कोभिडपछि नेपालमा रैथाने खानाको महत्त्व, त्यसबाट पाइने पोषणले सबैको ध्यान खिच्यो । सर्वसाधारणले पोषणका लागि रैथाने खानालाई दैनिकी बनाउन थाले । माग बढेपछि हुम्ला, जुम्लादेखि मनाङ, मुस्ताङसम्मका रैथाने उत्पादन काठमाडौं उपत्यकामा सहजै पाइन थाल्यो । तर कुनै एउटा कम्पनीले रैथाने उत्पादनलाई नै ब्रान्डका रूपमा अघि बढाएको भने थिएन । 

पहिलाको कम्पनी छाड्दा नै ब्रान्डिङ, मार्केटिङ, बिक्री–वितरण राम्रो तरिकाले गर्न सक्छौं भन्ने विश्वास भइसकेको थियो । किसानका उत्पादनलाई प्रशोधन, वर्गीकरण र प्याकेजिङमार्फत मूल्य अभिवृद्धि गरेर एकल ब्रान्डका रूपमा स्थापित गर्ने काममा ठूलो ‘ग्याप’ थियो ।

सोही ‘ग्याप’ पूरा गर्न श्रीमती कामनासँग मिलेर सुरु गरेको ‘पहाडी फुड्स’ मा २५ जनाको समूह बनेको छ । गत वर्षको पुसदेखि औपचारिक बिक्री सुरु गरेका थियौं । उक्त वर्ष ४/५ करोड रुपैयाँको कारोबार गर्‍यौं । यस वर्ष कारोबार तीन गुणाले बढाउने लक्ष्य छ । पहाडी फुड्सको बजार काठमाडौं उपत्यकामै केन्द्रित छ । केही समय अघिदेखि बुटवल र भैरहवा क्षेत्रमा पनि बिक्रीवितरण सुरु गरेका छौं ।

अन्य कम्पनीको वितरक छुट्टै हुन्छन् । कम्पनीले वितरकलाई सामान दिएपछि तिनै वितरकले खुद्रा पसलसम्म सामान पुर्‍याउँछन् । तर पहाडीका छुट्टै वितरक कम्पनी छैनन् । हामीसँग वितरकलाई दिने धेरै मार्जिन हुँदैन । कारोबारको रकम ठूलो देखिए पनि वितरकसँग सुरुमै कुनै किसिमको प्रतिबद्धता गर्न सक्दैनौं । त्यसकारण आफ्नै डिपो वा वेयरहाउस राखेर हामीले खुद्रा पसलमा पहाडीका उत्पादन पुर्‍याइरहेका छौं । अहिले पहाडीसँग ७ हजारभन्दा बढी खुद्रा पसल जोडिएका छन् । 

हाम्रो उद्देश्य भनेकै किसानसँग मिलेर काम गर्ने हो । त्यसबाट रैथाने उत्पादन बढाउन सकिन्छ । गत वर्ष पोखराबाट मुरीको ६ हजार रुपैयाँ तिरेर जेठो बुढो चामल किन्यौं । जब कि त्यसबेला मुरीको ५५ सयमै किसानले बेचिरहेका थिए । जेठो बुढो चामलको माग बढेका कारण पोखरामा यसपालि उत्पादन दुई गुणा बढेको छ । चामलको माग पुर्‍याउन हामीलाई गाह्रो भइरहेको छ । 

मूल्य स्थिर हुने र मागसमेत नघट्ने भए किसानले उत्पादन गर्नेमा दुई मत छैन । किसानको उत्पादन खेर जाने र घाटामा गएर बेच्नुपर्ने अवस्था भने आउनुभएन । अब किसानसँग खरिदफिर्ता सम्झौता गर्ने गरी अध्ययन गरिरहेका छौं । हामीलाई जेठो बुढो चामलको माग र कति चामल बेच्न सक्छौं भन्ने थाहा भइसक्यो । हाम्रो बेच्ने मूल्य निश्चित छ भने किन्ने मूल्य पनि निश्चित गर्नुपर्छ । लोप हुँदै गइरहेको जेठो बुढो धान जोगाउन सरकारी निकायसँग मिलेर बीउ बाँड्ने र सम्झौता गर्ने योजना छ । 

मसुरो, कोदोलगायत रैथाने उत्पादन घट्दै गएका छन् । यस्ता उत्पादन जोगाउन र बढाउन सरकारका तर्फबाट केही पनि हुन सकेन । मानकीकरण, गुणस्तरलगायत काम सरकारले गर्नुपर्नेछ । विश्वको ९० प्रतिशत मखना भारतको विहारमा उत्पादन हुन्छ । भारत सरकारले आगामी आर्थिक वर्षको बजेटमार्फत ‘मखना बोर्ड’ नै स्थापना गर्‍यो । मखनाको उत्पादन, बजारीकरण, गुणस्तर, तालिमलगायत सम्बन्धित काम बोर्डले गर्ने भयो । गत वर्ष कोदोलाई त्यसरी अघि बढाएको थियो ।

नेपालमा चिया तथा कफी विकास बोर्ड छ । तर सकारीभन्दा बढी निजी कम्पनीको छ । नेपाल सरकारले पनि कुनै एउटा वस्तु पहिचान गरेर त्यसरी नै प्रवर्द्धन गर्नुपर्छ । यो निजी कम्पनीको पहुँच र क्षमताभन्दा बाहिर हो । नेपालका रैथाने उत्पादनको आफ्नै विशिष्टता छ । त्यसको बजारीकरण सरकारी तहबाट हुनुपर्छ । 

भातरमा बेसारको मूल्य फरक–फरक हुन्छ । बेसारको कर्क्युमिन भ्यालुअनुसार मूल्य तोकेको हुन्छ । ६ भन्दा माथि कर्क्युमिन भ्यालु भएको बेसार युरोपमा महँगोमा बिक्री हुन्छ । तर नेपालमा औसत मूल्यमा बेसार बिक्री हुन्छ । गुणस्तर वा ग्रेडिङअनुसार मूल्य तोक्ने प्रचलन छैन ।

नेपालमा दूधको मात्रै थाहा हुन्छ । किनकि किसानले दुधको फ्याटअनुसार मूल्य पाउँछन् । तर भारतमा दुधको मात्र होइन, हरेक वस्तुको ग्रेडिङ र गुणस्तरअनुसार किसानले मूल्य पाउँछन् । नेपालमा अलैंचीदेखि अदुवासम्म सालाखालामा बेच्ने चलन छ । सरकारले किसानकै तहमा पुगेर आफ्ना उत्पादनको थप मूल्य पाउन ग्रेडिङ गर्नेलगायत जानकारी दिनुपर्‍यो । कृषि उत्पादनमा हाम्रो चुनौती र समस्या भनेकै होलसेल मूल्यमा बिक्रीवितरण गर्नु हो । 

सरकारले निजी कम्पनीहरूसँग मिलेर नै काम गर्ने हो । त्यसो भन्दैमा एउटै निजी कम्पनीलाई लिएर मात्र काम गर्नुहुँदैन । अन्य निजी क्षेत्रलाई पनि प्रतिस्पर्धा गर्ने बाटो खुलाउन जरुरी छ । सरकारले बजार, उत्पादन, उत्पादकत्व हेर्नुपर्छ । त्यहीअनुसार किसानलाई पनि जागरुक गर्नुपर्छ । लमजुङमा कुनै बेला एक किसानले झिनुवा धान ३ मुरी फलाउँथे ।

अहिले शंकर ४, राधा ४ जस्ता लगाएर ६ मुरी फलाएका छन् । शंकर ४, राधा ४ चामल किलोको ८०/९० रुपैयाँमा बिक्री हुन्छ भने झिनुवाको चामल प्रतिकिलो ४ सय रुपैयाँमा बिक्री हुन्छ । यो कुरा सरकारले बुझ्नुपर्छ र किसानलाई पनि बुझाउन सक्नुपर्छ । जुन लोपोन्मुख छ, त्यसले मूल्य पाउँछ । किसानलाई पनि रैथाने उत्पादन गर्न/गराउन आकर्षित गराउन जरुरी छ । 

जिल्लाअनुसार रैथाने उत्पादन फरक–फरक छन् । यस्ता उत्पादन संकलन गरेर ल्याइसकेपछि त्यसको गुणस्तर मापन गर्ने, ल्याब टेस्ट गर्ने, मानकीकरणका लागि एउटा सरकारी निकाय चाहिन्छ । त्यसबाट अहिले बेचिरहेको रैथाने उत्पादनको मूल्य अझै बढाउन सकिन्छ । पछिल्लो समय डल्ले खुर्सानीको उत्पादन बढेको छ । करेन्ट चाउचाउको फ्याक्ट्री लागेका केही वर्षपछि गुल्मी र पाल्पामा डल्ले खुर्सानीको उत्पादन हुन थालेको छ । त्यसअघि उत्पादनै हुँदैनथ्यो । तर कुनै सिजनमा उत्पादनले मूल्य पाउने र कुनै बेला नपाउने क्रम जारी छ । किसानलाई उत्पादन खेर जाँदैन, मूल्य पाउँछ भनेर ढुक्क हुने ठाउँ दिन जरुरी छ । 

हामीले किसानसँग रैथाने उत्पादन किनेर मूल्य अभिवृद्धि गरेर बेचिरहेका छौं । यो व्यवसायलाई सही तरिकाले गरेको खण्डमा आगामी ५ वर्षमा १० गुणाले कारोबार बढ्छ । रैथाने उत्पादनहरूको माग बढ्दै गएकाले गम्भीर हुने हो भने धेरै समस्या समाधान हुन सक्छ । जस्तै गाउँ फर्क अभियान, कृषि क्रान्ति, आर्थिक छलाङ, रोजगारीको समस्या, आयात प्रतिस्थापनलगायत समस्याको समाधान हुनेछ । तर ध्यान दिएनौं भने हाम्रो अर्थतन्त्र अझै बिग्रनेछ । 

भोलि खाडी मुलुकहरूले नेपाली लैजाँदैनौं भने के गर्ने ? हाहाकार नै हुन्छ । रैथाने उत्पादनको प्रवर्द्धनमा जोकोही जोडिएका छन् । विभिन्न मुलुकबाट आयात गरेर नेपालको रैथाने बेचिरहेका छन् । ब्राडिन्ङ एक पटक सामान बेच्नका लागि मात्रै होइन । लामो समयसम्मका लागि हो । ग्राहकले पनि वास्तविक रैथाने उत्पादन कुन हो भनेर चिन्न जरुरी छ ? 

पुराना रैथाने जातका चामल सकिँदै गएका छन् । मुलुकको स्थानीय उत्पादनलाई ब्रान्डिङ गरेर बेच्ने व्यवसायमा अहिले जो कोही आकर्षित हुनेछन् । नेपाल सकारले खरिदप्रक्रियालाई सम्बोधन गरेर नीतिहरू बनाउने काम गरिरहेका छन् । उत्पादन र उत्पादकत्व बढाउन संसारले नै काम गरिरहेको छ । परिमाणका आधारमा भारतसँग प्रतिस्पर्धा गर्न नेपालले सक्दैन । 

चीन, भारत, श्रीलंका, बंगलादेशललगायत मुलुकका छिमेकी भएर नेपालले परिमाणमा उत्पादन बढाउँछु भन्नु शून्य व्यावसायिक नीति हो । नेपालको युनिक सेलिङ प्वाइन्ट (यूएसपी) के हो ? त्यसलाई हेरेर योजना अघि बढाउने र काम गर्न जरुरी छ । जापानलगायत मुलुकमा चिप्लो मोटा चामल किनेर खान्छन् । त्यो अनदी चामल नेपालमा उत्पादन हुन्छ । अनदी चामल नेपालमा उत्पादन गरेर महँगोमा बेच्ने र हामीलाई मनपर्ने चामल किनेर ल्याउँदा राम्रो हुन्छ ।