कूटनीतिक व्याख्याता- फिचर - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

कूटनीतिक व्याख्याता

 मदनकुमार भट्टराई 

जब–जब कूटनीतिक मामिलाका विषयमा बहस हुन्छ, भन्ने गरिन्छ– ‘हाम्रो देशको कूटनीतिक क्षमता कमजोर रह्यो ।’ यस्तो किन भयो भन्ने बहसका छुट्टै पाटा छन् ।

सरदार यदुनाथ खनालको प्रसंग जब–जब आउँछ, मुलुकको कूटनीतिक मामिलामा उनको जस्तो व्यक्तित्वको खाँचो महसुस गरिन्छ । यो फगत शासन व्यवस्था, त्यसबेलाको राजनीतिक परिवेशमाथिको आस्थाले गराउने होइन ।


खनालको मूल कर्मस्थल मुलुकको कूटनीति रह्यो । कुनै पनि विधामा दत्तचित्त ढंगले लागेर छिटो पारंगत हुने कारण उनी यो क्षेत्रमा लगभग पाँच दशक छाइरहे । नेपाल एसियाई सम्बन्ध परिषद् (पछि नेपाल विश्व सम्बन्ध परिषद्) को सदस्यता, १९५५ को वाङडुङ सम्मेलनमा नेपाली टोलीका सदस्य–सचिव र १९५६ मा नेपाल राष्ट्रसंघीय संगठनका संस्थापक अध्यक्षबाट सुरु भएको उनको कूटनीतिक सम्बद्धताले १९५९ र १९६० मा संयुक्त राष्ट्रसंघीय महासभामा पठाइने नेपाली टोलीका सदस्यका रूपमा प्रौढता हासिल गरिसकेको थियो । १९६१ मा खनाल परराष्ट्र सचिवका स्वाभाविक उम्मेदवार बने । राजनीतिक आरोह अवरोहका बाबजुद उनी नेपालका श्रेष्ठतम सिद्धहस्त कूटनीतिज्ञ भए । परराष्ट्र नीति र कूटनीतिका व्याख्याकार र समष्टिगत रूपमा पर्यायवाची मात्र बनेनन्, समय–समयमा कूटनीतिक संकटमोचकको भूमिका निर्वाह गर्न पनि सफल रहे ।


राजदूतको तीन कार्यकाल (भारत, अमेरिका र चीन) मध्ये भारतको बसाइलाई बढी अर्थपूर्ण मान्ने खनाल नेपालको कूटनीतिलाई अघि बढाउन, विश्व मानचित्रमा नेपालको प्रतिष्ठा वृद्धि गर्न, परराष्ट्र नीतिलाई सुदृढ र भरपर्दो बनाउन तथा भारतसँगको सम्बन्धलाई सामान्यीकरण र परिपक्व बनाउन सफल भएका थिए । उनको कूटनीतिको अर्को पाटो असंलग्न आन्दोलन थियो । सुरुदेखि आफ्नो सहभागिता जनाएका खनाल १९६१, १९६४, १९७६, १९८२ र १९९२ का असंलग्न राष्ट्रहरूको शीर्षस्थ सम्मेलनमा सहभागी भई नेपालको भूमिकालाई गति दिन समर्पित रहे ।


मुलुकको कूटनीतिक मामिलामा कोसेढुंगा मानिने खनाल कसैको कृपापात्र भएर जिम्मेवारीमा आएका थिएनन् । उनको चहकिलो शैक्षिक जीवनले जिम्मेवारी पाएको क्षेत्रमा काम गर्न योग्य बनाएको थियो । उनले मध्यमा, चारपास, बीएस्सी, एमए (अंग्रेजी), लन्डन विश्वविद्यालयबाट बेलायती शैक्षिक चिन्तन र व्यवहारमा डिप्लोमा, ओरेगन विश्वविद्यालयबाट शैक्षिक प्रशासनमा कोर्स, हार्वर्ड विश्वविद्यालयका फेलो र त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट मानार्थ महाविद्यावारिधि प्राप्त गरेका थिए ।


२२ वर्षमा एसएलसी बोर्डफर्स्ट हुन सफल उनी आफ्नो शैक्षिक विविधतालाई ‘शैक्षिक छाडापन’ भन्दथे र यसैको प्रतिबिम्बका रूपमा ‘शारदा’ मा ‘बाटो बिलायो’ निबन्ध छपाएका थिए । त्रिचन्द्र कलेजको निबन्ध प्रतियोगितामा सुवर्ण पदक र पछि छात्रवृत्ति पाउने खनालको प्रस्तुतिको महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाले सराहना गरेका थिए ।


अंग्रेजी र नेपाली भाषामा दक्खल राख्ने खनालले शिक्षकबाट जागिरे जीवन सुरु गरेका थिए । १९५३ मा गठित रियुनियन बोर्डका सदस्य उनको गतिविधिको मूल थलो त्रिचन्द्र कलेज रह्यो । नेसनल कलेज, अमृत साइन्स कलेज, त्रिभुवन विश्वविद्यालयको सेडा र कन्या मन्दिर माध्यमिक विद्यालयसँग उनी आबद्ध रहे । लन्डनबाट फर्केपछिको लेख ‘सामाजिक दृष्टिकोण ः अंग्रेजी सामाजिक जीवन’ र ओरेगनबाट फर्केपछि प्रकाशित दुई भागको अंग्रेजी लेख ‘नेपालका लागि एक विश्वविद्यालय’ खनालको सूक्ष्म दृष्टिकोण र विश्लेषण क्षमताका प्रतीक हुन् । सारांशमा उनको प्रथम र अन्तिम प्रेम शिक्षा नै थियो ।


लेखन, प्रवचन र कार्यपत्र प्रस्तुतिमा अभिरुचि राख्ने खनालको नेपाली साहित्य र परराष्ट्र सम्बन्धमा नेपाली र अंग्रेजी भाषामा एक दर्जन पुस्तक र सयौं सामयिक लेख प्रकाशित छन् । उनले मस्यौदा गरेका भाषण लगभग चार दशकसम्म देशको परराष्ट्र नीतिको विस्तार, विविधीकरण र प्रक्षेपणका आधार बने । राजा महेन्द्रको राज्याभिषेकदेखि लगभग पूरै शासन र वीरेन्द्रको सक्रिय शासनकालका प्रमुख भाषण, वक्तव्य र नीतिगत आधारका स्तम्भ खनाल नै थिए ।


नेपालको योजनासँग खनालको आबद्धता महत्त्वपूर्ण रह्यो । मोहनशमशेरले विजयशमशेरको अध्यक्षतामा फेब्रुअरी २४, १९५० मा गठन गरेको राष्ट्रिय आर्थिक योजना समितिमा उनी सदस्य थिए । यसअघि पद्मशमशेरको पालामा काठमाडौं नगरपालिकामा २१ निर्वाचित सदस्य र १० मनोनीत सदस्यको व्यवस्था गर्दा खनाल ‘जनसमूहबाट निर्वाचित’ सदस्य बनेका थिए । जनवरी १२, १९५६ मा प्रमुख शाही परामर्शदाता सरदार गुन्जमान सिंहको अध्यक्षताको योजना कमिसन र अधिराजकुमार हिमालय वीरविक्रम शाहको सभापतित्वमा जनवरी ६, १९५८ मा गठन भएको योजना मण्डलमा पनि उनलाई सदस्य बनाइएको थियो । देशको योजनासँग खनालको अन्तिम संलग्नता राजा वीरेन्द्रको अध्यक्षतामा गठित राष्ट्रिय विकास परिषद्को सदस्यता हो ।


१९५६ मा टंकप्रसाद आचार्य प्रधानमन्त्री भएपछि उनको सचिवका रूपमा खनालको प्रशासनिक यात्रा सुरु भएको थियो । छिट्टै उनी गृहसचिव बने । देशको पहिलो निजामती सेवा ऐन बनाउन उनको अहं भूमिका रह्यो । साथै केही वर्षदेखि कम्युनिस्ट पार्टीमाथि लागेको प्रतिबन्ध हटाउन पनि उनी सफल भए ।


केही समय पदमा नरही खनाल १९६१ मा परराष्ट्र, निर्माण र सञ्चार सचिवका रूपमा प्रशासनमा पुनः प्रवेश गरे । भारतका लागि राजदूत भई उनी १९६७ मा पुनः परराष्ट्र सचिव भए । नेपाल वैदेशिक सेवाको गठन उनले नै गरेका थिए । परोक्ष रूपमा प्रशासनसँग सम्बन्ध राख्ने लोकसेवा आयोगको अध्यक्ष पदमा पनि खनाललाई नियुक्त गरिएको थियो ।


खनालको योगदान नेपालको कूटनीतिक मार्गदर्शनमा मात्र सीमित छैन । देशमा अहं भूमिका खेल्ने व्यक्तिहरूको मूल सन्देश कर्म हुने कारण उनीहरूका नाममा अनावश्यक र अनुत्पादक राष्ट्रिय बिदा दिने कुरामा उनको विरोध थियो । व्यवहार, शिष्टाचार र बोलचालमा एकरूपता, ‘तिमी’ र ‘तपाईं’ को सम्बोधन, तत्कालीन राजपरिवारलगायत जीवित र मृत व्यक्तिको सम्बोधनको शैली आदि यावत् विषयमा ‘एकबास भनाइको आवश्यकता’ शीर्षकमा फेब्रुअरी २६, १९६६ मा खनालले एक विस्तृत लेख छपाए । भाषा लचिलो, सबैले बुझ्ने र अधिक संस्कृतीकरण नभएको हुनुपर्ने उनको धारणा थियो । कूटनीतिक वार्ताको शैली र तयारीबारे उनका रचना मार्गदर्शकका रूपमा छँदै छन् । कूटनीतिलाई परम्परागत र आर्थिक तथा प्रशासनलाई सामान्य र विकास गरी विभक्त गर्ने हाम्रो परिपाटीलाई उनी कृत्रिम, अव्यावहारिक र प्रत्युत्पादक मान्दथे ।


सबै व्यवस्था र नेतृत्वका साथ सक्रिय भूमिका निभाउने सरल र सहज खनाल आफ्नो दृष्टिकोणमा कटिबद्ध र दृढ थिए । यसकारण कतिपय अवस्थामा उनी ‘खल्तीमा राजीनामा’ लिई हिँड्ने गरेको प्रसंग सुनाउँथे । केही महत्त्वपूर्ण विषयमा उनको असहमति र फरक दृष्टिकोणबारे छोटो चर्चा गर्नु प्रासंगिक होला । भारतीय उपराष्ट्रपति भीभी गिरी (पछि राष्ट्रपति) उपस्थित युवराज वीरेन्द्रको विवाहमा आउने पाहुनाको सम्मानमा राखिएको समारोहमा राजा महेन्द्रको भाषणमा नेपालको पारवहन सुविधाको हक उल्लेख हुनु खनाल बिलकुलै अप्रासांगिक मान्दथे ।


त्यस्तै राजा वीरेन्द्रको राज्याभिषेकको भाषणमा शान्ति क्षेत्रको प्रस्ताव पर्नुलाई उनी कूटनीतिक सतर्कताका दृष्टिले हेर्दथे । १९८७ मा राष्ट्रिय विकास परिषद्का सदस्यका नाताले आर्थिक आधुनिकीकरण र राजनीतिक आधुनिकीकरणबीच ‘अन्योन्याश्रित सम्बन्ध’ रहेकाले दुवै सँगै नगए राजनीतिक संकट आउन सक्ने उनको भनाइ केही वर्षमै सत्य सावित भयो । त्यस्तै सार्क स्थापनाको सुरुका वर्ष (१९८७) मा राजनीतिक संकल्प, इच्छा र कार्यगत सम्बन्धको अभावमा सार्क भविष्यमा धराशायी हुन सक्ने उनको प्रक्षेपण थियो ।


राजा त्रिभुवन र आफैं निकट रूपमा संलग्न राजा महेन्द्र र राजा वीरेन्द्रको परराष्ट्र नीतिलाई गुणदोषका आधारमा सटीक मूल्यांकन गर्ने खनाल सापेक्षता र अध्ययन तथा विश्लेषणको कसीमा नेपाली नेतृत्वप्रति उच्च धारणा राख्दैनथे । उनले उच्च आकलन गरेका व्यक्तिमा जवाहरलाल नेहरू, रिचार्ड निक्सन, डा. हेनरी किसिन्जर र तङ स्याओफिङ पर्दछन् ।


पेचिला र अझ आफ्नो विषयमा खुलेर बोल्न नचाहने खनालको राजनीतिक संगतबाट अप्रासांगिक व्यक्तिहरू सल्लाहकार हुने वा राजनीतिक प्रभाव पार्ने, सरकारी टोलीमा असम्बन्धित व्यक्ति राख्ने, अनावश्यक भ्रमण गर्ने कुरामा कडा आपत्ति थियो । विज्ञ वा विशेषज्ञ काममा जोतिने र कामको श्रेय अयोग्य सल्लाहकार वा आसेपासेले लिने प्रवृत्तिलाई खनाल हाम्रो यथार्थता मान्दथे । १९७० को तेस्रो असंलग्न राष्ट्रहरूको सम्मेलनको मुखैमा परराष्ट्र सचिवबाट दिएको राजीनामा, आफ्नो अहं योगदानबाट नेपाल संयुक्त राष्ट्रसंघको सुरक्षा परिषद्को अस्थायी सदस्य हुँदा खोलिएको न्युयोर्कस्थित नियोगमा स्थायी प्रतिनिधिमा आफूलाई नछान्नु, त्रिभुवन विश्वविद्यालयको पहिलो उपकुलपति नबनाइनु आदि कुरामा उनको असन्तुष्टि परोक्ष रूपमा झल्कन्थ्यो ।


पाँच दशकसम्म राष्ट्रप्रति पूर्ण समर्पित खनाल आफूलाई ‘आश्चर्यजनक’ ढंगमा वञ्चित गरिएका तीन निकायबारे घुमाउरो पारामा उल्लेख गर्दथे । ती हुन्– राणाकालमा अगस्ट १९४८ मा गठन भएको विश्वविद्यालय कमिसन, सेप्टेम्बर २२, १९५० मा बोलाइएको तथाकथित संसद्को अधिवेशन र पहिलो जननिर्वाचित सरकारले सरदार नरेन्द्रमणि आचार्य दीक्षितको अध्यक्षतामा डिसेम्बर ९, १९५८ मा गठन गरेको राष्ट्रिय शिक्षा परिषद् ।

प्रकाशित : फाल्गुन ७, २०७६ १२:३७
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

यस कारण महाकवि

माधवप्रसाद घिमिरे, राष्ट्रकवि,

लक्ष्मीप्रसाद देवकोटालाई ‘महाकवि’ को सम्मान सरकारले दिएको होइन, जनताले प्रदान गरेका हुन् ।  त्यसैले सरकारबाट कविशिरोमणि सम्मान पाएका लेखनाथ पौड्याल, जनकविकेशरी पाएका धर्मराज थापा र राष्ट्रकवि पाएको मभन्दा बढी देवकोटा संसारभरिका नेपालीमाझ सुपरिचित छन् । त्यसैले पुस्तकालय, प्रतिमा, बाटा र चोक उनकै नामका बढी छन् । त्यसैले ‘महाकवि’ र ‘देवकोटा’ एकअर्काका पर्याय भएका छन् । त्यसैले महाकवि भनेपछि पुग्ने गरेको छ, नाम वा थर भन्नै पर्दैन ।

जनताले यसरी किन रुचाए त देवकोटालाई ? नेपाली साहित्यमा महान् कुरा दिएकैले उनी जनतामाझ यति लोकप्रिय भएका हुन् । महान् के हो त ? देवकोटाको कृतित्वका विषयमा लेख्ने मान्छेले यसबारे धेरै लेखेका छन्, अब फेरि कसैले नयाँ केही पत्ता लगाउलान्, मेरो विचारमा चाहिँ, तिनलाई बुँदागत रूपमा यसरी भन्न सकिन्छ ।

मानवताप्रेम
साहित्यमा चाहिने मुख्य कुरा नै मनुष्यको महत्ता हो । कवि–साहित्यकारले आफ्ना रचनामा मानिसलाई कति महत्त्व दिएको छ, उसको विशिष्टताको मापन त्यसैबाट हुने हो । देवकोटाले आफ्ना सबैजसो रचनामा व्यापक रूपमा मानिसको महिमा गाएका छन् । उनले यो कुरो सुरुवातदेखि नै बुझेको छनक दिए । ‘मुना–मदन’ मै उनले भनेका छन्— ‘मानिस ठूलो दिलले हुन्छ, जातले हुँदैन’ । उनले किन यसरी लेख्न सके भने, उनी कवि मात्रै थिएनन्, वकिल पनि थिए— लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा, बीए, बीएल । तर उनले तर्कशील भएका कारण मात्रै त्यस्तो लेखेका थिएनन्, उनको प्रतिभा नै त्यस्तो थियो । बुद्धिभन्दा प्रतिभा ठूलो हो र देवकोटामा बेजोड प्रतिभा थियो ।

मानिसलाई हेर्ने दृष्टिकोणमा त्यो बेला देवकोटा पृथक् देखिए । उनले तत्कालीन समाजमा जरो गाडेको जातपात, वर्ण व्यवस्थालाई बेवास्ता गरे । यो कम प्रगतिशीलता थिएन । उनले मानिसलाई माथ्लो वा तल्लो जातका रूपमा नलिई मानिसकै रूपमा मात्रै हेरे ।
एउटा दृष्टान्त सुनाऊँ । रूसमा साहित्य सम्मेलन हुन लागेको थियो । नेपाली कवि–साहित्यकारहरूको टोलीमा मलाई पनि राखिएको थियो । प्रतिनिधिमण्डलका नेता देवकोटा थिए । तयारी केकस्तो चल्दै छ भनी बुझ्न एक दिन म मैतीदेवीस्थित देवकोटा निवासमा गएँ । म पुग्दा उनी एउटा कापीमा भकाभक कविता लेख्दै रहेछन् । मैले जिज्ञासा राख्दा उनले भने, ‘रूसमा सुनाउनलाई सामान्य मान्छेको कविता लेख्दै गरेको । अछुतको बारेमा लेख्दै छु ।’ ‘दमाईं दाइ’ शीर्षकमा उनी लेख्दै रहेछन्—

सियोको टुप्पोले मुटु बिझ्यो दमाईं दाइ
आज देशलाई देखेर
जर्जर पातमा कीराले दमाईं दाइ
देश दशा झलक्क लेखेर ।
ईश्वरको मूर्ति मान्छे, मान्छे गर्छ हेला
एउटै मासु एउटै रगत एउटा अर्को पेला
पहिले खाँद्छन् मूलालाई, पछि भन्छन् सिन्की
मान्छे सडाई मान्छे खान्छ, झिँगाजस्तो भन्की
देख्दाखेरि मेरो कन्चट त्यसै आउँछ रन्की
जसले चुस्छ त्यही गुरु रे, त्यसकै तिमी चेला
भएन है अझै किन आँखा खोल्ने बेला ?
कुकुर चुम्छन्, मानिस थुक्छन् हामीलाई दमाईं दाइ
लात्तीले नै फुटबलझैं फ्याँकेर ।

मलाई अर्को अचम्म के लाग्यो भने, उनी त्यही कापीको अर्को पानामा यही कवितालाई अंग्रेजीमा उल्था पनि गरिरहेका थिए । हामीमध्ये धेरैजसो अहिले पनि जसलाई छुनसम्म घिनाउँछौं, त्यसका बारेमा समाज त्यस्तो कट्टर रहेका बेला यस्तो कविता लेख्न सक्ने देवकोटा कति महान्, कति प्रगतिशील थिए होलान् ? अहिले यस्तै केही लेखेर आफूलाई प्रगतिशीलको कित्तामा राख्न खोज्नेहरूले यो कुरा मनन गरून् । प्रगतिशीलताका नाममा पूर्ववर्ती कवि–साहित्यकारहरूको अपमान गर्नु पाप हो भन्छु म ।

देवकोटाले प्रगतिशीलतालाई अनुसरण गर्दागर्दै पूर्वीय अध्यात्मवादलाई पनि समानान्तर रूपमा लगेका छन् । यो विषयमा आधिक्यका हिसाबले लेखनाथजी अगाडि रहे पनि काव्यात्मक रूपमा देवकोटाले उनलाई उछिनेका छन् ।

भाषा र शैली
देवकोटा शैलीका कारण अरूभन्दा फरक भए । नेपाली साहित्यमा रोमान्टिसिजम वा स्वच्छन्दतावाद वा रूमानी शैलीको प्रवर्तन उनैले गरेका हुन् ।

उदाहरणका निम्ति ‘मुना–मदन’ लाई नै लिन सकिन्छ । लोकलयमा त्यसअघि पनि ‘प्रेम लहरी’ इत्यादि केके लहरी साहित्य बनारसबाट धेरै निस्केका थिए । तत्कालीन साहित्यिक वृत्तमा लोकलयलाई हेला गरिन्थ्यो । ‘हामी त कवि पो हौं, लोकलयमा कहाँ कविता लेख्ने, यो हाम्रो काम होइन’ भन्थे कविहरू । अहं देखाउँथे । अरूको त के कुरा, लेखनाथजी नै हेप्थे, झ्याउरे कविता भन्दै । तर पछि उनको सोचाइ बदलिँदै गयो र त्यसको श्रेय ‘मुना–मदन’ लाई नै जान्छ । देवकोटाले ‘मुना–मदन’ मार्फत लोकलयलाई, झ्याउरे लयलाई सम्मान दिलाए । त्यसैले यो कृति नेपाली जनजनमा लोकप्रिय छ, देवकोटाको सर्वोत्कृष्ट कृति भन्नेबित्तिकै यसैको नाम आउँछ ।

देवकोटाले ‘मुना–मदन’ मा चमत्कारै गरेका छन् । त्यसको मूल विषय प्रेम हो, तर त्यो अर्कै किसिमले आएको छ । प्रेमकविताका नाममा ‘सुपारी गेडी फोरम्, साँच्चै छोरो पाउने भए लौ त पुच्छर जोडम्’ जस्ता, अहिले भन्न पनि शरम लाग्ने अश्लील उक्तिहरू प्रचलनमा रहेको समयमा देवकोटाले ‘मुना–मदन’ मा अद्भुत कुरा दिएका छन् । हामी कविले फूलबारे लेख्नुपरे, यो वसन्तको वैभव हो आदि–इत्यादि लेख्छौं, तर देवकोटाले लेखिदिए— ‘ईश्वरको हाँसो पाएका फूल छोएर नमार’ । महिलालाई उनले व्यञ्जनामार्फत, फूलसँग तुलना गरेका हुन् यहाँ । ‘महिलालाई जथाभावी नजिस्क्याऊ’ भन्नु अभिधा भयो, ‘नचलाऊ पोथीलाई, भाले रिसाउला’ भन्नु लक्षणा भयो, तर देवकोटाले व्यञ्जनामा व्यक्त गरे— ‘ईश्वरको हाँसो पाएका फूल छोएर नमार’ । उनलाई कस्तो कुरा फुर्न सकेको होला ? यहींनेर देवकोटा अरू कविभन्दा फरक छन् ।

लेखनाथजीले पनि शैलीमा परिवर्तन नल्याएका होइनन् । उनले माध्यमिककालीन कविहरूको भन्दा फरक शैलीमा लेखे, भाषा परिष्कार गरे । तर, देवकोटाले जसरी चमत्कार गर्न सकेनन् । स्वच्छन्द शैलीमा, ज्यादा परिष्कार गर्नपट्टि नलागी, बाढी जस्तो जे आयो, त्यसलाई उनले लिपिबद्ध गरे । ‘शाकुन्तल’ महाकाव्यमा लेखेकै पनि छन्—

माटो हो हुनता तथापि
गहिरा आँखा हुने सज्जन ।
दाना सुन्दर स्वर्णका झलझली
देख्लान् गुडेका कण ।।
जो आयो तर वर्षिई घनघटा
कालो–निलोबाट यो ।
जोजो ल्याउँछ सो बिनी बिनिलिने सौजन्यको सौख हो ।।

हो पनि, गुलाफलाई शृंगार किन चाहियो ? त्यो आफैं सौन्दर्यले भरिपूर्ण छ । देवकोटा यही मान्यताका थिए ।
लोकलय त भइहाल्यो, शास्त्रीय छन्दमा पनि बहेको कविता लेख्न सक्थे उनी । जो प्रतिभाशाली छ, त्यसको भित्रको एउटा दैलो उघारिएपछि अरूअरू दैला पनि उघारिँदै जान्छन्, लेखनमा उज्यालो थपिँदै जान्छ । लेख्न बसेपछि त्यसैले बोल्न लगाइरहन्छ । लेखनाथजीमा चाहिँ यस्तो विशेषता थिएन । उनी भन्थे, ‘मैले लेख्न थालेपछि शब्दहरू ए, मलाई राखिदेऊ न, भन्दै आउँछन् । तर चुनेर मात्रै राख्ने गरेको छु ।’ देवकोटा भने झरना जस्ता, निरन्तर बगिरहने ।

रचना बन्ने कि नबन्ने कुरा त्यो कहाँबाट थालेर कहाँ बिट मारिन्छ भन्नेमा निर्भर हुन्छ । अधिकांश कवि–साहित्यकारहरू प्रारम्भ र समाप्ति नै जान्दैनन् । देवकोटा भने यो विशेषताले टनाटन थिए । अँ, उनी कुनैकुनै रचनामा समाप्तिमा पुगेका छैनन् । त्यो किनभने, उनी लेख्थे नै डुबेर । तर, यस्ता रचना सयकडा एक मात्रै छन् ।

हरबखत रचनामै डुबिरहने गर्नाले मान्छेहरूले उनलाई पागल भने । तर, उनी पागल थिएनन् । कविको मस्तिष्कमा दुइटा पत्र हुन्छन् । एउटा पत्रले बाहिरी दुनियाँमा आँखा लगाइरहेजस्तो देखिन्छ, तर अर्को पत्रले कुनै रचना सोचिरहेको हुन्छ, बाटामा हिँड्दा पनि । कवि–साहित्यकारहरू हुन चाहिँ एकसुरे हुन्छन्, मान्छेहरू भनिदिन्छन् पागल ।

भाषा खेलाउनमा देवकोटाको जोडा भेट्न अहिले पनि मुस्किलै हुन्छ । जस्तो— ‘रौंचिरा बहस’ । उनीभन्दा अगाडि यो शब्दावली कसैले प्रयोग गरेजस्तो मलाई लाग्दैन । यो भनेको कति सूक्ष्म बहस होला त ? जे आयो त्यही धस्काइदिने गरेको छु पनि भन्ने, अनि सुन्दर कुरा पनि आउने ? यो त चमत्कारै हो ।

उनको भाषाको चमत्कार निबन्धमा झन् बढी देखिन्छ । मलाई देवकोटाको कवि व्यक्तित्वभन्दा निबन्धकार व्यक्तित्व उच्च लाग्छ । उनका निबन्धको विशेषता भनेका कवितात्मक पंक्ति हुन् । गद्यकविता र उनका निबन्धमा केही फरक छैन भन्दा हुन्छ । उनको ‘के नेपाल सानो छ ?’ शीर्षक निबन्धमा प्रयुक्त ‘नेपाल, सुन्दर शान्त विशाल’ शब्दावलीले मलाई यति छोयो, त्यही राखेर राष्ट्रिय गीत लेख्ने मन बनाएँ । एक दिन रानीपोखरीको छेउमा देवकोटासँग भेट भएपछि मैले त्यो शब्दावली आफूले प्रयोग गर्नलाई अनुमति मागें । ‘यो त निकै राम्रो कुरा हो’ भन्दै उनले अनुमति दिएपछि मैले लेखें—

गाउँछ गीत नेपाली ज्योतिको पंख उचाली
जय जय जय नेपाल सुन्दर शान्त विशाल

प्रकृति वर्णन
रुमानी शैलीको साहित्यमा उच्च तहको प्रकृति वर्णनमा पनि देवकोटा अरूभन्दा अलग्गै रहे । लेखनाथजीले प्रकृतिलाई लिएर ‘ऋतु विचार’ जस्तो काव्यै लेखेका छन् । तर, प्रकृति वर्णन उनले देवकोटाले झैं फुटकर कविता वा काव्य जता पनि वैश्विक दृष्टिमा गर्न सकेका छैनन् । मैले र सिद्धिचरण श्रेष्ठले प्रकृति वर्णन गर्नुमा एक प्रकारले देवकोटाकै प्रेरणाले काम गरेको हो ।

देवकोटाले प्रकृतिको सुकुमार रूप मात्रै प्रस्तुत गरेनन्, भयानकतालाई पनि स्थान दिए । ‘हुरीको गीत’ मा एक ठाउँ लेखेका छन्—

गाउँदछु, पागल वेदना हाँसी,
फोहोर हावाको बेताल
विषमको खाडी जन्मस्थल मेरो,
रोएर जन्मेथें हूँ, हूँ
ध्वंसिनी दूतिका विधिको बनें,
दर्दको आत्मा के कहूँ,
पखेरू नागलाई कोर्रा दी हाँक्नु
विकास–आकाश–पथ
क्रोधको दिव्य सुषमा मेरो,
वेगको आत्मा नै रथ ।

देवकोटालाई प्रकृति नेपालकै मात्र चाहिन्छ भन्ने भएन । उनले विश्वको जुनसुकै कुनाको प्रतिनिधित्व हुने गरी प्रकृति वर्णन गरेका छन्, व्यापक किसिमले । जस्तो— मेरो प्रकृति वर्णनमा हिमालको कुरा धेरै आउँछ, अर्थात् नेपालको, तर देवकोटाले विश्वप्रकृतिलाई समेटेका छन् । ऋषिमुनिहरूले झैं देवकोटाले पनि स्थानविशेषलाई भन्दा यो चराचर जगत्लाई आफ्ना कवितामा समाहित गरेका छन् । ‘ज्वरशमना प्रकृति’ कवितामा उनले लेखेका छन्—

प्रकृतिदेवी काम गर्छिन् कहीं नजरका घेरामा
बादल–फूल लगाउन झूल पृथ्वीका डेरामा ।

यिनै विषयका कारण, देवकोटाकै युगमा नेपाली साहित्य विश्वस्तरीय भएको हो । उनले नछोएको विषय छैन । मैले नेपाली साहित्यमा मन पराएका कवि देवकोटा नै हुन् । यद्यपि मैले गुरु चाहिँ लेखनाथजीलाई थापेको हुँ । लेखनाथजीलाई देवकोटा र समले पनि गुरु नै मान्थे ।

व्यक्तिका रूपमा पनि उनी महान् थिए । उनी संकीर्णताको पछि लागेनन् । व्यक्तिगत सुखसुविधालाई ध्यान दिएनन् । उनको एक मात्र ध्याउन्न थियो लेखन । यस्ता व्यक्ति पाउनु नेपालकै ठूलो सौभाग्य हो ।

(पारसप्रकाश नेपालसँगको कुराकानीका आधारमा)

प्रकाशित : फाल्गुन ७, २०७६ १२:३५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×