जिल्ला बझाङ, बाजुरा, डोटी र अछामको संगमस्थलमा पर्छ ।

प्रकाशित : फाल्गुन ७, २०७६ १४:०७
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

एक युगमा जन्मिने प्रतिभा

रमण घिमिरे

नारायणगोपाल गीत र संगीतमा जसरी नयाँपनका कारण चिनिन्छन्, त्यसरी नै उनका बारेमा नयाँपन खोज्नु र पाउनु त्यति सजिलो छैन ।

उनले गाएका गीत र संगीतलाई समालोचक–समीक्षकहरूले नयाँ–नयाँ आयामहरूमा व्याख्या–विश्लेषण गर्न सक्लान् तर व्यक्ति नारायणगोपाललाई फरक दृष्टिकोणबाट चिनाउनु यस पंक्तिकारका लागि असम्भव नै छ ।

उनी आफूले गाएका अघिल्ला गीतहरूमै सन्तुष्ट भएर एकैनासको शैलीमा रमाउने स्वभावका कलाकार थिएनन् । उनी त स्वर र सुरमा मात्र होइन गीतमा पनि नयाँ आयाम दिन चाहन्थे । उनले कालखण्डपिच्छे गीतकार र संगीतकारहरू फेर्दै हिंड्नुको एउटा कारण यो पनि हो । त्यसैले आफैंले संगीत गरेका गीतहरू गाएर यस यात्राको सुरुवात गरेका उनी अन्त्यतिर पनि प्रायः आफ्नै संगीतमा गीतहरू गाएर गए । गोपाल योञ्जनको गीत–संगीतबाट स्थापित भएका उनले कालान्तरमा उनलाई पनि छाडिदिए र दिव्य खालिङ, दीपक जंगम, शम्भुजित बाँस्कोटाजस्ता अनुज पुस्ताका संगीतमा गाएर उनीहरूलाई पनि लोकप्रिय पारिदिए ।

गोपाल योञ्जनसँग मितेरी सम्बन्ध स्थापित भएपछि नारायणगोपालले असीमित आरोह–अवरोह भएको आफ्नो स्वरलाई आफूले चाहेजसरी खेलाउने लय र मूर्च्छना पाएका थिए । गोपाल र नारायण एउटै लयमा बग्न थालेपछि यी दुईको सिर्जना–प्रस्तुतिमा मात्र होइन, नेपाली सुगम संगीतमै ठूलो परिवर्तन आयो । त्यो नेपाली गीत–संगीतमा मौलिकताको खोजी हुन थालिसकेको समय थियो ।

त्यसवेला पाश्चात्य गायकहरू बब डिलन र बिटल्स आदिका गीतको प्रभावले नेपाली श्रोताका मनमा पनि गुँड लगाउन थालिसकेको थियो । श्रोतालाई यस प्रभावबाट निकालेर उनीहरूका मनमा मौलिक नेपालीे संगीतको बीउ रोप्नु र हुर्काउनु आवश्यक थियो र चुनौती पनि । यही चुनौतीलाई स्वीकार्दै नारायणगोपालले गोपाल योञ्जनसँग सहकार्य गरे । र, ‘बिर्सेर फेरि मलाई नहेर’, ‘चिनारी हाम्रो धेरै पुरानो’ (गीतकार : नगेन्द्र थापा), तिम्रो जस्तो मुटु मेरो पनि (गीतकार : गोपाल योञ्जन) ‘जीवनदेखि धेरै धेरै नै थाकेर म मुर्दा भएको तिमी आज हेर’ (गीतकार : ईश्वरबल्लभ) जस्ता फरक धार र भावका गीतहरू उनका संगीतमा गाएपछि नारायणगोपालको गायकीको दोस्रो इनिङ सुरु भयो ।

उनी कुनै समय आफ्नी प्रेमिका पेमला लामाले भनेको ‘मीठो स्वर भएको तर सशक्त गीत र प्रभावकारी लय पाउन नसकेको गायक’ बाट फड्को मारेर सम्पूर्ण गायक हुनपुगेका थिए । त्यसैले पेमलाले गोपाल योञ्जनसितको मितेरी साइनोपछि नारायणगोपालको गायनमा आफूले खोजेजस्तो परिवर्तन आएको कुरा स्वीकारिन् । र यी गीतहरूले पत्रमित्रता मार्फत पेमलासँग झांगिँदै गएको नारायणगोपालको प्रेम–प्रणयलाई पनि थप मलजल गर्न सहयोग गरे ।

नारायण र गोपाललाई दार्जिलिङको महांकाल मन्दिरमा मकलमा आगो बालेर मीत लगाइदिने कवि ईश्वरवल्लभको भाषामा पनि गोपालसँग सहकार्य गरेपछि नारायण ‘नेपाली हृदयका गायक’ भएका हुन् । त्यसपछि नारायणले गोपालका रचना र संगीतमा बिर्सिनसक्नु गीतहरू गाए । तर मानवीय सम्बन्ध सिर्जनासँग मात्र जोडिएको हुँदैन, व्यवहारसँग पनि गाँसिएको हुन्छ । नारायण र गोपालबीचको सम्बन्ध पनि बिस्तारै चिसिन थाल्यो । आफ्ना ‘मीतज्यू’ सँगको सम्बन्ध कठ्यांग्रिएपछि उनी एक्कासि परिवर्तनको नयाँ मोडमा उभिन पुगे । रत्नशमशेर थापाबाट पहिलो इनिङ सुरु गरेका नारायणगोपाल गोपाल योञ्जनसँगको दोस्रो इनिङमा अवरोध आएपछि तेस्रो इनिङमा प्रवेश गर्न पुगे ।

वास्तवमा नारायणगोपाल आफैं राम्रा संगीतकार थिए भन्ने कुरा उनले सुरुआती चरणमा गाएका रत्नशमशेर थापा (पछि हरिभक्त कटुवाल र कालीप्रसाद रिजाल) का गीतहरूले प्रमाणित गरिसकेका थिए । तर उनी नयाँनयाँ उदाएका सर्जकहरूको खोजीमा हुन्थे । नयाँमा पृथकता हुनु स्वाभाविक हो । उनी सधैं नयाँपनका पारखी थिए । यही नयाँपनको खोजीमा भेटिएका हुन् दिव्य खालिङ । उनको तेस्रो इनिङ दिव्यसँग सुरु भयो । उनले दिव्यका रचना र संगीतमा गाएका ‘सधैं नै म हाँसें तिमीलाई रुवाई’, ‘मायाको आधारमा सम्झौता नै हुन्छ’, ‘बिपना नभई बाँचिदिने’ ‘म त लालीगुराँस भएछु’ (गीतकार : क्षेत्रप्रताप अधिकारी) जस्ता गीतहरूले बेग्लै स्वाद दिए । पिटर जे. कार्थकका भनाइमा गोपाल योञ्जनको संगीतमा ‘जीवनदेखि धेरै धेरै नै थाकेर’ गीतमा त्यतिबेलासम्मको नेपाली गायनमा सबैभन्दा माथिल्लो नोटमा गाएका नारायणगोपालले दिव्यको संगीतमा ‘मायाको आधारमा सम्झौता नै हुन्छ’ बोलको गीतमा सबैभन्दा तल्लो नोटमा गाउने गायकको कीर्तिमान रचे ।

नारायणगोपाल नेपाली संगीतमा अपूर्व प्रतिभाशाली गायक थिए । उनी नेपाली संगीतको मात्र होइन, भारतको बरोडा महाराज फिरदौस संगीत महाविद्यालयमा गएर केही समय शास्त्रीय संगीतको अनुभव सँगालेर फर्केपछि पाश्चात्य संगीतको पनि त्यत्तिकै गहिरो अध्ययन गर्थे भन्थिन् उनकी धर्मपत्नी पेमला गुरुवाचार्य । उनी इतिहासका पनि ठूलो अध्येता थिए, फुटबलका पारखी दर्शक थिए भने चेसका पारंगत खेलाडी थिए । गीतकार नगेन्द्र थापासँग त उनको पारिवारिक सम्बन्ध नै थियो । यसबाहेक कवि भूपी शेरचनदेखि पत्रकार मदनमणि दीक्षित, चित्रकार मनुजबाबु मिश्र, उद्योग व्यवसायी वसन्त चौधरीसम्म उनको मधुर सम्बन्ध थियो । भूपीलाई पनि उनले गीत लेख्न लगाए— ‘सानै हुरीमा बैंसको सपना’ । यस अर्थमा उनी संगीतइतरका व्यक्तित्वहरूसँग संगत गरेर आफ्नो विचार र दृष्टिकोणको क्षितिजलाई फराकिलो पार्न चाहने साधक थिए । त्यसैले गीतमा विविधता र उम्दापनलाई प्रोत्साहित गर्थे ।

यही विविधतालाई प्रोत्साहित गर्न उनले कविहरू– क्षेत्रप्रताप अधिकारी, हरिभक्त कटुवाल, कालीप्रसाद रिजाल, विश्वम्भर प्याकुर्‍याल र दिनेश अधिकारीसम्मका गीत गाए । यो उनको पुरानासँगको क्रमभंगता र नयाँसँग गाँसिँदै जाने क्रमयोजन थियो । यस क्रममा उनले स्रष्टाको ख्याति र नामको होइन, सिर्जनाको मूल्यांकन गरे । अनि मनले खाएका सुन्दर सिर्जनाहरूलाई अग्रज र अनुजबीचको विभेद मेटेर बिना सर्त गाइदिए ।

गीतकार कालीप्रसाल रिजाल यही बेला भेटिएका हुन् । कालीप्रसादले गीत लेख्न छोडेको २० वर्ष भइसकेको थियो । नारायणगोपालले कालीप्रसादलाई ‘आँखा छोपी नरोऊ भनी भन्नुपर्‍या छ’ र ‘झर्‍यो जिन्दगी, छुट्यो जिन्दगी’ जस्ता गीतहरू लेख्न प्रेरित गरेर उनलाई स्थापित कविबाट लोकप्रिय गीतकार बनाइदिए । आज पनि कालीप्रसाद रिजाल आफू गीतकार हुनुको जस नारायणगोपाललाई दिंदा गर्व गर्छन् ।

रिजाल त्यस बेला सूचना विभागमा कार्यरत थिए । त्यहाँ नारायणगोपाल पत्रपत्रिका पढ्न आइरहन्थे । रिजालका कविताका बान्कीबाट प्रभावित थिए नारायणगोपाल र उनी एउटा राम्रो कविले सुन्दर गीत पनि लेख्न सक्छ भन्ने कुरामा सायद विश्वस्त थिए । अनि उनले रिजाललाई गीत लेख्न प्रस्ताव राखे । रिजालले यस प्रसंगको चर्चा धेरै ठाउँ गरेका छन् र यस पंक्तिकारसँग पनि गरेका छन् । यस सन्दर्भलार्ई हिन्दी सिनेमाका प्रसिद्ध गीतकार जावेद अख्तरको गीतलेखनको प्रसंगसँग तुलना गर्न सकिन्छ । ‘सिलसिला’ मा पहिलो पटक गीत लेख्नुअघि जावेद सलिम खानसँग मिलेर ‘सलिम–जावेद’ का नाममा चलचित्रको लेखन गर्थे । उनी ‘शोले’, ‘दिवार’ जस्ता चलचित्रहरूको पटकथा–संवाद लेखेर यसै विधामा स्थापित भइसकेका थिए । सन् १९८१ मा प्रदर्शित ‘सिलसिला’ को निर्माण हुन लाग्दा यसका निर्देशक यश चोपडासँग गायिका लता मंगेशकरले गीतकारका नाममा जावेदको नाम अघि सारिन् र भनिन्, ‘उनी राम्रा कवि हुन्, उनका कविता मैले पढेकी छु । उनलाई गीत लेख्न लगाइयो भने नयाँपन आउन सक्छ ।’ यसरी लताको अनुरोधमा चोपडाले सिलसिलाका गीत जावेदलाई लेख्न लगाए । र जावेदले परम्परित हिन्दी सिनेमामा सुनिने गीतभन्दा पृथक् मात्र होइन गीतसँगै जोडेर कविता पनि लेखिदिए । लताले गाएको ‘ये कहाँ आ गये हम, यूं ही साथ साथ चलते’ गीतका पंक्तिहरू अमिताभको कवितावाचनबाट सुरु हुन्छ, ‘मैं और मेरी तनहाई अक्सर ये बातें करतें हैं’ । यसलाई शिव–हरिको संगीतले जीवन्त पारेको छ । गीत र कवितालाई सम्मिश्रित शैलीमा प्रस्तुत गर्ने यो एउटा नौलो प्रयोग थियो । यसपछि जावेद सिनेमा लेखकभन्दा बढी गीतकारका रूपमा स्थापित भए ।

ठ्याक्कै यस्तै त होइन तर कविलाई गीतलेखनमा उतार्ने काम उता लताले भन्दा झन्डै एक वर्षअघि अर्थात् २०३६ सालमा यता नारायणगोपालले गरिसकेका थिए, कालीप्रसाद रिजालका गीत गाएर । यस्तै उनले अर्का प्रसिद्ध कवि हरिभक्त कटुवालका पनि तीनवटा गीत गाए । पहिलो गीत ‘पोखिएर घामको झुल्का भरी संघारैमा’ अम्बर गुरुङको संगीतमा गाए । यस गीतले हरिभक्तलाई कालीप्रसादलाई जस्तै कविको कित्ताबाट झिकेर सशक्त गीतकारका रूपमा स्थापित गराइदियो ।

नारायणगोपाल गीत–संगीतमा नयाँ प्रयोग गर्न पनि त्यत्तिकै मन पराउँथे । आफैंले संगीत गरेको हरिभक्तको अर्को गीतमा उनले यस्तो सुन्दर प्रयोग गरेका छन् । रत्न रेकर्डिङ संस्थानबाट प्रकाशित ‘ब्ल्यु नोट्स’ नामक एल्बममा परेको यस गीतमा उनले पाश्चात्य शैलीको प्रयोग गरेका छन् । यो गीत रेडियो नेपालबाट गुन्जिँदा सुरुसुरुमा केही ‘विज्ञ–श्रोता’ हरूको कान बिझाएको पनि सुनिथ्यो तर पछिपछि सुन्दै जाँदा ‘मलाई नसोध कहाँ दुख्छ घाउ’ ले तिनै बिझाएका कानहरूलाई मन्त्रमुग्ध पारिदियो । हरिभक्त र कालीप्रसाद मात्र होइन महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा र युगकवि सिद्धिचरण श्रेष्ठसम्मका कवितालाई उनले आफ्नै संगीतमा ढालेर गाएका छन् । उनी लामो युगान्तरमा जन्मेर लामो युगसम्म यात्रा गर्ने उम्दा प्रतिभा थिए ।

यस अर्थमा उनी युग चेतना भएका गायक–संगीतकार थिए । समय–परिस्थितिअनुरूप स्रष्टा–कलाकारले आफूलाई पनि रूपान्तरित गर्नुपर्छ भन्ने मान्यता राख्थे नारायणगोपाल । सुरुमा हिन्दी सिनेगायक मोहम्मद रफीका फ्यान थिए उनी । रफीले ‘बैजू–बाबरा’ मा गाएको ‘तू गंगा की मौज, मैं जमुना की धारा’ बोलको गीत उनले जय नेपाल हलबाहिर दिनहुँ उभिएर १७ पल्ट सुनेका थिए । पिता आशागोपालले एक सुका दिएर घिउ किन्न पठाउँदा पसलेको रेडियोमा बजेको रफीको गीतमा मोहित भएर घिउ किन्नै बिर्सेका किस्सा पनि छन् । तर पछि उनै नारायणगोपालले शरच्चन्द्र वस्तीसँग गोरखापत्रका लागि २०४६ कार्तिकमा अन्तर्वार्ता दिंदा आफूलाई मन पर्ने गायक किशोर कुमार भनेका छन् । यसबाट समयसँगै संगीत र रुचिलाई परिवर्तित गर्दै नेपाली संगीतलाई नयाँ शैली र अवधारणाको दिशातर्फ डोर्‍याउने नारायणगोपालको सोचाइलाई बुझ्न सकिन्छ । यसको अर्को कारण पनि हुन सक्छ । गोपाल योञ्जनसँग आबद्ध भएपछिका गीतमा उनले रफीको जस्तै उच्च आरोहमा गाएका थिए तर अन्तिमतिरका गीतहरू, जस्तै ‘गीतियात्रा’ का गीतहरूमा किशोर कुमारको जस्तो मध्यम सुरमा गाएका छन् । पछिल्लो चरणको गायनमा उनले स्वरको आरोह–अवरोहभन्दा कोमल गायनमा बढी जोड दिएको अनुभव हुन्छ ।

नारायणगोपाल आफ्नो जीवनकालमै एउटा संगीत विद्यालय खोल्ने सुरमा थिए । हामीकहाँ अर्केस्ट्राहरूको विकास हुन नसकेकोमा उनी चिन्तित थिए । शरच्चन्द्र वस्तीले मधुपर्क मासिकको साउन २०४० को अंकमा लिएको अन्तर्वार्तामा उनले यस कुरामाथि पनि आफ्नो धारणा व्यक्त गरेका छन्, ‘हामीकहाँ वाद्यवृन्द (बाजाहरू) को परिवार ज्यादै सानो छ । विविधताको कमी छ । दक्ष वाद्यवृन्द (वादक समूह) त के वाद्यवादकहरू नै हामीसँग छैनन् । संगीतकारले आफ्नो सिर्जना राम्ररी व्यक्त गर्न यिनै कारणले पाउँदैन ।’
कलाकार नारायणगोपाल र व्यक्ति नारायणगोपाल दुई ध्रुव थिए । व्यक्ति नारायणगोपाल घमण्डी मानिन्थे, अन्तरमुखी मानिन्थे, जँड्याहा मानिन्थे र अरू के–के । यी व्यक्ति नारायणगोपालका कमजोरी थिए होलान् । उनी २०३७ सालमा सांस्कृतिक संस्थानका महाप्रबन्धक भएर गएपछि आफ्नै गुरु माणिकरत्नदेखि समकालीन गायिका तारादेवी लगायत धेरै कलाकारलाई नाचघरको जागिरबाट बर्खास्त गरिदिए । उनको कारबाहीका कारण धेरै कलाकार दसैंको मुखैमा बेखर्ची भएका थिए । त्यसपछि उनी र तारादेवीबीच आजीवन बोलचाल भएन । गीतिनाटक ‘मालती–मंगले’ का युगल गीत गाउँदा पनि उनीहरूले आपसमा हेराहेरसम्म नगरी बीचमा नीलो पर्दा टाँगेर गाए ।

तर, कलाकार नारायणगोपालसँग कसैको कुनै गुनासो थिएन । उनको स्वर सुनेपछि प्रतिद्वन्द्वीहरू पनि मन्त्रमुग्ध हुन्थे र प्रशंसा गर्न चुक्तैनथे । मधुपर्कको यही अन्तर्वार्तामा पनि नारायणगोपालको जवाफ घतलाग्दो छ । उनी गीतका कुरा गरिरहेका हुन्छन् । नेपाली गीतबारे भन्छन्, ‘तिमी, म, फूल, माया, मुटु जस्ता केही सीमित शब्दको प्रयोग नभएको गीत हुँदैन ।’ उनी नातागोता, इष्टमित्रकै आधारमा मात्र तिनका गीत गाउँदैन थिए भन्ने कुराको अन्तर्वार्ताले पुष्ट्याइँ गरेको छ । एक पटक एक जना पत्रकारले यस पंक्तिकारसँग नारायणगोपालको यसै सम्बन्धी एउटा रोचक प्रसंग सुनाएका थिए । उनी एक लोकप्रिय साप्ताहिकका सम्पादक थिए । नारायणगोपाल उनको कार्यालयमा आइरहने हुँदा ती पत्रकारसँग उनको घनिष्ठता हुनु स्वाभाविक थियो ।

लामो संगत र घनिष्ठताको पृष्ठभूमिमा एक दिन उनले सोचेछन्, आफ्नो एउटा गीत नारायणगोपालको स्वरमा गुन्जिन सक्यो भने कति उत्तम हुन्थ्यो । र, उनले नारायणगोपाललाई अनकनाउँदै एउटा गीत दिएछन् । नारायणगोपालले दुई–तीनचोटि दोहोर्‍याएर त्यो गीत पढेपछि भनेछन्, ‘...जी, अहिले तपाईं पत्रकारिता नै गर्नुस्, तपाईंको गीत पछि गाउँला नि है !’ अरू त अरू, तत्कालीन रानी ऐश्वर्य अर्थात् चाँदनी शाहको गीत गाउन लगाउन पनि हम्मेहम्मे परेको बताएका थिए संगीतकार दीपक जंगमले । त्यस बेलाकी त्यस्ती प्रभावशाली व्यक्तित्वले लेखेको ‘एउटा मान्छेको मायाले कति फरक पार्दछ जिन्दगीमा’ गीतमाथि दीपक जंगमले २८ वटा धुन बनाएपछि मात्र नारायणगोपालले स्वीकृतिको टाउको हल्लाएका थिए । यस्तैयस्तै कुरामा नारायणगोपाललाई मूडी र घमण्डीको उपाधि दिइएको हो । यो मूड र घमण्ड नभएको भए सायद नारायणगोपाल बितेको तीन दशकपछि पनि यसरी चर्चामा आइरहने थिएनन् र उनका बारे यी पंक्तिहरू पनि लेखिने थिएनन् ।

प्रकाशित : फाल्गुन ७, २०७६ १४:०६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
x
×