काठमाडौँ — गुरुङ सुशान्त समीक्षा, समालोचना तथा निबन्ध लेखनमा सक्रिय छन् । आख्यान र गैरआख्यानलाई गहिरो अध्ययन गरी मिहिन चिरफार गर्ने सामर्थ्य राख्छन् उनी । गुरुङ सुशान्तको नयाँ पुस्तक ‘इतर समीक्षा’ छिट्टै बजारमा आउँदैछ ।

त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा प्राध्यापन समेत गरिरहेका उनीसँग ईकान्तिपुरको स्तम्भ ‘पाँच प्रश्न’का लागि गरिएको कुराकानीको सम्पादित अंश :

पछिल्लो पटक तपाईंले पढ्नुभएको पुस्तक ?

मैले पछिल्लो पटक पाँच वटा पुस्तक सँगसँगै पढेँ । सुदर्शनराज तिवारीको ‘एस्सेज् अन कल्चर एन्ड हिस्ट्री अफ भक्तपुर’ पढेँ । उनैले लेखको ‘द ब्रिक एन्ड द बुल’ पढेको थिएँ । उनको अध्ययनको क्षितिज र अनुसन्धानको जुन दायरा छ, त्यसकारण म उहाँबाट एकदम प्रभावित भएँ । पछि उहाँको अनुवाद ‘हाँडी गाउँ’को समीक्षा मैले कान्तिपुरमा लेखेको थिएँ । वास्तुविद् भए पनि उहाँको संस्कृतिमा ठूलो अध्ययन छ । खासगरी काठमाडौं उपत्यकाको संस्कृतिको बारेमा उहाँको राम्रो अध्ययन भएकाले मैले दोस्रो कृति पनि पढेँ । त्यसमा जयस्थिति मल्लदेखि लिएर भक्तपुरको दरबारहरू कसरी बनिरहेका थिए भन्ने कुरा छ । गहिरो अनुसन्धान गरेर लेखिएको अनि म आफैं पनि भक्तपुरमा बसेको हुँदा मैले त्यो पुस्तक पढ्दा मजा आयो । 

सँगै अर्को गौतमबज्र बज्राचार्यको ‘नेप्लिज सिजन रेन एन्ड रिचुअल्स’ भन्ने पुस्तक हो । त्यसअघि उनै लेखकको ‘फ्रग हिम्न्स एन्ड रेन बेबिज : मनसुन कल्चर’ भन्ने पुस्तक पढेको थिएँ । गौतमबज्रलाई धेरै विद्‌वानहरूले दक्षिण एसियाको कला र संस्कृतिका अथेन्टिक रिसर्चर मान्दा रहेछन् । सुरुमा उहाँले इतिहास संशोधन मण्डलको स्कुलिङबाटै लेख्नुभएको  थियो । उहाँले ‘हनुमानढोका राजदरबार’ भन्ने पुस्तक नेपालीमा लेख्नुभएको थियो । यसमा वर्षाको बारेमा छ । हामी पानी परेन भने भ्यागुताको पूजा गर्छौँ । भ्यागुताको बिहे गराइदिन्छौँ । हाम्रा मिथ र कला कसरी जोडिएको छ भन्ने कुरा उक्त पुस्तकले राम्रोसँग बताएको छ । बौद्ध ग्रन्थ र प्राक हिन्दुग्रन्थभन्दा अगाडि गएर हाम्रो कला र संस्कृतिको अध्ययन गर्नुपर्छ भन्ने कुरा छ । हामीसँग भएका लिखित इतिहासबाट भन्दा पनि मौखिक इतिहासबाट जाने हो । हामीसँग भएको वास्तुकलाका इतिहासबाट जाने हो भने हाम्रो संस्कृतिको इतिहासबाट जान सक्छौँ । मनसुनको विषयलाई लिएर हाम्रो संस्कृति कस्तो छ भन्ने कुरा पुस्तकमा लेखिएको छ ।

अर्को राजतरङ्गिनी । यो दुई भोल्युममा छ । नेपालमा त्यत्ति उपलब्ध छैन । यो पुस्तक संस्कृत र हिन्दी दुवै भाषामा समेटिएको छ । ९ औं शताब्दीदेखि १२औं शताब्दीसम्म काश्मिरको इतिहास हो यो । काश्मिरको इतिहास हामीलाई सान्दर्भिक भए पनि नभए पनि नेपालको एउटा प्रसंग महत्त्वपूर्ण छ । त्यो महाकाव्य हुँदा हुँदै पनि चार भागको तीन भाग इतिहास हो भन्छन् । यसलाई आधिकारिक इतिहासका रुपमा पनि अध्ययन गरिरहेको पाइन्छ । हामीसँग युद्ध कौशल भएको शासकहरू थिए । अर्मुडीलाई मगर राजा पनि भनिन्छ । त्यो प्रसँग मलाई एकदम रोचक लागेको थियो । 

सँगसँगै मैले पढेको सुरेश ढकालको ‘इतिहास अघिको इतिहास’ हो । मानवशास्त्र, प्राग इतिहास र हाम्रो संस्कृतिको जरालाई मानवशास्त्रीय ढंगले हेर्न यो पुस्तक उपयोगी हो जस्तो लाग्छ । मानव संस्कृति कसरी विकास भएको हुन्छ । यसलाई पुरातात्त्विक हिसाबले कसरी हेर्न सक्छौँ भन्ने कुरा छ । अक्षरको विकास, पाङ्ग्राको विकास कसरी भयो ? आगोको विकास कसरी भयो ? जस्ता कुराहरू हामी यो पुस्तकबाट थाहा पाउन सक्छौँ ।

सबैभन्दा हालसालै पढेकोचाहिँ तीर्थ गुरुङको ‘हिउँको गीत’ हो । यो साढे सात सय वर्षभन्दा अगाडि अथवा त्यो वरपर गुरुङहरूको संयुक्त राज्य घोला सोथार राज्यको उदय र त्यहाँभित्र बाह्य संस्कृतिको हस्तक्षेप, त्यहाँका मिथहरू, त्यहाँका सांस्कृतिक कुरा र गुरुङको इतिहास के थियो भन्ने कुरालाई सांकेतिक रुपमा उपन्यासबाट बुझ्न सक्छौँ । यो मलाई पछिल्लो समय पढ्नै पर्ने उपन्यास हो भन्ने पनि लाग्यो ।  

तपाईँलाई मन परेको फिक्सन ?

थुप्रै छन् । तीमध्ये चिनुवा अचिवेको ‘थिङ्स फल अपार्ट’ हो । यसमा अफ्रिकाको अचिवेको समुदायमा कसरी क्रिस्तानीहरूको दबदबा भयो, सांस्कृतिक रुपमा कसरी आक्रमण भयो भन्ने कुरा राम्रोसँग लेखिएको छ । यो उपन्यासबाट अफ्रिकालाई हेर्ने दृष्टिकोण नै परिवर्तन गर्न सकिन्छ । हामीजस्तो बहुसांस्कृतिक मुलुकका पाठकहरूले समाजलाई कसरी प्रस्तुत गर्न सकिन्छ भनेर नयाँ लेख्नका लागि पनि यो पढ्न जरुरी छ । अर्कोचाहिँ गाब्रियल गार्सिया मार्खेजको ‘वान हन्ड्रेड इयर्स अफ सोलिच्युड’ । मार्खेजको म्याजिकल रियालिजमको माध्यमद्वारा त्यहाँ भएका शक्ति संघर्ष प्रस्तुत गरिएको छ । इतिहासमा यतिधेरै पात्र छन् । यसो हेर्दा एउटा सहरको इतिवृतान्तजस्तो लाग्छ । त्यसको जन्म, उत्थान र पतनको कथा जस्तो लाग्छ । अथवा कुनै समुदायको सात पुस्ते कथाजस्तो लाग्छ । तर त्यतिमात्र नभएर यो सभ्यताहरूबीचको घर्षण, संघर्षहरूको कथा हो । उपन्यास राष्ट्रिय रुपकको रुपमा स्थापित हुनुपर्छ भनिन्छ । यो पुस्तक इतिहासको पुस्तक त हैन । तर इतिहासभन्दा सबल ढंगले लेखिएको छ । क्राफ्टको हिसाबले पनि यो बेजोड उपन्यास हो । पाठक र लेखकले पढ्नुपर्ने पुस्तक यो हो जस्तो लाग्छ । 

नेपालीमा नारायण ढकालको उपन्यास ‘प्रेतकल्प’ मलाई औधि मन परेको हो । राणाकालीन समयमा शिक्षाको अवस्था कस्तो थियो ? महिलाको अवस्था कस्तो थियो ? छुवाछुत कस्तो थियो ? समाजसुधार गर्छु भन्ने मान्छेहरूले कस्तो खालको समस्या भोग्नुपर्थ्यो ? सांगोपांगो समाज चित्रण गर्ने खालको बलियो उपन्यासको रुपमा ‘प्रेतकल्प’लाई लिन्छु । 

‘प्रेतकल्प’पछि ‘हिउँको गीत’ मलाई मनपर्छ । यसले गुरुङहरूको संस्कृति इतिहासलाई राम्रोसँग बहसमा ल्याउँछ । यसमा पनि जादुयी यथार्थको कुरा छ । यसले हाम्रो विश्वास पद्धतिहरूलाई विभिन्न टेक्निक प्रयोग गरेर -श्वैर कल्पना, म्याजिक रियालिजम  प्रयोग गरेर तयार पारिएको छ । यो पुस्तक अंग्रेजीमा अनुवाद गर्ने हो भने नेपाली समाजले गर्व गर्न लायकको उपन्यास हो भन्ने लाग्छ । 

अर्कोचाहिँ कुमार नगरकोटीको ‘मोक्षान्त काठमाडौँ फिभर’ । यो पुस्तक नेपालीमा अद्भुत प्रयोग हो जस्तो लाग्छ । कुनै पनि लेखक रातारात बन्ने भन्ने हुँदैन । लामो अध्ययन हुन्छ । नगरकोटीले पनि विश्वसाहित्यदेखि नेपाली साहित्यसम्ममा विभिन्न प्रयोगहरू पढेर आफ्नो साहित्यमा प्रयोग गर्नुभएको होला । ‘मोक्षान्त काठमाडौँ फिभर’मा अस्तित्ववाद, विसंगतीवाद नै केन्द्रमा छ । उहाँले प्रयोग गर्नुभएको भाषा अद्भुत छ । 

मन परेको नन फिक्सन ?

सुदर्शनराज तिवारीको ‘द ब्रिक एण्ड द बुल’ । त्यो पछि नेपालीमा ‘हाँडीगाउँ’को नाममा अनुवाद पनि भयो । हामीसँग सांस्कृतिक इतिहास लेखनका विभिन्न ढर्राहरू छन् । विभिन्न प्रयोग छन् । त्यसमध्येमा किंवदन्तीलाई पनि लिन सक्छौँ । मौखिक इतिहासबाट पनि लिन सक्छौँ । हामीसँग जीवन्त दस्तावेज भनेको जात्राहरू हो । हाँडीगाउँ यस्तो राजधानी थियो । त्यो राजधानी कसरी पतन भयो भन्ने कुरा वृहत् छलफल गरिएको हुनाले यो पुस्तक मलाई  एकदम मन परेको । उहाँको अध्ययनको दायरा पनि एकदम बलियो भएकाले पनि मनपरेको । अर्को मलाई मन परेको आन्द्रे हुफरको ‘द कास्ट हाइरार्की एन्ड द स्टेट इन नेपाल’हो । यसले मुलुकी ऐनको चिरफार गर्छ । त्यतिखेर मुलुकी ऐनमा एउटै अपराधमा पनि जातअनुसार फरक फरक सजाय हुन्थे । नेपाली समाज कस्तो थियो ? आजको नेपाली समाज कस्तो छ भनेर थाहा पाउन पनि हामीले १९१० को मुलुकी ऐन पढ्नुपर्ने हुन्छ । त्यो मुलुकी ऐनको भाषा अफ्ठ्यारो लाग्यो भने त्यहाँ भएको कुरा आन्द्रे हुफरले यति राम्ररी विश्लेषण गरेका छन् कि त्यो पुस्तक मेरो लागि प्रिय नन्–फिक्सन हो ।

अर्कोचाहिँ हर्क गुरुङको ‘विषय विविध’ । यसमा उनले आफ्ना यात्रा संस्मरण लेख्नुभएको छ । भूगोलको बारेमा, पर्वतारोहणको बारेमा, जनसंख्याको बारेमा, राजनीतिको बारेमा, राष्ट्रियताको बारेमा, कतिपय सन्दर्भमा जनजातिको बारेमा उहाँले यति गहिरो अध्ययन गर्नुभएको छ । गुरुङहरूको बारेमा पनि उहाँको राम्रो अध्ययन छ । 

अर्कोचाहिँ डोरबहादुर विष्टको ‘भाग्यवाद र विकास’ हो । नेपाली समाज कसरी भाग्यवादमा विश्वास गर्छ ? यो पुस्तकले पनि नेपाली समाज बुझ्न सिकाउँछ । अर्कोचाहिँ गोविन्द वर्तमानको ‘हरियो साइकल’ हो । यसमा यात्रा छन्, व्यक्तिचित्र छन्, कतिपय पुस्तक सिनेमाको समीक्षा छ । उनको भाषा मलाई निकै मनपर्छ । बलियो भाषा, त्यसमाथि बलियो वैचारिकी । उहाँ इमान्दार भएर लेख्ने । गद्य, सामान्य संस्मरणलाई पनि फिक्सनको जस्तो मीठो स्वाद पस्कन सक्ने क्षमता गोविन्द वर्तमानको लाग्छ मलाई । अर्को मन परेको नन् फिक्सन कुमार नगरकोटीको अक्षरगन्ज । यो संस्मरण हो । यो पुस्तकमा आफैंलाई नढाँटिकन आत्मसमीक्षा गर्न सक्ने गद्य कुमार नगरकोटीको छ ।  

हालै निस्केको तर पढ्न नपाउनुभएको पुस्तक ?

स्माइल कादरेको उपन्यास ‘द डिक्टेटर कल्स’ । यो पुस्तक मैले पुस्तक पसलमा फेला पारेको छैन । यो उपन्यास फोन कलमा आधारित छ भन्ने सुनेको छु । यो उपन्यास लेख्ने टेक्निक पनि मीठो छ भन्ने सुनेको छु ।  

नयाँ पुस्तालाई पुस्तक सिफारिस ?

नयाँ पुस्तालाई पहिलो नम्बरमा सिफारिस गर्ने ‘द मुलुकी ऐन अफ १८५४’ हो । योचाहिँ १९१० सालको मुलुकी ऐनलाई नै अंग्रेजीमा अनुवाद गरिएको रहेछ । त्यो बेलाको भाषा हामालाई अफ्ठ्यारो लागे पनि अंग्रेजीमा आउँदा यो भाषामा दखल भएको पछिल्लो पुस्तालाई पढ्न सहज हुन्छ । यो पुस्तकको परिचय खण्डमा मुलुकी ऐनमाथि टिप्पणी छ । हिजो हाम्रो समाज र कानुन व्यवस्था कस्तो थियो ?, अर्थतन्त्र कस्तो थियो ? नेपाली समाजको हाइरार्की कस्तो थियो भनेर बुझ्न पनि मुलुकी ऐन पढ्नुपर्छ । यसले हामीलाई आजको समाजको ऐना देखाइदिन्छ । 

नयाँ पुस्ताले पढ्नैपर्ने पुस्तक आहुतिको ‘जातवार्ता’ हो । यो सरल भाषामा नेपाली समाजमा हुने छुवाछुत के हो, जात व्यवस्था के हो भन्ने कुरा बुझ्न सकिन्छ । आहुतिले लामो समयदेखि यही क्षेत्रमा काम गर्नुभएको हुँदा गरेको हुँदा उहाँको अध्ययन एकदमै वस्तुवादी लाग्छ । विश्लेषण पनि एकदम वैज्ञानिक लाग्छ ।

दक्षिण एसियामाको हो जात व्यवस्था । जात व्यवस्थामाथि सबैभन्दा धेरै काम गरेको विद्‌वान भनेर हामी भीमराव आम्बेडकरलाई चिन्छौँ । तर जात व्यवस्थामाथि अम्बेडेकरको दृष्टिकोण, उनले लिएका कदमहरूमाथि यो पुस्तकमा बलियोसँग आलोचना गरिएको छ । जात व्यवस्था वा दलितको समस्यामाथि आधिकारिक ढंगले बोल्न सक्नेमा विश्वमै आहुतिलाई एक नम्बर हो भनेर दाबी गर्दा पनि फरक पर्दैन ।